Höllaydimi yoki höllamaydimi?
Aziz NESIN
Hajviy hikoya
Işsizlik meni butunlay holdan toydirdi. Men har qanday işga rozi edim.
Har qanday, axlat yiğuvçilik bölsa ham.
Bir tanişim aytib qoldi:
— Raqibbeyga odam kerak ekan, seni öşanga jönataqolay.
— Ha, u odam izlayotgan bölsa, mendan yaxşisini topolmaydi… Ha, qanaqa işga ekan?
U bir parça qoğozga nimalarnidir yozib meni Raqibbeyga yubordi.
Men xonaga kirib borganimda Raqibbey ikki erkak bilan gaplaşayotgan edi:
— Mening qölimda bir şişa suv bölsin… Afandim, öşa bir şişa suv bilan bu yerning hammasini höllay olamanmi yoki yöqmi? Nima dedingiz? Albatta, qilolmayman. Şunday ekan, höllab bölmas ekan, demak…
Men yozuvli qoğozni uzatdim.
— Ötiring, marhamat, — dedi Raqibbey.
Ular yana biroz gaplaşişdi, keyin u ikkalasi ketdi. Ikkalamiz yolğiz qolgaç u menga murojaat qildi:
— Men ellik olti yoşga kirdim. Köp narsani boşdan keçirdim. Hayotiy tajribalar asosida oxir-oqibat şunday xulosaga keldim…
Ellik olti yillik hayotiy tajribadan kelib çiqqan donolikni yaxşiroq anglab oliş uçun köriş va tinglaşga zör berdim.
— Hayot tajribasi asosida şunday xulosa çiqardim: masalan – agar qölimda bir şişa suv bölsa… Nima dedingiz? Men şu şişadagi suv bilan butun xonani höllay olamanmi yoki yöqmi? Keçirasiz, eşitmadim.
U şunday ohangda sörardiki, javob bermaslikning iloji yöq. Ammo unga yoqişi uçun qanday javob beriş kerak. “Höllaş mumkin” deyiş kerakmi yoki “Mumkin emas” deyiş. Axir endigina Raqibbey şu savolni berdi va salbiy javob qaytardi-ku.
Öylanib qolganimni körib Raqibbey savolni takrorladi:
— Ha, qanday, höllaş mumkinmi? A?.. Nima?
Men litseyning bitiruv imtihonidagi öquvçiday qaltirardim.
Men xonaning maydonini köz bilan çamalaşga intildim. Eni tört metrça bor, uzuni olti metrça bor.
— Mumkinmi yoki yöq? Nima dedingiz?
— Ha, qanaqa şişa? – söradim men.
U sarosimaga tuşib qoldi.
— Qanaqa şişa?
— Siz xonani höllamoqçi bölgan suvli şişa?
U bunday savolni kutmaganligi yuz ifodasidan sezildi.
— Ha… odatdagi şişa. Suvli yaxşi şişa.
— Höllab bölmaydi, afandim.
— Kördingizmi? Mana, höllab bölmaydi! Şundan kelib çiqib, har bir odam, bu haqiqatni bilgan holda, şunga muvofiq… Şunday emasmi?
— Ha.
— Men sizni işga qabul qildim. Bu yerda bitta odam bor. Hozir sizning iştirokingizda uni işdan böşataman.
Men qiyin ahvolda qoldim. Demak, meni deb kimdir işdan ajraladi. Bunga vijdonim yöl qöymaydi.
— Boyafandim, — dedim men. – Men boşqa bir odamni bir burda nonidan benasib qilmoqçimasman, uni oyoğidan çalişni istamayman.
— Yö-ö-q, dedi u. – Agar men sizni işga olmaganimda ham, baribir uni işdan böşatardim. Men bunaqa qaysarni körmaganman. Qiziqsangiz, hozir uni çaqiraman, özingiz körasiz.
U qönğiroq qilib, xizmatçiga dedi:
— Bir şişa suv olib kel va Mumtozbeyni bu yoqqa çaqir!
— Xonaga Mumtozbey kirdi. Bu odamni köriboq menda yoqimli xislar uyğondi. Xuşmuomala, xuşçehra odamga öxşaydi, qaysarga öxşamaydi.
— Xizmatingizga tayyorman, afandim, — dedi u xöjayinga.
Şu vaqtda xizmatçi suvli şişani olib kirdi. Mumtozbey suvni körişi bilanoq yuzi tundlaşdi, qoşlari çimirildi, jaği osilib qoldi. Men şunday çiroyli yuzdagi bunday keskin özgarişdan hayratda edim. Siz ayrim romanlar va qörqinçli filmlarda kunduzi odam qiyofasida yuradigan, oy çiqqaç esa hayvonga aylanadigan qahramonlarni, albatta, körgansiz. Mumtozbeyning yuzi ham hayvon başarasiga aylanganday edi.
