Tafakkur nuri qalbni yoritganda…

(Siyosiy fanlar doktori, professor To'lqin Alimardonov haqida muxtasar so'z)

Inson umri bir tekis kechmaydi. Ayniqsa, ilm yo'li yanada zahmatli, mashaqqatli yo'ldir. Olimlik yo'liga kirganlarning ko'pchiligi bunday mashaqqatni bosib o'tishlariga to'g'ri kelgan. To'lqinjon ham ana shunday ziyoli inson, bilimli olim.

U bilan tasodifiy tanishuvimiz bir umrlik rishtalar bog'lanishiga sabab bo'lgan. Bekatda avtobus kutib turganimda, oldimga bir avtomashina to'xtab, undan yoshgina yigit tushdi. To'g'ri oldimga kelib, “domla, yuring”, deb mashinasiga taklif qildi.

Kafedramizdagi yosh o'qituvchilar va aspirantlardan u haqida eshitgandim: talabchan va yaxshi o'qituvchi, zalvorli ilmiy maqolalar e'lon qilgan, deya ta'riflashgandi. Yo'l-yo'lakay suhbatlashib, hozirgina aspirantlikdan bo'shash uchun ariza yozganini bildim. Sababi, u politologiya bo'yicha izlanishni davom ettirishni istasa, ilmiy rahbari tarix bo'yicha ilmiy ish yozish shartini qo'yibdi. Oxirida bilganim, ayni payt ishsiz, bo'sh ekan.

Shu bois unga bizning institutda ishlashni taklif qildim. Bu paytda men ishlayotgan fakultet Toshkent politexnika institutidan ajralib chiqib, kimyo-texnologiya institutiga aylangan edi. To'g'ri rektor qabuliga kirdik. Rahbarimiz Nodirbek Yusufbekov ancha o'ylanib, rozi bo'ldi. To'lqinjon bilan tanishuvimiz shu tarzda boshlangan edi.

U yangi jamoaga tezda kirishib ketdi. Ma'ruzalar va tadbirlarda o'z g'oyalarini ilgari suradigan o'qituvchiga aylandi. Hamkasblari orasida o'zini ko'rsatgani uchun biroz muddat o'tib, ma'naviyat ishlari bo'yicha prorektor lavozimiga tayinlandi. Asta-sekin yo'llari oydin bo'lib, yanada yuqori lavozimlarda ish olib bordi. Bu orada ilmiy ishini ham institutimizda davom ettirdi. Vaqti kelib, munosib himoya qildi.

Uning chinakam ilmiy faoliyati shundan keyin boshlandi. Ijodi yangi pog'onaga ko'tarilib, “tesha tegmagan” mavzularda konseptual ilmiy maqolalar, o'quv qo'llanmalar va darsliklar yozdi. Bugungi kungacha 150 ga yaqin ilmiy va publitsistik maqolalar, 10 dan ortiq uslubiy qo'llanmalar, 7 ta monografiya tayyorlab, bosmadan chiqardi. 10 dan ortiq shogirdlar yetishtirdi. “Rahbarning axloqiy qiyofasi”, “Siyosat va axloq muvozanati”, “Erkinlik ruhi”, “O'chmas sharaf”, “Pedagogikada tizimli tahlil asoslari”, “Amir Temur imperiyasi”, “Sharof Rashidov”, “Siyosat falsafasi” kabi fundamental asarlarida masalaga zamonaviy yondashuvni ko'rish mumkin.

Muallifligida e'lon qilingan asarlar, ilmiy maqola va uslubiy qo'llanmalar soha mutaxassislari, talabalar va o'quvchilarga metodologik asos sifatida xizmat qilib kelmoqda.

Uning fundamental ilmiy tadqiqotlaridan biri “Amir Temur imperiyasi” asaridir. Adolat yuzasidan aytish lozimki, Amir Temur shaxsi, uning markazlashgan boshqaruvi va hokimiyat tizimining barqaror ishlashi to'g'risida ko'pgina tarixchilar, yetuk olimlar ham qalam tebratishi juda murakkab masala. Buning uchun u haqida dunyoda e'lon qilingan ilmiy tadqiqotlarni qunt bilan o'qish, o'rganish, tahlil qilish va o'zining mustaqil fikrini bildirish hamda kitobxonga borini yetkazish zarur. To'lqinjon mana shu vazifani ortig'i bilan bajara oldi.

