Ma'rifat chinori
Saidahmad Hasanxo'ja o'g'li Siddiqiy-Ajziy nega uyini sotib maktab qurgan edi?
Qadim Samarqand zaminida ne-ne ulug'lar, allomalarning tabarruk izlari bor. Bugun biz ularning nomini ma'rifat chinorlari, millatimiz ulug'lari sifatida yod etamiz. Ana shunday fidoyilardan biri — buyuk ma'rifatparvar alloma Saidahmad Hasanxo'ja o'g'li Siddiqiy-Ajziydir.
U uyini sotib, maktab qurgan edi…
Viloyatning Jomboy tumanidagi Halvoyi mahallasida joylashgan 19-maktabda bir eskiroq bino bor. Manbalarda keltirilishicha, bu binoni maktab sifatida ma'rifatparvar alloma o'z uyini sotib qurdirgan ekan.
U kishi 1864 yili shu qishloqda kambag'al oilada tug'ilgan.
Bolaligida erta yetim qolganiga qaramay Siddiqiy-Ajziy eski maktabda o'qishni davom ettirgan. Uni, asosan, bobosi va xolasi tarbiyalagan. Keyinchalik Saidahmad soatsozlar bilan ishladi. Biroz kamolotga kelib, Buxoroga katta madrasaga o'qishga boradi. Oradan uch yil o'tgach, Ajziy moddiy qiyinchiliklar tufayli Buxoro madrasasida o'qishni to'xtatib, turli joylarda, jumladan, qozida kotib bo'lib ishladi.
1901 yilda Siddiqiy otasidan meros qolgan uy-joy va yerni sotib, olingan daromad hisobiga o'z qishlog'ida maktab quradi va Makkaga, muqaddas Hajga jo'nab ketadi.
Siddiqiy haj ziyoratini ado etib bo'lgach, sayohat qilishni boshlab, Arabiston yarim orolining mamlakatlari, Turkiya, Iroq, Eron, Afg'oniston, Kavkaz, Rossiya imperiyasining shaharlari, jumladan, Boku, Tiflis, Moskva, Sankt-Peterburg, Nijniy Novgorodda bo'ldi.
1900 yilda u Jidda shahrida (Saudiya Arabistoni) Rossiya imperiyasining elchixonasida tarjimon bo'lib ishlagan. U nafaqat pedagog, balki huquqshunos, yozuvchi, o'qituvchi, tarjimon bo'lish bilan birga, o'zbek, arab, fors va turk tillarini yaxshi bilgan.
Ajziy sayohatlari davomida Bokuda Kavkaz jadidlari bilan uchrashadi. Vatanga qaytgach, u yana bir jadidchi Ishoqxon Ibrat bilan Samarqanddan uncha uzoq bo'lmagan o'zi tug'ilib o'sgan Halvoyi qishlog'ida o'zining mablag'iga yangicha ta'lim uslubidagi maktab tashkil etadi. U asos solgan maktab bugungi kungacha saqlanib qolgan.
“Millatni faqat ilm, ma'rifatgina qutqaradi…”
Ajziy “Mayna”, “Ginagina”, “Shashpar”, “Gumnom”, “Olmos” kabi turli taxalluslar bilan hajviy asarlar ham yozgan. Mustabid sho'ro hokimiyati tizimida ro'y berayotgan o'zgarishlar unga yoqmas, Saidahmad o'z xalqining kelajagi haqida qayg'urardi.
Shu boisdan ham ham S.Ajziy ota hovlisini sotib, uning puliga qishloqda yangi tipdagi maktab qurdi. Ma'rifatparvar tomonidan 1903 yilda Halvoyi qishlog'ida bunyod etilgan yangi tipdagi maktab bugun ham mavjud.
— Samarqandda yagona bo'lgan bu maktabni ko'rish uchun Turkistonning turli hududlaridan odamlar kela boshladi, — deydi Ajziy ijodining tadqiqotchisi Sirojiddin Xo'jaqulov. — Yorug', keng xona. Gilam o'rniga qo'yilgan partalar, bu yerda muayyan o'quv dasturi bo'yicha darslar olib borilishi, umumiy, milliy geografiya, tarix, matematika, geometriya, tabiatshunoslik fanlarini o'rgatish, ko'rgazmali qurollardan keng foydalanish ko'pchilikni lol qoldirdi.
Din mutaassiblari va ulamolar ko'z oldida, mavjud tuzumning qoidalariga zid ravishda o'sha davrda bunday ziyo maskanini qurish favqulodda katta jasorat edi. S.Ajziyning fikricha, millatni jaholat botqog'idan faqat ilm, ma'rifatgina qutqara olishi mumkin edi.
