Talabaga forma kerakmi?
Oliy ta'lim muassasalarida kiyinish me'yorlari masalasi vaqti-vaqti bilan jamoatchilik muhokamasiga chiqadi. Aslida, bu masala kecha yoki bugun paydo bo'lgan emas. Ushbu muammoli munozara yillar davomida ta'lim tizimida turli qarashlar markazida bo'lib kelmoqda. Bu mavzu faqatgina tashqi ko'rinish haqida emas, balki ta'lim falsafasi, shaxsiy erkinlik, professional tayyorgarlik va ijtimoiy madaniyat o'rtasidagi murakkab bog'liqlikni o'zida aks ettiradi.
Kiyim insonning shaxsiy tanlovi, didi va dunyoqarashi ifodasidir. Biroq ayrim kasb egalari, ta'lim muassasalari o'quvchilari uchun maxsus forma yoki kiyinish me'yorlari joriy etilishi ham amaliyotda keng tarqalgan. Shunday ekan, savol oddiy: oliygoh talabasi uchun forma zarurmi?
Oliy ta'lim muassasasi nafaqat bilim beriladigan, balki madaniyat shakllanadigan maskan hamdir. Yagona kiyinish talabi esa jamoaviylik hissini mustahkamlashi, ortiqcha chalg'ituvchi omillarni kamaytirishi va muassasa o'zligini ifodalovchi madaniy ramzga aylanishi mumkin. Ayniqsa, jurnalistika, huquqshunoslik yoki diplomatiya kabi sohalarda professional tashqi ko'rinish muhim omil sifatida baholanadi. Talaba o'qish davridayoq rasmiy muhit qoidalariga moslashishni o'rganadi.
Mutasaddilarning nazdida forma ijtimoiy tenglik vositasi sifatida ham talqin qilinadi. Turli moliyaviy imkoniyatga ega talabalar o'rtasidagi “ko'rinadigan farqlar” kamayadi degan qarashlar mavjud. Biroq ijtimoiy tafovut faqat kiyim bilan belgilanmaydi. U texnologik imkoniyat, turmush tarzi orqali baribir namoyon bo'ladi. Shu nuqtai nazardan forma ijtimoiy muammoning to'liq yechimi emas.
Oliy ta'lim talabaning mustaqil fikrlashi, shaxsiy pozitsiyasi shakllanishida muhim rol o'ynaydi. Tashqi ko'rinish ham insonning o'zini-o'zi ifoda qilish vositasidir. Haddan tashqari qat'iy cheklovlar esa talabaning o'zini erkin his qilishiga salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin.
Oliy o'quv yurtining asosiy vazifasi esa talabada bilim, tadqiqot va muayyan soha bo'yicha ko'nikmalarni shakllantirishdir. Kiyinish masalasini markaziy muammoga aylantirish akademik sifatni ikkinchi o'ringa tushirib yuborishi mumkin.
Shu va shunga o'xshash ijtimoiy-maishiy hayotimizda muammolar paydo bo'lganida, odatda, xorij “tajriba”sidan namuna keltiriladi. Biz ham jahonning yetakchi oliy o'quv yurtlari faoliyatiga nazar tashlaydigan bo'lsak, ko'plab nufuzli oliygohlarda qat'iy talab qilingan forma mavjud emas. Misol uchun, Oksfordda odatiy kunlarda erkin kiyinishadi, biroq imtihonlar va rasmiy marosimlarda “sub fusc” deb ataladigan an'anaviy akademik kiyim talab qilinadi. Garvard universitetida esa kundalik jarayonlarda erkinlik ustuvor. Faqat bitiruv marosimlarida akademik mantiyalar kiyiladi. Yaponiyaning Tokio universitetida ham shunga o'xshash amaliyot kuzatiladi: kundalik erkinlik, rasmiy tadbirlarda esa belgilangan tartib. Ushbu misollar shuni ko'rsatadiki, xalqaro tajribada muvozanat modeli qo'llaniladi. Kundalik hayotda erkinlik, rasmiy vaziyatlarda esa umumiy standart.
Forma masalasini faqat estetik yoki tashkiliy masala sifatida ko'rish yetarli emas. Bu yerda ijtimoiy va psixologik jihatlar ham mavjud. Ushbu masalada haddan tashqari erkinlik ham akademik muhitga salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin. O'ta ochiq, chalg'ituvchi yoki provokatsion kiyinish talabalarning o'zaro muloqoti va diqqatini buzishi ehtimoli mavjud. Shu bois ko'plab mamlakatlarda minimal etik cheklovlar joriy etiladi.
Asl muammo “forma bo'lsin yoki bo'lmasin” degan keskin tanlovda emas. Muammo qoidalar qanday ishlab chiqilayotgani va ularning maqsadi nimada ekanida.
Agar kiyinish talablari akademik muhitni saqlash, chalg'ituvchi omillarni kamaytirish, professional madaniyatni shakllantirish kabi aniq maqsadlarga xizmat qilsa, u holda bu qoidalar mantiqan asosli bo'lishi mumkin. Biroq qoidalar haddan tashqari izohsiz yoki muloqotsiz joriy etilsa, ular norozilik va tushunmovchilikka sabab bo'lishi aniq.
Oliy ta'lim muassasasi — bilim va tafakkur markazi. Shu bilan birga, professional va madaniy muhit hamdir. Tashqi ko'rinish bu muhitning bir qismi, ammo uning markazi emas.
Forma masalasida keskin qaror emas, balki oqilona muvozanat muhim. Tartib va erkinlik bir-birini inkor etmaydi. Aksincha, ular to'g'ri uyg'unlashgandagina sog'lom akademik muhit shakllanadi. Shunday ekan, savolga yakuniy javob — talaba uchun forma mutlaq zarurat ham, mutlaq ortiqcha narsa ham emas. Muhimi, qoidalar erkin fikrni cheklamagan holda, akademik muhitni saqlashga xizmat qilsin.
Dildora DO'SMATOVA.