Tarozining ikki pallasi
yoxud çöpon qasoskormi, xaloskor?
Yaqinda ommaviy axborot vositalarida Surxondaryo viloyati Uzun tumanida sodir bölgan “Çöpon va böri” voqeasi haqida şov-şuvli xabar tarqaldi. Xabarning “xamirturuşi” ijtimoiy tarmoqlarda aks etgan videotasvirlar bölsa, uning “zuvala”si Surxondaryo viloyat ekologiya boşqarmasi matbuot xizmati tomonidan pişitilgan. Endi xabarning içiga kirib boramiz.
Uning ibtidosida: “U qöylarini ötlatib yurganida böri hujum qilgan. Şundan söng yirtqiç jonivorni taʼqib qilib, öldirgan. Holat böyiça unga nisbatan 8,2 million söm miqdorida jarima qöllandi”, deya eʼtiborni tortuvçi jumlalar bor. Şu yerda “lirik çekiniş”li bir mulohaza.
Çöpon tayoğini sudrab, “Çöli iroq”ni xirgoyi qilib, qirlar bağrida çorvasini sarxuş ötlatib yurar edi. Birdan qiyalikdan közlari qonga tölgan yirtqiç qöylar podasiga hujum qildi. Dovyurak çöpon öz çorvasini yöq qilmoqqa uringan böridan jasorat bilan himoyalandi. U mardlarça tajovuzkor duşman ortidan borib, uni yöq qildi. Taʼkidlaş joizki, bunga öxşaş syujetlar badiiy adabiyotlar va kinolarda ham tölib-toşib yotibdi.
Çöpon M.I.ning tuşuntiriş xatida ham şunga monand jumlalar bor. Xususan, “Örganiş jarayonida aniqlanişiça, holat 2025 yil 10 dekabr kuni Uzun tumani “Beşkapa” mahallasi hududida sodir bölgan. Fuqaro M.I. öziga tegişli bölgan qöylarni adirlik hududida ötlatib yurgan vaqtida böri hujumiga uçragan. Fuqaro çorva mollarining bir qismini himoya qiliş, asrab qoliş maqsadida börini taʼqib qilganini, oqibatda böri nobud bölganini yozma tuşuntiriş xatida bayon etgan”.
Endi bu yoğini eşiting: fuqaro M.I.ga nisbatan Maʼmuriy javobgarlik töğrisidagi kodeksning 90-moddasi (ov qiliş va baliq ovlaş qoidalarini, şuningdek, hayvonot dunyosidan foydalanişning boşqa turlarini amalga oşiriş qoidalarini buziş) 1-qismi asosida BHMning 20 baravari — 8 million 240 ming söm miqdorida maʼmuriy jarima qöllangan (qaysi sud yoki idora tomonidan ekanligi nomaʼlum).
Çamamda, bayon etilgan modda ham aybdorga taqalganda qayeridir yopişmaganga öxşayapti. Çunonçi, “Ov qiliş va baliq ovlaş qoidalari…” Çöpon miltiq kötarib yoki qarmoq tutib ovga çiqqanmi? Şuningdek, börini öldirib, terisini şilib, çarmgarga, tişlarini tökib, köça-köyda it tişini böri tişi deb laqma odamlarni çuv tuşirib yuradigan firibgarlarga sotib, foyda körişni közlaganmi, şunisi mavhum. Şu nuqtada yana bir gap:
Bordi-yu, böri uning bir-ikki boş qöyini böğizlab, öldirib ketganida, beçora çöpon qöylar xunini kim tomonidan va qay tarzda undirgan bölar edi? Bundan ham dahşatlisi, böri (yirtqiç) çöponni burdalab taşlaganda, oqibati yanada ayançli bölişini tasavvur qiling-çi! Bilmadim-u, ekologlar (balki, boşqalar) “marhum börivoy”ni yuvib-tarab, tantanali kömişdan avval u quturiş yoki biron-bir xavfli kasallik bilan oğriganmi-yöqmi, aniqlaşganmi? Bunisi ham nomaʼlum.
Yoşi uluğlar yaxşi bilişadi. Ötgan asrning yetmişinçi-saksoninçi yillarida podalarga börilar hujum qilib, natijada ular çöponlar tomonidan öldirilganda, voqea sababçisi turliça tarzda rağbatlantirilar edi. Çunki aksariyat hujum qilgan börilarda u yoki bu xavfli kasallik borligi maʼlum bölardi. Voqeaga quyidagiça yondaşsak-çi? Aytaylik, çöponning böridan asrab qolgan bitta qöyining taxminiy bozor bahosi 2 million söm. Agar böri bitta qöyni nobud qilganida çöpon şunça zarar körardi. U oltinrang börini öldirib, 4 barobarning nari-berisida ziyon köryapti. Ayrim manbalarda keltirilişiça, bitta qöy 10 yilda 1024 taga aylanar ekan. Şunça davrda qança börivaçça tuğilişi haqida esa maʼlumot topa olmadim.
Xudo körsatmasin-u, öşa çöponning örnida voqeani bilib-bilmay ijtimoiy tarmoqlarda tarqatgan, şu xususda bayonnoma rasmiylaştirgan, jarima hukmini çiqargan şaxslarning özi yoki biron-bir yaqin kişisi bölganida vaziyat qanday keçardi? Savol töğrimi? “Piçoqni avval özingga ur, oğrimasa birovga” degan maqolni xalqimiz nega öylab topganini jindek mulohaza qilişimiz kerak emasmi? Albatta, hayvonot dunyosiga rahm-şafqatda böliş şart. Bu muqaddas kitoblarimizda, ibratli rivoyatlarda ham bayon etilgan. Lekin öşa manbalarda yirtqiç hayvonlardan himoyalaniş, insonga yetkazilgan ziyon-zahmat mezonlari ham bayon etilgan. Aniqroği, hayvonotning insonga yetkazgan zarariga nisbatan xuni ham taʼkidlab ötilgan. Har ne bölganda ham, inson zoti aziz va mukarramdir. Nazarimizda, uzunlik çöponga, taʼbir joiz bölsa, “ura-uraçilik sadosi” ostida çiqarilgan jarima jazosi “uzuq-yuluq”qa öxşab tuyulyapti. Qolaversa, halizamon yozganlarimiz xususida tarozining bir pallasiga marhum börining oqlovçilari, ikkinçi pallasiga Yaratganning buyuk neʼmati — insonni uluğlovçilar ham çiqib kelişadi. Bunga şubha yöq.
Xullas, bizningça “çöpon va böri” voqeasi qayta körib çiqilmoği, jazo çorasi adolatli bölişi kerak!
Sayidolim HAYDAROV,
jurnalist.
