Badiiy nasr ustasi
Murodboy Nizanovning hikoyalarini qoraqalpoq tilini o'rganganimdan buyon tarjima qilib kelaman. Rostini aytsam, bu borada men ilk kashshof emasman. Hali maktabda o'qib yurganimdayoq ustozlar Nosir Fozilov, Mehmonqul Islomqulov Murodboy Nizanovning hikoyalarini o'zbek tiliga mahorat bilan tarjima qilib, “Tabassum” radiojurnali orqali yangratib, tinglovchilarni rom aylagani bor gap. Ayniqsa, og'aning “Tanka” nomli badiiy filmi nihoyatda mashhur. Yozuvchining “Jahon adabiyoti” jurnalida nashr etilgan “Aqchagul” nomli qissasi O'zbekiston Qahramoni, xalqimizning sevimli shoiri Abdulla Oripov tomonidan yuksak baholanib, adabiy hayotda rosa shov-shuv bo'lgan.
Qoraqalpog'istonga ijodiy safarlarimizdan birida Qoraqalpog'iston xalq shoiri Muzaffar Ahmad Murodboy og'a haqida bir mo''jaz hikoya yozib, samolyotda hammamizni kuldirgani hamon esimdan chiqmaydi. Hazil ohangida yozilgan bu beg'ubor hikoyaning zamirida teran mazmun, hammaga ravshan haqiqat bor. Muzaffar Ahmad hikoya qilishicha, O'zbekiston Respublikasi san'at arbobi, ustoz Nosir Fozilov o'sha paytda “Jahon adabiyoti” jurnalida bosh muharrir o'rinbosari bo'lib ishlayotgan Mirpo'lat Mirzoga qo'ng'iroq qilib:
— Mirpo'lat, jurnalda nimani bosayapsan? — deb so'rabdi.
— Paulo Koeloning romanini tayyorlayapmiz, — deb javob beribdi Mirpo'lat aka.
— Paulo Koelongni qo'y! O'sha Koelongdan ham, Markesingdan ham o'zimizning Murodboy Nizanov zo'r. U yangi roman yozgan, jurnalning mana shu sonida o'sha romanni bosasan! Tushundingmi? — deb buyuribdi Nosir og'a.
— Xo'p!
— Xullas, Murodboy Nizanovni Nobel mukofotiga tavsiya qilamiz! — deb uqtiribdi ustoz.
Shundan so'ng Nosir og'a Murodboy Nizanovga telefon qilibdi:
— Murodboy, romanni yozib bo'ldingmi? Mirpo'lat bilan gaplashib qo'ydim, uni “Jahon adabiyoti”da chiqaramiz. Ana, Mehmonqul ham romaningni o'zbek tiliga tarjima qilish uchun yeng shimarib, shay bo'lib turibdi.
— Nosir og'a, qissa yozganman, lekin hali roman yozganim yo'q… — debdi Murodboy Nizanov.
— Shuniyam o'ylab o'tirasanmi, hikoyani kattartirsang, qissa bo'ladi, qissani sal semirtirsang, roman bo'ladi-da. Ishni tezlashtir!..
O'shanda samolyotda Muzaffar Ahmad bilan ushbu hikoyani o'qib, shivir-shivir qilayotganimizni eshitib qolgan ustoz Abdulla Oripov oldingi o'rindiqdan orqasiga qayrilib:
— Nimani buncha qizg'in muhokama qilyapsan ikkoving? — deb qoldi.
— Murodboy Nizanovni Nobel mukofotiga tavsiya qilishni! — dedim.
— Kim aytdi?
— Nosir Fozilov…
— Nosir aka to'ppa-to'g'ri aytibdi! — dedi Abdulla aka. — Murodboy Nizanov shu mukofotga arziydi!..
Nukusdagi tadbirlarimiz juda mazmunli o'tdi…
Murodboy og'a Nosir Fozilov orzu qilgan romanlarni ham yozdi. “Oxirat uyqusi”, “Dushman” nomli katta-katta romanlarni iste'dodli yozuvchi G'afur Shermuhammad qoraqalpoqchadan o'zbek tiliga tarjima qildi. Qalin muqovali kitoblar Toshkentdagi nashriyotlarda chop etilib, o'quvchilar orasida qo'lma-qo'l bo'lib ketdi.
Gapning dangali, Murodboy Nizanov Nosir Fozilov niyat qilganidek, badiiy adabiyot sohasida xalqaro Nobel mukofotiga munosib yozuvchi.
