San'atning ko'rinmas ustuni
Buyuk mutafakkir Abu Nasr Forobiy o'zining fozil odamlar shahri haqidagi qarashlarida shunday yozadi: “Insonlar bir-birlariga yordam berish va ezgulik yo'lida birlashish orqali haqiqiy baxtga erishadilar”. Bu hikmat zamirida nafaqat insoniy munosabatlar, balki butun bir millatning ma'naviy qiyofasini shakllantiruvchi madaniyat va san'at sohasining ham asl mohiyati yashirindir. Madaniyat — bu millatning yuzi, uning ruhi va tarixiy xotirasi. Bu ulkan chinorning yaproqlari va mevalari barchaga ko'rinib tursa-da, uni yerga mahkam bog'lab, oziqlantirib turuvchi tomirlari ko'pincha ko'zdan panada bo'ladi.
O'zbekiston Respublikasi madaniyat vazirining birinchi o'rinbosari Bahodir Ahmedov ayni shu muazzam madaniyat chinorining eng mustahkam va hayotbaxsh tomirlaridan biri, desak, mubolag'a bo'lmaydi. Bugungi kunda mamlakatimizda madaniyat va san'at sohasida olib borilayotgan keng ko'lamli islohotlar, yuksak saviyadagi davlat tadbirlari va yosh ijodkorlarning yuzaga chiqishi ortida aynan shunday fidoyi, o'zini ko'z-ko'z qilishni xush ko'rmaydigan, ammo yuragi millat san'ati deb uradigan insonlarning beqiyos xizmatlari yotibdi.
* * *
Bugungi olatasir zamonda ko'pchilik zig'irdek ishini ham ommaga ko'rsatishga, diqqat markazida bo'lishga intiladi. Ammo Bahodir Majitovich buning tamoman aksi. U madaniyat sohasidagi eng yirik, eng murakkab loyihalarning boshida tursa-da, hamisha parda ortida qolishni afzal biladi. Uning uchun muhimi — shaxsiy shuhrat emas, balki ishning natijasi, sahnadagi asarning mukammalligi, tomoshabinning qalbiga yetib borgan haqiqiy san'atdir.
Davlat miqyosidagi ulkan bayram tadbirlari, xalqaro festivallar va madaniy anjumanlarning tashkiliy ishlari nihoyatda murakkab va mashaqqatli jarayon. Bu yerda yuzlab odamlarning mehnatini muvofiqlashtirish, sahna ortidagi asabiy vaziyatlarni yumshatish, har bir detalga e'tibor qaratish talab etiladi. Bahodir Ahmedov ana shu ulkan mexanizmning bir maromda ishlashini ta'minlovchi asosiy kuchlardan biridir. Tomoshabinlar sahnada porlayotgan yulduzlarni, muhtasham dekoratsiyalarni va go'zal raqslarni ko'rib hayratga tushayotgan bir paytda, u sahna ortida — ko'lkada turib, har bir chiqishning benuqson o'tishini nazorat qiladi. Uning bu kamtarligi nochorlikdan yoki tortinchoqlikdan emas, balki o'z kasbiga bo'lgan cheksiz hurmatidan, madaniyatning muqaddasligini teran anglashidan kelib chiqadi.
* * *
Ijodkor xalqi — o'ta nozikta'b, hissiyotlarga beriluvchan va doimiy ravishda ma'naviy qo'llab-quvvatlashga muhtoj qatlam. Faylasuf shoirimiz “Inson qalbi bilan hazillashmang siz” deganda, eng avvalo ijodkorlarning nozik qalbini nazarda tutgan bo'lsa, ajabmas. Ularni boshqarish, ular bilan ishlash faqatgina buyruq berish yoki ma'muriy usullar bilan amalga oshmaydi. Buning uchun, avvalo, ijodkor qalbini tushunish, uning dardi bilan yashash kerak.
Bahodir Ahmedov o'zining faoliyati davomida san'at va ijod ahliga nisbatan cheksiz g'amxo'rligi bilan tanilgan. U har bir san'atkorning muammosini o'z muammosidek qabul qiladi. Bemor bo'lgan ijodkorlarning holidan xabar olish, ularning ijtimoiy sharoitlarini yaxshilash, ijodiy izlanishlari uchun zarur shart-sharoitlarni yaratib berish uning kundalik amaliy ishlarining ajralmas qismiga aylangan.