Shubha yo'qki, bu maktab nafaqat savod, balki huquqshunoslikka o'rgatish maskani ham bo'lgan.
1916 yilda butun Samarqandni larzaga keltirgan Dahbed qo'zg'olonining ko'plab ishtirokchilari aynan Siddiqiy maktabida o'qigan, deyishga asos bor. Chunki Dahbed mavzesi bu yerdan atigi 10 chaqirim uzoqlikda joylashgan.
Ayrim mutaxassislarning aytishicha, Ajziy maktabi ta'limotining nafaqat Dahbed bilan, balki mashhur Jizzax qo'zg'oloni bilan ham ma'lum darajada aloqasi bor.
Samarqand Adliya komissari lavozimida…
Ajziy 1916-1917 yillarda Birinchi jahon urushining g'ayriinsoniy mohiyatini ochib bergan, chor hukumatining millatchilik, bosqinchilik siyosatini qo'rqmasdan fosh etgan turkistonlik ziyolilardan biri bo'lgani yaxshi ma'lum.
Ajziyning 1917 yilda “Hurriyat” gazetasida e'lon qilingan “Ajoyib so'z” va “Qayoqqa ketyapmiz?” nomli maqolalari fikrimizning yorqin dalilidir.
— Siddiqiy o'sha davrda yirik ma'rifatparvar, jadid sifatida davriy nashrlarda faol qatnashgan, — deydi filologiya fanlari doktori, Samarqand davlat universiteti professori Mahkamoy Tursunova. — Qozon, Orenburg, Kavkazdagi gazeta va jurnallar sahifalarida uning Vatanga, fan-ma'rifat taraqqiyotiga bag'ishlangan o'nlab maqolalari chop etilgan. Ma'rifatparvar olim 1917 yilgi fevral inqilobidan keyingi ijtimoiy-siyosiy hayotda bevosita faol ishtirok etdi. 1918-1921 yillarda u Samarqandda viloyat adliya komissari lavozimida ishlagan.
1922 yilda u barcha davlat lavozimlarini rad etdi va maktab o'qituvchisi sifatida avvalgi ishiga qaytdi.
Keyinchalik “Mashrab” va “Mulla Mushfiq” satirik jurnallari, o'zbek va tojik tillarida “Zarafshon” gazetasini ta'sis etishda faol qatnashdi. 1920 yillarda Ajziy respublika maorif va madaniyatining asosiy namoyandalaridan biriga aylandi.
1917 yil fevral inqilobidan keyin Ajziy xalq harakatida qatnasha boshladi. 1918-1921 yillarda Samarqand viloyati adliya komissari bo'lib ishladi.
1926 yilning qishida Ajziy qattiq kasal bo'lib, tez orada 1927 yilning iyulida Samarqandda vafot etadi.
Ma'rifatparvar dunyo bilan hamnafas yashashga chaqirdi
Milliy uyg'onish davrining mutafakkir, donishmandlari singari Ajziy ham adabiyotning asosiy vazifasi ommani tarbiyalash, ularning huquqlarini ifoda etish deb bilgan. U o'z millati ahvolini tushunishga va dunyo bilan hamnafas yashashga undadi.
— Siddiqiy-Ajziy o'zbek, tojik, fors, arab, turk va ozarbayjon tillarini yaxshi bilgan, birozdan keyin rus tilini ham mukammal o'rgangan, — deydi filologiya fanlari doktori, Samarqand davlat universiteti professori Dilorom Salohiy. — Bundan tashqari, Ajziy qator buyuk yozuvchi va shoirlarning asarlarini o'zbek tiliga tarjima qilgan. Xususan, 1908-1910 yillarda Lev Tolstoy asarlari, Ivan Krilov ertaklari, Nikolay Gogolning “Shinel” qissasini o'zbek va tojik tillariga o'girgan. Shuningdek, Siddiqiy-Ajziy O'rta Osiyo maktablari uchun maxsus darsliklar ham yozgan. 1880 yillarda esa u she'r yozishni boshladi.
Ajziyning 10 ga yaqin kitoblari, jumladan, “Ayn ul-adab” — (“Odob chashmasi”), “Ganjinai hikmat” (“Hikmat xazinasi”), “Mir'oti ibrat” — (“Ibrat oynasi”), “Anjumani arvoh” — “Arvohlar yig'ini” kabi she'riy to'plamlari, dostonlari nashr etilgan.
Ajziyning ko'plab hikoyalari, she'rlari turk, ozarbayjon, fors va boshqa tillarga tarjima qilingan. Muallif o'z asarlarida insonlarni ma'naviy kamolotga da'vat qildi, Buxoro amirligidagi eski tuzumni, sho'ro siyosatini jiddiy tanqid qildi.