Uning yana bir ajoyib ilmiy ishi — “Sharof Rashidov” monografiyasidir. Bundan oldin “O'chmas sharaf” nomli birinchi kitobini ham e'lon qilgan edi.

Sharof Rashidov haqida kitob yozish juda murakkab. Chunki bu insonning shaxsiyati ham murakkab va ziddiyatli. To'lqinjon kitobni tahlil va zamonaviy yondashuv asosida yozdi. Davlat arbobi, xalqimizning sevimli farzandi siymosini mahorat bilan gavdalantirdi. Ayni paytda asarda o'sha davr kamchiliklarini ham ro'yirost ko'rsatib berdi.

Har bir xalq o'ziga xos rahbarlarni yetishtiradi, degan g'oya kitobning barcha qismlarida ochib berilgan. To'lqinjonning fikricha, Sharof Rashidovdek respublika yetakchilarining falsafiy g'oyalarini ko'p o'rganish maqsadga muvofiq. Bu kitob ma'lum ma'noda ana shu zaruriyatni to'ldirdi.

Aytish mumkinki, u tomonidan respublikaning nufuzli jurnallarida e'lon qilingan maqolalar o'qirmanlarda katta qiziqish uyg'otgan. Xususan, “Haqiqatni yo'qotgan inson”, “Millat ruhi yoxud javobgarlik mas'uliyati”, “Adolat tuyg'usi nadur?”, “Shaxs taqdiri — millat taqdiri”, “Ziyolilik mas'uliyati”, “Olomon jamiyati yoxud ma'naviy xastalik alomati nimada?”, “Tanish-bilishchilik illatmi?”, “Ta'limning milliy falsafasi”, “Strategiya ta'limoti”, “Tarix falsafasida tarixiy shaxs talqini”, “Ijtimoiy fanlar integratsiyasi”, “Olimning olami”, “Jinoyatchi kim?”, “Faylasufning tabiati”, “Vatanga muhabbat tuyg'usi”, “Qalb isyoni” kabi bir qator maqolalari e'lon qilingan. Bu mavzularni ko'tarib chiqish uchun, eng avvalo, hayotni, jamiyatni, mamlakatimiz rivojlanishidagi yutuqlar bilan birga, mavjud muammolarni bilish, ular bilan nafas olish, qolaversa, chuqur tarixiy falsafiy tafakkur nihoyatda kuchli bo'lishi zarur, deb hisoblayman. To'lqin Alimardonovda ana shu fazilatlarning barchasi mujassam.

“Tafakkur” jurnalida e'lon qilingan “Jinoyat jazosiz qolmaydi” nomli maqolasi 2025 yilda “eng yaxshi maqola” deb e'tirof etilgani uning mahorati va ilmiy salohiyatiga berilgan navbatdagi munosib bahodir.

Kuni kecha To'lqinjonning yana bir kitobi “Yangi asr avlodi” nashriyotida bosilib chiqdi. Kitobning “Haqiqatni yo'qotgan inson” deb nomlanishi muallifning qalbida ziyolilik dardi va ichki iztirob yotganidan dalolat beradi. E'tiborimni aynan shu maqola ko'proq tortdi. Chunki maqola nihoyatda mazmunli. Aytish mumkinki, muallif uning ustida ancha bosh qotirgan va juda ko'p izlangan. Shunga asosan, mantiqli va o'ziga xos g'oyalarni ilgari surgan. Shu bois kitobxonning tafakkurini uyg'otishga yordam beradi. O'zi, umuman, qahramonimizning har bir maqolasini o'qish yangi g'oyalar, qarashlar va tafakkurni uyg'otishga undaydi. Albatta, yuqoridagi fikrlarni rivojlantirish, zikr etilgan fundamental asarlar va maqolalar haqidagi barcha fikrlarni mazkur mo''jaz maqolaga sig'dirish imkonsiz. Yozaman desak, katta asarga tatigulik.

Bugun To'lqinjon 60 yoshga kirib, o'zining iqtidori, odamiyligi va olimlik darajasiga yetib keldi. Men tanigan, bilgan insoniylik, zabardast olimlik maqomiga ko'z tegmasin!

Sa'dulla OTAMURATOV,

Toshkent kimyo-texnologiya instituti

professori, falsafa fanlari doktori,

oliy ta'lim a'lochisi.