Xöjayin qöliga şişani olib dedi:
— Agar şu şişadagi suvni töksam, u şu xonani töla höllaydimi yöqmi?.. Nima dedingiz?..
— Höllaydi! – qiçqirdi Mumtozbey.
Bu qiçqiriq emas, naʼra tortiş, hayqiriş edi. Mumtozbeyning yuzi uzluksiz özgarib tumşuği tömtoq itnikiga öxşab qoldi.
Xöjayin dedi:
—Yöq, höllamaydi!
Mumtozbey tişlari orasidan bökirdi:
— Höllaydi!
— Höllamaydi!
— Höllaydi!
— Höl-la-may-di!
— Köryapsanmi, — dedi menga Raqibbey, — körinib turgan haqiqatni u qanday rad etyapti… Aytgin-a, qölimdagi şişadagi suv bilan hammayoqni höl qilib böladimi yoki yöq? Nima?
— Yöq, — dedim men.
— Albatta, yöq! Bu suv hammayoqni höl qila olmasligi uçun ham – men bunday odam bilan birga işlamayman.
U Mumtozbeyga ögirildi:
— Biz boşqa siz bilan birga işlay olmaymiz. Işlaringizni hoziroq yakunlang va ketavering.
Mumtozbeyning yuzlari özgarib, avvalgiday yoqimli tusga qaytdi.
— Minnatdorman, boyafandim, xayr, — dedi u.
Men sarosimaga tuşib qoldim.
— Boyafandi, men qanday iş bajaraman, bilsam böladimi?.. — söradim men. Ehtimol Mumtozbey bajargan işni men uddalolmasman.
— Menga mantiqiy fikrlay oladigan odam kerak, — javob berdi Raqibbey. — Avvalo, mantiq. Siz tuşundingizmi? Agar men şişada bor suvni töksam, u hammayoqni höl qila oladimi yoki höl qilolmaydimi? Nima dedingiz?
—Höl qilolmaydi.
—Juda töğri! Bu ayni men xohlagan gap! Qöşni xonaga kiring. Damirboy Mumtozbeydan mulklarni qabul qilib olsin.
—Xöp böladi.
Qöşni xonaga kirdim. Mumtozbey narsalarini yiğiştiryapti. Qanday xuşmuomala, yoqimli odam edi! Yana şunday odam qanday qilib yaqindagina xöjayinning iştirokida hayvondek beöxşov qiyofaga kirdi?
Men xijolat tortib uning oldiga keldim.
— Juda afsusdaman, — dedim men, — çamasi, meni deb işingizdan ayrildingiz.
— Yöq, azizim, nega endi aynan siz sababli bölarkan? Siz bölmasangiz boşqasi kelardi.
— Keçirasiz, ammo, “Höllamaydi” deb qöyaqolsangiz nima bölardi.
— E, hozir nima desang ham befoyda, men buni sizga aytolmayman, dedi u. — Keyin özingiz tuşunib olasiz. Men bir yil içida u almaştirayotgan beşinçi odamman. Men faqat ikki yarim oyga çidadim. Işsizlik nimaligini bilaman. Şuning uçun ham sizni qörqitişni xohlamayman. Xayr. Olloh sizga sabr bersin.
— Oq yöl!
Mumtozbey portfelini oldi va ketdi. Men bu yerda nima qilaman, vazifam nimadan iborat bilmasdim. Stol tomonga ötdim. Stulga ötirdim.
Maʼlum vaqt ötgaç xöjayinning xonasidan bahslaşayotgan odamlarning baland ovozi eşitildi. Xizmatçi kirdi.
— Sizni çaqiryapti, — dedi u.
Xöjayinning xonasida yana uç kişi bor edi. Ular qandaydir savdo bitimi haqida gaplaşişar, ammo bu qanday bitim ekanligi haqida tuşunçaga ega emasdim.
— Agar men bir şişa suvni töksam u butun xonani höllaydimi yoki yöqmi? Nima dedingiz?
— Höllamaydi! – tantanavor eʼlon qildim men.
U boşqalarga ögirildi.
— Kördingizmi? Höllamaydi. Siz bölsa oddiy haqiqatga qarşi boryapsiz.
Qatnaşçilardan biri tuşuntirmoqçi böldi:
—Bu işning suvga heç qanday aloqasi yöq. Biz beş foizdan ortiq tölolmaymiz.
Xöjayin dedi:
— Eng avvalo mantiq. Mantiq – hamma narsaning asosi.
Öşa kuni xöjayin meni tört marta xonasiga çaqirdi. Har gal u menga ayni öşa savolni berardi. Men ham javob berardim:
— Höllamaydi!