Ovchi, to'quvchi va usta…
Ajziyning zamondoshlari uning ulkan iste'dodi va ilm olish qobiliyatini alohida ta'kidlaydilar.
Xususan, mashhur pedagog Vadud Mahmud shunday yozadi:
“Ulkan iste'dod egasi bo'lgan Ajziy ko'p hunar ustasi. Masalan, Siddiqiy yaxshi texnik. U soatlar va mashinalarni ta'mirlashni juda yaxshi biladi. Bundan tashqari, u yaxshi to'quvchi va tikuvchi hamdir. U uzoq yillar shu hunar bilan yashadi. Shuningdek, Ajziy yaxshi ovchi, musiqani ham juda yaxshi biladi”.
1914 yilda S.Ajziy Samarqandda “Zarafshon” kitob do'konini ochdi va turli tarixiy davrlarga oid fors, tojik, o'zbek, turk, rus va boshqa tillarda yozilgan kitoblar savdosini yo'lga qo'ydi.
Jomboydagi 19-maktabda alloma hayoti va faoliyati haqida hikoya qiluvchi muzey tashkil etilgan.
— Siddiqiy-Ajziy otasidan qolgan hovli va bog'ni sotib, pishiq g'ishtdan zamonaviy maktab qurganligi va bu maktabning dovrug'i Markaziy Osiyo bo'ylab keng tarqalganligi yaxshi ma'lum, — dedi O'zbekistonda xizmat ko'rsatgan jurnalist Farmon Toshev. — Mana fidoyilik, mana millat va uning kelajagi uchun qayg'urish! Shu gapdan so'ng o'zimga o'zim savol berib ko'rdim. Siddiqiy-Ajziy juda qiyin zamonda yurtning kelajagini o'ylab, juda katta ishlar qilgan ekan. Xo'sh, biz-chi, biz nima qilyapmiz? Yurtimiz tinch, ustimiz but, qornimiz to'q. Xudoga shukr, pulimiz, boyligimiz ham yetarli. Ammo maktab ta'limimiz hamon muammolardan to'liq qutula olgani yo'q. Ba'zi bir o'qituvchilarimiz o'z ustida ishlab, bilimini oshirmaydi. Farzandlarimizni falon mingdan sarflab repetitorning qo'liga beramiz. Nega shunday-a? Negaki biz Ajziy kabi allomalarimizning hayotini, faoliyatini to'liq bilmaymiz. Ularning ishlari o'zimiz uchun kerakligini tushunmayapmiz. Juda o'ziga to'q katta sarmoyadorlar-chi, ular qaerda?
“Ilm-fan, til, davlat va qonun millat kelajagini belgilaydi. Mana shu to'rtta narsaga erishmagan millat halokatga mahkumdir” degan fikrni Ajziy doimo ilgari surib yashadi. Maorif sohasidagi faolligi uchun unga 1926 yilda birinchilardan bo'lib “O'zbekistonda xizmat ko'rsatgan o'qituvchi” faxriy unvonini berishgan.
1 250 yillik chinor
Halvoyi mahallasida bir chinor bor. U 2012 yil 4 aprel kuni tabiat yodgorligi sifatida ro'yxatga olingan va daraxt atrofi obod etilib, sayyohlik maskaniga aylantirilgan. Bugungi kunda chinor soyasida turli ma'naviy-ma'rifiy tadbirlar tashkil etib turiladi.
— Jomboyda yashab ijod qilgan buyuk allomalar, jumladan, ma'rifatparvar olim, jadidchilik harakatining namoyandalaridan biri Saidahmad Siddiqiy-Ajziy ham ushbu chinor ostida ma'rifat kechalarini tashkil etgan, — dedi tuman “Jomboy tongi” gazetasi muharriri, shoir Isomiddin Po'latov. — Chinor ekilganiga 1 250 yildan kam emasligi to'g'risida olimlar tomonidan xulosa berilgan.
Mening nazarimga esa bu chinor S.Ajziydek buyuklar kabi ma'naviyat, ma'rifat daraxti bo'lib ko'rindi.
1989 yilda Toshkent davlat universiteti (hozirgi O'zMU), O'zbekiston Yozuvchilar uyushmasi va Samarqand viloyati hokimligi tashabbusi bilan Siddiqiy-Ajziy tavalludining 125 yilligi keng nishonlangan edi.
1999 yilda “Ma'naviyat” nashriyotida shoir, ustoz va pedagogning “Tanlangan asarlar”i nashr etilgan.
Yor MUHAMMAD.