Sanʼatning körinmas ustuni

Buyuk mutafakkir Abu Nasr Forobiy özining fozil odamlar şahri haqidagi qaraşlarida şunday yozadi: “Insonlar bir-birlariga yordam beriş va ezgulik yölida birlaşiş orqali haqiqiy baxtga erişadilar”. Bu hikmat zamirida nafaqat insoniy munosabatlar, balki butun bir millatning maʼnaviy qiyofasini şakllantiruvçi madaniyat va sanʼat sohasining ham asl mohiyati yaşirindir. Madaniyat — bu millatning yuzi, uning ruhi va tarixiy xotirasi. Bu ulkan çinorning yaproqlari va mevalari barçaga körinib tursa-da, uni yerga mahkam boğlab, oziqlantirib turuvçi tomirlari köpinça közdan panada böladi.

Özbekiston Respublikasi madaniyat vazirining birinçi örinbosari Bahodir Ahmedov ayni şu muazzam madaniyat çinorining eng mustahkam va hayotbaxş tomirlaridan biri, desak, mubolağa bölmaydi. Bugungi kunda mamlakatimizda madaniyat va sanʼat sohasida olib borilayotgan keng kölamli islohotlar, yuksak saviyadagi davlat tadbirlari va yoş ijodkorlarning yuzaga çiqişi ortida aynan şunday fidoyi, özini köz-köz qilişni xuş körmaydigan, ammo yuragi millat sanʼati deb uradigan insonlarning beqiyos xizmatlari yotibdi.

* * *

Bugungi olatasir zamonda köpçilik ziğirdek işini ham ommaga körsatişga, diqqat markazida bölişga intiladi. Ammo Bahodir Majitoviç buning tamoman aksi. U madaniyat sohasidagi eng yirik, eng murakkab loyihalarning boşida tursa-da, hamişa parda ortida qolişni afzal biladi. Uning uçun muhimi — şaxsiy şuhrat emas, balki işning natijasi, sahnadagi asarning mukammalligi, tomoşabinning qalbiga yetib borgan haqiqiy sanʼatdir.

Davlat miqyosidagi ulkan bayram tadbirlari, xalqaro festivallar va madaniy anjumanlarning taşkiliy işlari nihoyatda murakkab va maşaqqatli jarayon. Bu yerda yuzlab odamlarning mehnatini muvofiqlaştiriş, sahna ortidagi asabiy vaziyatlarni yumşatiş, har bir detalga eʼtibor qaratiş talab etiladi. Bahodir Ahmedov ana şu ulkan mexanizmning bir maromda işlaşini taʼminlovçi asosiy kuçlardan biridir. Tomoşabinlar sahnada porlayotgan yulduzlarni, muhtaşam dekoratsiyalarni va gözal raqslarni körib hayratga tuşayotgan bir paytda, u sahna ortida — kölkada turib, har bir çiqişning benuqson ötişini nazorat qiladi. Uning bu kamtarligi noçorlikdan yoki tortinçoqlikdan emas, balki öz kasbiga bölgan çeksiz hurmatidan, madaniyatning muqaddasligini teran anglaşidan kelib çiqadi.

* * *

Ijodkor xalqi — öta noziktaʼb, hissiyotlarga beriluvçan va doimiy ravişda maʼnaviy qöllab-quvvatlaşga muhtoj qatlam. Faylasuf şoirimiz “Inson qalbi bilan hazillaşmang siz” deganda, eng avvalo ijodkorlarning nozik qalbini nazarda tutgan bölsa, ajabmas. Ularni boşqariş, ular bilan işlaş faqatgina buyruq beriş yoki maʼmuriy usullar bilan amalga oşmaydi. Buning uçun, avvalo, ijodkor qalbini tuşuniş, uning dardi bilan yaşaş kerak.

Bahodir Ahmedov özining faoliyati davomida sanʼat va ijod ahliga nisbatan çeksiz ğamxörligi bilan tanilgan. U har bir sanʼatkorning muammosini öz muammosidek qabul qiladi. Bemor bölgan ijodkorlarning holidan xabar oliş, ularning ijtimoiy şaroitlarini yaxşilaş, ijodiy izlanişlari uçun zarur şart-şaroitlarni yaratib beriş uning kundalik amaliy işlarining ajralmas qismiga aylangan.