Shu bilan birga, qahramonimiz ish jarayonida nihoyatda talabchan. U san'atda soxtakorlikni, chalakam-chattilikni va mas'uliyatsizlikni aslo kechirmaydi. Sahnaga chiqayotgan har bir asar, har bir kuy yoki qo'shiq xalqqa manzur bo'lishi, milliy ma'naviyatimizga xizmat qilishi shartligini qattiq talab qiladi. Uning bu talabchanligi zamirida ham aslida o'sha mehr — san'atga bo'lgan, tomoshabinga va ijodkorning o'z kasbiga bo'lgan hurmati yotadi. U ijodkorning o'z ustida ishlashini, doimo izlanishini istaydi va shu yo'lda ularga ham qattiqqo'l ustoz, ham mehribon otadek munosabatda bo'ladi, ijodkorlarni o'z potensialini to'liq ro'yobga chiqarmagunlariga qadar oromini o'g'irlashi, qat'iylik bilan yangi-yangi ijod namunalarini yaratishga safarbar qilishi madaniyat rivoji uchun “turtib turuvchi” rahbarning hissasi nechog'liq ulkanligini ko'rsatadi.
* * *
Bahodir Ahmedovning ko'pchilik ichida alohida hurmat qozonishining asosiy sabablaridan biri — uning to'g'riligi, “chapani”ligi va har qanday vaziyatda ham haqni gapirishdan qo'rqmasligidir. U balandparvoz so'zlarni, sun'iy tabassumlarni yomon ko'radi. Uning gaplari dag'alroq tuyulishi mumkin, ammo bu gaplarning tagida doimo haqiqat va adolat yotadi.
O'zbek xalqining tabiatida o'ziga xos bir xususiyat bor: xalq ochiqko'ngil, dangalchi va halol odamni yaxshi ko'radi. “Chapaniligi” — bu uning xalqqa yaqinligi, xalqona tilda gaplasha olishi va odamlarning dardini sun'iy to'siqlarsiz, to'g'ridan-to'g'ri tushuna bilishidir. U rahbarlik kursisiga o'tirib olib, osmonlardan turib buyruq beradigan amaldorlardan emas, ijodkorlarning orasida yuradi, ular bilan bir dasturxon atrofida choy ichadi, ularning hasratlarini tinglaydi.
Bahodir akaning haqgo'yligi esa alohida mavzu. Madaniyat sohasidagi kamchiliklarni, ayrim nopok holatlarni yoki ijodiy pastkashliklarni ko'rganda, u hech qachon indamay qarab turolmaydi. Yuzing-ko'zing demasdan, haqiqatni tikka gapiradi. Bu xislati ba'zilarga yoqmasligi mumkin, ammo aynan shu haqgo'yligi sababli undan hamma hayiqadi va ayni paytda uni qattiq hurmat qiladi. Chunki hamma biladiki, Bahodir Ahmedovning gapi — bu adolatning gapi, u shaxsiy g'araz bilan emas, balki ishning rivoji uchun kuyunadi. Mashhur rus yozuvchisi Lev Tolstoy yozganidek: “Haqiqatni sevish — barcha ezguliklarning asosidir”.
* * *
Har qanday sohaning kelajagi uning ertangi egalari bo'lmish yoshlarga bog'liq. San'at va madaniyat sohasida bu muhimlik ikki hissa ortadi, chunki an'analar davomiyligini ta'minlash, “Ustoz-shogird” maktabini yashatish milliy o'zlikni saqlab qolishning eng asosiy shartidir.
Bahodir Ahmedov san'atsevar inson sifatida doimo yangi ovozlar, yangi iste'dodlarni qidirib yuradi. Uning yosh talantlarni qo'llab-quvvatlashi faqatgina rasmiy tadbirlar yoki ko'rik-tanlovlar bilan cheklanmaydi. U chekka-chekka qishloqlardan, viloyatlardan kelgan, chinakam iste'dod uchqunlari porlab turgan yoshlarni topib, ularga sahnaga yo'l ochib berishda o'ziga xos ko'prik vazifasini o'taydi.