Keyingi kuni ham şu holat takrorlandi, butun hafta şunday ötdi. Baʼzida kuniga uç-tört marta, boşqa kunlari beş-olti marta “Höllamaydi” deb aytardim. Şanba kuni iş haqi oldim – yuz lira. Butun hayoti davomida orttirgan tajribasiga asoslanib xöjayin şunday buyuk haqiqatga işontirardi: “Bir çelak suv bilan höllaş mumkin bölgan joyni, odamlar bir şişa suv bilan höllaşga intilmasliklari kerak”. Va buni xuddi maqolday tilidan tuşirmasdi. U buni xuddi falsafiy aqidaday, hikmatli gapday mustahkamlardi. Mening vazifam ana şu haqiqatni tasdiqlaşdan iborat edi xolos.
Xizmatning bir oyi ötdi. Men bu vazifani binoyidek bajarganim uçun xöjayin haftalik maoşimni yuz ellik liraga oşirdi. Endi u meni hamma yerda olib yurar, işida qandaydir muammo paydo bölişi bilanoq darrov sörardi.
— Agar men bir şişa suvni töksam bu yerni butunlay höllaydimi yoki yöqmi? Nima?
— Höllamaydi! – javob beraman men.
Men bu sözlarni kuniga yigirma, öttiz marta aytardim, ammo şunga yaraşa xöjayin ham haftalik maoşimni ikki yuz liraga oşirdi. Endi u meni uyiga olib keldi. Men u bilan endi faqat uxlaganda ajralardim.
Xotini yoki öğli pul, yoki qizi mato söraydimi, u şunday javob berardi:
— Men bunaqa işlarni tuşunmayman. Men köp yillar yaşadim va natijada bir haqiqatni angladim: mana qölimda suvli şişa, agar uni töksam – u hammayoqni höl qila oladimi yöqmi? Nima?..
Xöjayinning gapi oxiriga yetmay qiçqiraman:
— Höllamaydi!
Juda çuqur maʼnoni ifodalaydigan şu qisqa ibora şarofati bilan xöjayinim hamişa haq bölib çiqadi. Mantiq-da, buning nimasi taajjublanarli?
Boşqalarni özining haqligiga işonişi uçun majburlaşi, aql bilan iş qilayotganday maqtanişi uçun uning buyruği böyiça şişadagi suv polning katta maydonini höllay olmasligini tasdiqlaşga majbur edim.
Men beş oy işlab qöydim. Haftalik iş haqim ikki yuz ellik liragaça kötarildi. Ha… bajaradigan işim esa kuniga qirq, ellik marta “Höllamaydi!” deb qiçqirişdan iborat.
Bu işga mençalik uzoq muddat bardoş bergan odam hali bölmagan. Ammo mening ham toqatim toq böldi. Men toyni orqamga kötarişga, işsiz, yemay-içmay sandiraqlab yurişga tayyor edim. Işim özim uçun çidab bölmas darajaga kelgandi.
Bir kuni idorada uning xonasida qandaydir mahsulotni sotiş böyiça bahs boşlandi: “Yetti foiz, yöq, sakkiz…” Xöjayin meni çaqirdi.
— Agar bu yerga şişadagi suvni quysam, u butun pol yuzasini höllaydimi yoki höllamaydimi? Siz nima dedingiz?
— Höllaydi! – qattiq baqirdim men.
— Nima?
U kutmaganidan qotib qoldi.
— Höllaydi!
— Höllaydimi?
Raqibbey özining haqligiga şunçalar işonardiki, menga şişadagi suvni polga tökişimga töğri keldi. Suv polning beşdan birini ham höllamadi. Xöjayinning yuzi bir vaqtlar Mumtozbeyning yuzi özgargan kabi özgardi. U tişlari orasidan xirilladi.
— Höllaydimi yoki höllamaydimi?
— Höllaydi! – tasdiqladim men.
Uning qarşisida ötirgan odamlar kulib yuborişdi
— Höllaydimi?
— Höllaydi!
— Yöq, höllamaydi!
— Höllaydi!
— Höllamaydi!
Bor ovozim bilan baqirdim:
— Höllaydi! Ey, eşityapsanmi, höllaydi! Höllaydi, höllaydi!
—Yöqolib ket! Közimga körinma! – qiçqirdi xöjayin.
Qölimni siltab, köçaga çiqdim. Ammo yana bir yilgaça xöjayinning şarpasi köz oldimdan ketmadi. Köçalarda daydib, kemalarda kezib yurganimda, tramvayda, hatto uyqumda ham ğöldirardim:
— Höllaydi! Ha, ha, höllaydi! Höllaydi! Ha, höllaydi!
Xudoga şukur, “Höllaydi!” deb qiçqirişlarim soni xöjayinning xizmatida yurib “Höllamaydi” deb aytganlarim soniga yetgandan keyin, bu darddan qutulib ketdim.
Rus tilidan
Habib SIDDIQ
tarjimasi.