Şu bilan birga, qahramonimiz iş jarayonida nihoyatda talabçan. U sanʼatda soxtakorlikni, çalakam-çattilikni va masʼuliyatsizlikni aslo keçirmaydi. Sahnaga çiqayotgan har bir asar, har bir kuy yoki qöşiq xalqqa manzur bölişi, milliy maʼnaviyatimizga xizmat qilişi şartligini qattiq talab qiladi. Uning bu talabçanligi zamirida ham aslida öşa mehr — sanʼatga bölgan, tomoşabinga va ijodkorning öz kasbiga bölgan hurmati yotadi. U ijodkorning öz ustida işlaşini, doimo izlanişini istaydi va şu yölda ularga ham qattiqqöl ustoz, ham mehribon otadek munosabatda böladi, ijodkorlarni öz potensialini töliq röyobga çiqarmagunlariga qadar oromini öğirlaşi, qatʼiylik bilan yangi-yangi ijod namunalarini yaratişga safarbar qilişi madaniyat rivoji uçun “turtib turuvçi” rahbarning hissasi neçoğliq ulkanligini körsatadi.

* * *

Bahodir Ahmedovning köpçilik içida alohida hurmat qozonişining asosiy sabablaridan biri — uning töğriligi, “çapani”ligi va har qanday vaziyatda ham haqni gapirişdan qörqmasligidir. U balandparvoz sözlarni, sunʼiy tabassumlarni yomon köradi. Uning gaplari dağalroq tuyulişi mumkin, ammo bu gaplarning tagida doimo haqiqat va adolat yotadi.

Özbek xalqining tabiatida öziga xos bir xususiyat bor: xalq oçiqköngil, dangalçi va halol odamni yaxşi köradi. “Çapaniligi” — bu uning xalqqa yaqinligi, xalqona tilda gaplaşa olişi va odamlarning dardini sunʼiy tösiqlarsiz, töğridan-töğri tuşuna bilişidir. U rahbarlik kursisiga ötirib olib, osmonlardan turib buyruq beradigan amaldorlardan emas, ijodkorlarning orasida yuradi, ular bilan bir dasturxon atrofida çoy içadi, ularning hasratlarini tinglaydi.

Bahodir akaning haqgöyligi esa alohida mavzu. Madaniyat sohasidagi kamçiliklarni, ayrim nopok holatlarni yoki ijodiy pastkaşliklarni körganda, u heç qaçon indamay qarab turolmaydi. Yuzing-közing demasdan, haqiqatni tikka gapiradi. Bu xislati baʼzilarga yoqmasligi mumkin, ammo aynan şu haqgöyligi sababli undan hamma hayiqadi va ayni paytda uni qattiq hurmat qiladi. Çunki hamma biladiki, Bahodir Ahmedovning gapi — bu adolatning gapi, u şaxsiy ğaraz bilan emas, balki işning rivoji uçun kuyunadi. Maşhur rus yozuvçisi Lev Tolstoy yozganidek: “Haqiqatni seviş — barça ezguliklarning asosidir”.

* * *

Har qanday sohaning kelajagi uning ertangi egalari bölmiş yoşlarga boğliq. Sanʼat va madaniyat sohasida bu muhimlik ikki hissa ortadi, çunki anʼanalar davomiyligini taʼminlaş, “Ustoz-şogird” maktabini yaşatiş milliy özlikni saqlab qolişning eng asosiy şartidir.

Bahodir Ahmedov sanʼatsevar inson sifatida doimo yangi ovozlar, yangi isteʼdodlarni qidirib yuradi. Uning yoş talantlarni qöllab-quvvatlaşi faqatgina rasmiy tadbirlar yoki körik-tanlovlar bilan çeklanmaydi. U çekka-çekka qişloqlardan, viloyatlardan kelgan, çinakam isteʼdod uçqunlari porlab turgan yoşlarni topib, ularga sahnaga yöl oçib berişda öziga xos köprik vazifasini ötaydi.

Köpgina yoş sanʼatkorlar özlarining ilk katta sahnalari, ilk muvaffaqiyatlari ortida aynan Bahodir Majitoviçning qöllab-quvvatlovi borligini minnatdorçilik bilan eslaşadi. U yoşlarga nafaqat moddiy yoki taşkiliy jihatdan yordam beradi, balki ularga maʼnaviy yölboşçilik qiladi. Ijod yölidagi qiyinçiliklarda umidsizlikka tuşgan yoşlarga dalda beradi, ularga sanʼatning maşaqqatli, ammo şarafli yöl ekanligini tuşuntiradi. U yoşlarga murojaat qilib, Gyotening şu sözlarini eslatişni xuş köradi: “Agar senda isteʼdod bölsa, u seni masʼuliyatli qiladi. Isteʼdod bu — xalqqa xizmat qiliş uçun berilgan qarzdir”.