Ko'pgina yosh san'atkorlar o'zlarining ilk katta sahnalari, ilk muvaffaqiyatlari ortida aynan Bahodir Majitovichning qo'llab-quvvatlovi borligini minnatdorchilik bilan eslashadi. U yoshlarga nafaqat moddiy yoki tashkiliy jihatdan yordam beradi, balki ularga ma'naviy yo'lboshchilik qiladi. Ijod yo'lidagi qiyinchiliklarda umidsizlikka tushgan yoshlarga dalda beradi, ularga san'atning mashaqqatli, ammo sharafli yo'l ekanligini tushuntiradi. U yoshlarga murojaat qilib, Gyotening shu so'zlarini eslatishni xush ko'radi: “Agar senda iste'dod bo'lsa, u seni mas'uliyatli qiladi. Iste'dod bu — xalqqa xizmat qilish uchun berilgan qarzdir”.
* * *
Har yili o'tkazilishi an'anaga aylangan Mustaqillik bayramlari, Navro'z sayillari, xalqaro miqyosdagi festivallar bugungi kunda o'zining mazmunan boyligi, shaklan rang-barangligi va chuqur falsafiy mohiyati bilan ajralib turadi. Bunday yuksak saviyaga erishishda Bahodir Ahmedovning “g'oyalar generatori” sifatidagi roli beqiyosdir.
Davlat tadbirlari shunchaki qo'shiq va raqslar yig'indisi emas, balki millatning bugungi kundagi siyosati, orzu-umidlari va tarixiy xotirasini o'zida aks ettiruvchi ulkan mafkuraviy vositadir. Bahodir Majitovich har bir bayram ssenariysi ustida ishlar ekan, unga oddiy tomosha sifatida emas, balki xalqqa beriladigan muhim xabar, tarbiyaviy ahamiyatga ega bo'lgan badiiy asar sifatida qaraydi.
Uning tashabbusi bilan ko'plab tadbirlarda zamonaviy texnologiyalar va an'anaviy san'at uyg'unlashtirildi, sahna madaniyatiga yangicha yondashuvlar olib kirildi. U hamisha rejissyorlar, bastakorlar va baletmeysterlar bilan bahslashadi, ularni izlanishga, yangi shakllar topishga undaydi. “Biz tomoshabinni hayratda qoldirishimiz kerak, lekin bu hayrat shunchaki yaltiroq chiroqlar yoki baland ovoz hisobiga emas, balki ma'no teranligi, milliy ruhning qudrati hisobiga bo'lishi kerak”, degan tamoyil uning ijodiy kredosiga aylangan.
Bahodir Ahmedovning noyob g'oyalaridan biri va madaniyatimiz tarixida zarhal harflar bilan yoziladigan voqealardan biri — bu Jizzax viloyatining so'lim Zomin tog'lari bag'rida o'tkazilgan Xalqaro Maqom festivalining ochilish marosimi bilan bog'liq. Aynan shu nuqtada uning nafaqat tashkilotchi, balki teran fikrli ijodkor va adabiyot bilimdoni ekanligi yaqqol namoyon bo'ldi.
Maqom — bu shunchaki musiqa emas, bu turkiy va forsiy xalqlarning ming yillik falsafasi, koinot va inson ruhiyati haqidagi teologik va irfoniy qarashlarining kuyga solingan shaklidir. Maqom festivalini qanday qilib shunchaki konsertdan yuksak ma'naviy hodisaga aylantirish mumkin? Bu savol ustida bosh qotirar ekan, Bahodir Majitovich daho mutafakkir bobomiz Alisher Navoiyning “Xamsa” dostonlariga murojaat qilish g'oyasini ilgari surdi.
Zominning viqorli tog'lari fonida, ochiq osmon ostida qurilgan muhtasham sahnada “Xamsa”ning besh dostoni — “Hayrat ul-abror”, “Farhod va Shirin”, “Layli va Majnun”, “Sab'ai sayyor”, “Saddi Iskandariy” motivlari maqom yo'llari bilan uyg'unlashtirildi. Bu shunchaki topilma emas, balki inqilobiy yechim edi.