Murodboy og'a faol ijodkor. Tahririyatga telefon qilardi-da:
— Bir hikoya yozdim, tarjima qilib, “O'zbekiston adabiyoti va san'ati” gazetasida chop etasanmi? — derdi.
Darrov xo'p deya rozi bo'lardim. Hikoyasi juda qiziq bo'lishini bilardim.
Har yangi yil arafasida, albatta, bir hajviya yuborishni kanda qilmasdi. O'qib kula-kula, ichaklarim uzilgudek bo'lardi. Tarjima qilib, bosh muharrirga bersam, birdaniga sahifaga joylashtirardi.
“Qorboboning kampiri”, “Qalqay bilan Balday”, “Madrayim aytgan”, “Ko'nglimda g'ubor qolmadi”, “Osmontoyda bir kun”, “Yodimga tushdi”, “Ko'r ichak”, “Kostyum” kabi hikoyalar ana shu tarzda gazetaga chiqib ketgan.
Murodboy Nizanovning “Havo kemasidagi ikkovlon” nomli qissasini ham tarjima qilganman. Asar “Yoshlik” jurnalida chop etilgan. Ushbu qissa Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan nashr etilgan “Turkiy adabiyot durdonalari” nomli yuz jildlik muhtasham kitoblar majmuasining “Qoraqalpoq zamonaviy nasri” deb atalgan 38-jildiga kiritilgan.
Murodboy og'a xarakter yaratish ustasi: u sodda, ko'ngli ochiq ovul odamlarining fe'l-atvorini mahorat bilan tasvirlaydi. Yozuvchi asarlarining tili hikmatga, teran ma'nolarga, hazil-mutoyibaga boy. Kulgi, yumor, hajviyot jahonning barcha xalqlariga birdek tushunarli.
Bolalarning sevimli shoiri O'ta Berdiyorning “Shahardan xat” nomli she'rida kulgining tili va millati yo'q ekani ajoyib tasvirlangan.
Tog'amlar turgan uyda
Qirq oila yasharkan.
Barchasi ahil, inoq,
Tinch oshini osharkan.
Qo'shnilari rus, tojik…
Kunora kelisharkan.
Ular ruscha so'zlashib,
O'zbekcha kulisharkan!
Shu ma'noda Murodboy Nizanovning asarlari qaysi xorijiy tilga tarjima qilinmasin, hamma joyda qadrli, qiziqarli va tushunarli bo'ladi.
Murodboy Nizanovning kulgisi nafaqat odamlarni quvontirish uchun xizmat qiladi, balki o'quvchilarni ta'sirlantiradi, o'ylanishga, fikrlashga undaydi, hayotga teran va xolis nazar bilan boqishga hamda xulosa chiqarishga da'vat etadi.
Murodboy og'aga bag'ishlab bir she'r yozgandim. So'zimni shu she'r bilan yakunlayman. Og'aga uzoq umr, sihat-salomatlik va ijodiy yutuqlar tilayman.
MURODBOY OG'AGA
Kalom bilan yashaysiz, ajoyibsiz,
Gonorarning oyligiga, Murodboy.
O'tkir qalamingiz bilan sohibsiz
Prozaning biyligiga, Murodboy.
Abdulla Orif aytgan — munosibsiz
Siz Nobelning siylig'iga, Murodboy.
Nodir asarlaringizni sotmayman
Etti iqlim boyligiga, Murodboy.
Oddiy xalqning arz-dodisiz, Murodboy,
Siz Berdaqning zuryodisiz, Murodboy.
Qahramonlaringiz sodda, oqko'ngil,
Qoraqalpoq murodisiz, Murodboy.
Ot choptirib elga chiqqan dong'ingiz,
Doim olg'a bosar mashhur “Tank”ingiz.
Siz nashr etgan kitoblar —
asil boylik —
Pulga to'lib ketgan Sizning bankingiz.
Bir yon Chimboy, bir yoningiz Kegayli,
Yigitlari Majnun, qizlari Layli.
Dunyo sevib qolar qoraqalpoqni
Nizanovning asarlari tufayli.
Turkiy ellar Sizga qondosh, og'a-ini,
Ustoz deb bildingiz Nosir og'ani.
Omon bo'ling adabiyot baxtiga,
Uzoq yashang, ey Murodboy og'ayni!
Rustam MUSURMON,
O'zbekistonda xizmat ko'rsatgan
madaniyat xodimi,
Qoraqalpog'iston xalq shoiri.