* * *

Har yili ötkazilişi anʼanaga aylangan Mustaqillik bayramlari, Navröz sayillari, xalqaro miqyosdagi festivallar bugungi kunda özining mazmunan boyligi, şaklan rang-barangligi va çuqur falsafiy mohiyati bilan ajralib turadi. Bunday yuksak saviyaga erişişda Bahodir Ahmedovning “ğoyalar generatori” sifatidagi roli beqiyosdir.

Davlat tadbirlari şunçaki qöşiq va raqslar yiğindisi emas, balki millatning bugungi kundagi siyosati, orzu-umidlari va tarixiy xotirasini özida aks ettiruvçi ulkan mafkuraviy vositadir. Bahodir Majitoviç har bir bayram ssenariysi ustida işlar ekan, unga oddiy tomoşa sifatida emas, balki xalqqa beriladigan muhim xabar, tarbiyaviy ahamiyatga ega bölgan badiiy asar sifatida qaraydi.

Uning taşabbusi bilan köplab tadbirlarda zamonaviy texnologiyalar va anʼanaviy sanʼat uyğunlaştirildi, sahna madaniyatiga yangiça yondaşuvlar olib kirildi. U hamişa rejissyorlar, bastakorlar va baletmeysterlar bilan bahslaşadi, ularni izlanişga, yangi şakllar topişga undaydi. “Biz tomoşabinni hayratda qoldirişimiz kerak, lekin bu hayrat şunçaki yaltiroq çiroqlar yoki baland ovoz hisobiga emas, balki maʼno teranligi, milliy ruhning qudrati hisobiga bölişi kerak”, degan tamoyil uning ijodiy kredosiga aylangan.

Bahodir Ahmedovning noyob ğoyalaridan biri va madaniyatimiz tarixida zarhal harflar bilan yoziladigan voqealardan biri — bu Jizzax viloyatining sölim Zomin toğlari bağrida ötkazilgan Xalqaro Maqom festivalining oçiliş marosimi bilan boğliq. Aynan şu nuqtada uning nafaqat taşkilotçi, balki teran fikrli ijodkor va adabiyot bilimdoni ekanligi yaqqol namoyon böldi.

Maqom — bu şunçaki musiqa emas, bu turkiy va forsiy xalqlarning ming yillik falsafasi, koinot va inson ruhiyati haqidagi teologik va irfoniy qaraşlarining kuyga solingan şaklidir. Maqom festivalini qanday qilib şunçaki konsertdan yuksak maʼnaviy hodisaga aylantiriş mumkin? Bu savol ustida boş qotirar ekan, Bahodir Majitoviç daho mutafakkir bobomiz Alişer Navoiyning “Xamsa” dostonlariga murojaat qiliş ğoyasini ilgari surdi.

Zominning viqorli toğlari fonida, oçiq osmon ostida qurilgan muhtaşam sahnada “Xamsa”ning beş dostoni — “Hayrat ul-abror”, “Farhod va Şirin”, “Layli va Majnun”, “Sabʼai sayyor”, “Saddi Iskandariy” motivlari maqom yöllari bilan uyğunlaştirildi. Bu şunçaki topilma emas, balki inqilobiy yeçim edi.

“Hayrat ul-abror”dagi falsafiy muşohadalar Buzruk maqomining salmoqli nolalari bilan; “Farhod va Şirin”dagi işq va mehnat madhi Rost maqomining kötarinki pardalari bilan; “Layli va Majnun”dagi ilohiy işq iztiroblari Navo maqomining hazin va teran sadolari bilan; “Sabʼai sayyor”dagi insoniy ehtiroslar va qismat öyinlari Dugoh va Segoh maqomlarining öynoqi va jozibador kuylari bilan; “Saddi Iskandariy”dagi şohlik va komil inson ğoyalari Iroq maqomining viqorli va salobatli ohanglari bilan tomoşabinga yetkazib berildi.

Uning uşbu taşabbusi natijasida festivalning oçiliş marosimi ulkan badiiy-falsafiy polotnoga aylandi. Ingliz dramaturgi Uilyam Şekspir: “Musiqaning qudrati şundaki, u közga körinmas hissiyotlarni monarxdek boşqara oladi”, degan edi. Zomindagi sahnada mumtoz musiqa va mumtoz söz birlaşib, butun bir millatning maʼnaviy qudratini dunyoga körsatdi. Çet ellik mehmonlar va maqomşunos olimlar bu ğoyaning naqadar çuqurligi va gözalligini eʼtirof etib, özbek madaniyatining ildizlari naqadar baquvvat ekanligiga yana bir bor amin böldilar. Bu loyiha ortida Bahodir Majitoviçning neça oylab uxlamasdan qilgan mehnati, rejissyor va xonandalar bilan olib borgan qizğin tortişuvlari va nihoyat, katta ğalabasi yotar edi.

* * *

Madaniyat vaziri örinbosarining yana bir diqqatga sazovor fazilati — bu uning kitobga bölgan çeksiz muhabbati va bu muhabbatni atrofidagilarga ham yuqtira olişidir. U yaxşi biladiki, çinakam madaniyat xodimi, xoh u qöşiqçi bölsin, xoh aktyor yoki vazirlik xodimi — avvalo, ziyoli bölişi şart. Ziyolilikning yagona yöli esa mutolaadir.

Arab faylasufi Al-Johiz aytganidek: “Kitob şunday hamrohki, u senga xuşomad qilmaydi, şunday döstki, u senga pand bermaydi”. Bahodir Ahmedov yoş ijodkorlar va vazirlik apparat xodimlarini hamişa kitob öqişga tarğib qiladi. Uning xonasiga kirgan har bir xodim yoki sanʼatkor stol ustida taxlanib turgan yangi kitoblarni körişi tabiiy hol. U suhbatlaşayotgan odamidan sönggi bor qaysi asarni öqiganini, Navoiydan, Qodiriydan yoki Çölpondan nimalarni bilişini söraşni yaxşi köradi.

Ha, sahnada turib xalqqa maʼnaviyat ulaşadigan insonning özining içki dunyosi ğarib bölsa, uning aytgan qöşiği yoki ijro etgan roli heç qaçon tomoşabin qalbiga yetib bormaydi. Şu sababli, u vazirlik tizimida turli kitobxonlik tanlovlari, adabiy keçalar va mutolaa soatlarini taşkil etiş taşabbuskori bölib keladi. U köpinça yoş artistlarga yuzlanib: “Sizning ovozingiz yoki çiroyingiz vaqtinçalik, ammo kitob orqali şakllantirgan tafakkuringiz sizni umrbod haqiqiy sanʼatkor qilib uşlab turadi”, deb taʼkidlaydi. Uning bu saʼy-harakatlari tizimda soğlom, intellektual muhitning yaratilişiga va ijodkorlarning öz ustida işlaşga bölgan iştiyoqining ortişiga xizmat qilmoqda.

* * *

Buyuk yunon faylasufi Arastu özining axloqqa doir asarlarida şunday yozadi: “Jasorat — insoniy fazilatlarning eng birinçisi va eng muhimidir, çunki u boşqa barça ezgu xususiyatlarning yaşaşini kafolatlaydi”. Madaniyat va sanʼat sohasida rahbar böliş faqatgina tadbirlarni taşkil qiliş yoki qarorlarga imzo çekişdan iborat emas. Bu, avvalo, ijodkorning taqdiri uçun masʼuliyatni his etiş va kerak bölganda, uning himoyasi uçun qalqon böla oliş jasoratidir.

Yaqin ötmişimizga, xususan, birinçi iqtidor davriga nazar taşlasak, sanʼat olamida öziga xos murakkab, ziddiyatli vaziyatlar hukm surganini köramiz. Öşa paytlarda turli sabablarga köra baʼzi uluğ sanʼatkorlarimiz nohaqdan “qora röyxat”ga tuşgan, ularning katta sahnalarga çiqişi, televideniye orqali xalq bilan yuzlaşişi turli tösiqlarga uçragan edi. Bunday vaziyatda aksariyat amaldorlar mansab kursisini saqlab qoliş ilinjida uşbu ijodkorlardan özini olib qoçişga, ular bilan aloqalarni uzişga harakat qilgani ham bor gap. Ammo Bahodir Ahmedov bu borada tamoman boşqaça yöl tutdi.

U madaniyat vaziri lavozimida faoliyat yuritgan öşa qaltis yillarda ham haqiqiy sanʼat va isteʼdod oldidagi vijdonini yöqotmadi. Özbek milliy qöşiqçiligining afsonasi Şerali Jörayev, estradamizning tirik klassigi Farrux Zokirov, söz sehrgari, atoqli şoir va dramaturg Usmon Azim kabi millatning maʼnaviy ustunlari bölgan uluğ ijodkorlarga davlatning rasmiy taqiqlari qançalik qattiq bölmasin, Bahodir Ahmedov ulardan heç qaçon yuz ögirmadi. Aksinça, imkon qadar, köpinça özini katta xavf ostiga qöyib bölsa-da, sahna ortida ularga ruhiy dalda berdi, ijod qilişlari uçun yaşirinça bölsa-da şart-şaroitlar yaratişga urindi. Uning bu xatti-harakati ortida siyosatga qarşilik emas, balki avlodlar oldidagi masʼuliyat, asl sanʼatni yöq bölib ketişdan asrab qolişdek buyuk insoniy dard yotar edi. Bahodir Majitoviç ham çinakam isteʼdod ustiga tortilgan sunʼiy pardalar vaqtinçalik ekanini, vaqti kelib haqiqat albatta qaror topişini teran anglagan.

* * *

Vaqt hamma narsani öz joyiga qöyadi. Yangi Özbekiston davrining boşlanişi, Prezidentimiz Şavkat Mirziyoyev tomonidan olib borilgan insonparvar siyosat natijasida madaniyat sohasidagi köplab adolatsizliklarga barham berildi. “Qora röyxat”lar yirtib taşlandi, uluğ sanʼatkorlarimiz yana özlarining haqiqiy maqomiga — xalqning ardoğiga va katta sahnalarga qaytarildi.

Bu tarixiy buriliş davrida Bahodir Ahmedov Davlat rahbarining madaniyat va sanʼat ahliga nisbatan olib borayotgan oçiqlik, ğamxörlik va adolat siyosatini eng töğri tuşungan va uni hayotga tölaqonli tatbiq etgan asosiy ijroçilardan biriga aylandi. U Yangi Özbekistonning madaniy qiyofasini yaratişda, avvalo, ustozlarga, keksa avlod vakillariga bölgan munosabatni tubdan özgartirdi.

Şarq mutafakkiri Saʼdiy Şeroziy: “Keksalarni hurmat qilmagan jamiyatning ildizi çiriydi, ustozlarni qadrlagan millatning esa mevasi bol böladi”, deb taʼkidlagan. Bahodir Majitoviç aynan şu falsafani özining kundalik iş mezoniga aylantirdi. U köp yillar davomida eʼtibordan çetda qolgan, soğliğini yöqotgan yoki moddiy qiyinçiliklarga duç kelgan faxriy sanʼatkorlarni şaxsan özi izlab topib, ularning holidan xabar oldi. Ularning davlat mukofotlariga tavsiya etilişi, yubiley keçalarining yuqori saviyada ötkazilişi va eng muhimi, ularning boy tajribasidan yoş avlodni tarbiyalaşda foydalaniş yölida fidokorona mehnat qildi.

Prezident siyosatining asl mohiyati — inson qadrini uluğlaşdir. Bahodir Ahmedov bu ğoyani qoğozlarda yoki baland minbarlardagi bayonotlarda emas, balki har bir sanʼatkorning xonadoniga kirib borgan mehr-oqibatda, sahna orqasida tökilgan quvonç köz yoşlarida namoyon etdi. Uning uluğ ijodkorlarimiz oldidagi bu xizmatlari, murakkab davrlardagi mardligi va bugungi kundagi bunyodkorligi uning nafaqat davlat arbobi, balki çinakam Inson ekanligini tasdiqlovçi eng yorqin sahifalardir.

* * *

Rim faylasufi Seneka şunday yozgan edi: “Bizning hayotimiz qisqa emas, balki biz uning köp qismini behuda narsalarga sarflaymiz. Ammo kimki öz umrini uluğ maqsadlarga va boşqalarning farovonligiga bağişlar ekan, uning hayoti uzun va mazmunlidir”.

Bahodir Ahmedovning bosib ötayotgan yöli, madaniyat va sanʼat rivoji yölida qilayotgan tinimsiz mehnatlari aynan şunday sermazmun va uluğvor umrning yorqin namunasidir.

U özini köz-köz qilmasligi, hamişa parda ortida qolib, boşqalarning porlaşiga imkon yaratib berişi bilan asl insoniylikning oliy maqomini namoyon etadi. Zominda yangragan “Xamsa” motivlari uning qalbidagi millatga va tarixga bölgan muhabbatning bir uçquni, xolos. Uning eng katta asari — bu bugungi kunda gullab-yaşnayotgan, yoş isteʼdodlar bilan boyib borayotgan va maʼnaviy yuksaliş yölidan dadil odimlayotgan Özbekiston madaniyati va sanʼatidir.

Olimjon DAVLATOV,

Ijtimoiy-maʼnaviy tadqiqotlar

instituti direktori, professor.