“Hayrat ul-abror”dagi falsafiy mushohadalar Buzruk maqomining salmoqli nolalari bilan; “Farhod va Shirin”dagi ishq va mehnat madhi Rost maqomining ko'tarinki pardalari bilan; “Layli va Majnun”dagi ilohiy ishq iztiroblari Navo maqomining hazin va teran sadolari bilan; “Sab'ai sayyor”dagi insoniy ehtiroslar va qismat o'yinlari Dugoh va Segoh maqomlarining o'ynoqi va jozibador kuylari bilan; “Saddi Iskandariy”dagi shohlik va komil inson g'oyalari Iroq maqomining viqorli va salobatli ohanglari bilan tomoshabinga yetkazib berildi.
Uning ushbu tashabbusi natijasida festivalning ochilish marosimi ulkan badiiy-falsafiy polotnoga aylandi. Ingliz dramaturgi Uilyam Shekspir: “Musiqaning qudrati shundaki, u ko'zga ko'rinmas hissiyotlarni monarxdek boshqara oladi”, degan edi. Zomindagi sahnada mumtoz musiqa va mumtoz so'z birlashib, butun bir millatning ma'naviy qudratini dunyoga ko'rsatdi. Chet ellik mehmonlar va maqomshunos olimlar bu g'oyaning naqadar chuqurligi va go'zalligini e'tirof etib, o'zbek madaniyatining ildizlari naqadar baquvvat ekanligiga yana bir bor amin bo'ldilar. Bu loyiha ortida Bahodir Majitovichning necha oylab uxlamasdan qilgan mehnati, rejissyor va xonandalar bilan olib borgan qizg'in tortishuvlari va nihoyat, katta g'alabasi yotar edi.
* * *
Madaniyat vaziri o'rinbosarining yana bir diqqatga sazovor fazilati — bu uning kitobga bo'lgan cheksiz muhabbati va bu muhabbatni atrofidagilarga ham yuqtira olishidir. U yaxshi biladiki, chinakam madaniyat xodimi, xoh u qo'shiqchi bo'lsin, xoh aktyor yoki vazirlik xodimi — avvalo, ziyoli bo'lishi shart. Ziyolilikning yagona yo'li esa mutolaadir.
Arab faylasufi Al-Johiz aytganidek: “Kitob shunday hamrohki, u senga xushomad qilmaydi, shunday do'stki, u senga pand bermaydi”. Bahodir Ahmedov yosh ijodkorlar va vazirlik apparat xodimlarini hamisha kitob o'qishga targ'ib qiladi. Uning xonasiga kirgan har bir xodim yoki san'atkor stol ustida taxlanib turgan yangi kitoblarni ko'rishi tabiiy hol. U suhbatlashayotgan odamidan so'nggi bor qaysi asarni o'qiganini, Navoiydan, Qodiriydan yoki Cho'lpondan nimalarni bilishini so'rashni yaxshi ko'radi.
Ha, sahnada turib xalqqa ma'naviyat ulashadigan insonning o'zining ichki dunyosi g'arib bo'lsa, uning aytgan qo'shig'i yoki ijro etgan roli hech qachon tomoshabin qalbiga yetib bormaydi. Shu sababli, u vazirlik tizimida turli kitobxonlik tanlovlari, adabiy kechalar va mutolaa soatlarini tashkil etish tashabbuskori bo'lib keladi. U ko'pincha yosh artistlarga yuzlanib: “Sizning ovozingiz yoki chiroyingiz vaqtinchalik, ammo kitob orqali shakllantirgan tafakkuringiz sizni umrbod haqiqiy san'atkor qilib ushlab turadi”, deb ta'kidlaydi. Uning bu sa'y-harakatlari tizimda sog'lom, intellektual muhitning yaratilishiga va ijodkorlarning o'z ustida ishlashga bo'lgan ishtiyoqining ortishiga xizmat qilmoqda.
* * *
Buyuk yunon faylasufi Arastu o'zining axloqqa doir asarlarida shunday yozadi: “Jasorat — insoniy fazilatlarning eng birinchisi va eng muhimidir, chunki u boshqa barcha ezgu xususiyatlarning yashashini kafolatlaydi”. Madaniyat va san'at sohasida rahbar bo'lish faqatgina tadbirlarni tashkil qilish yoki qarorlarga imzo chekishdan iborat emas. Bu, avvalo, ijodkorning taqdiri uchun mas'uliyatni his etish va kerak bo'lganda, uning himoyasi uchun qalqon bo'la olish jasoratidir.
Yaqin o'tmishimizga, xususan, birinchi iqtidor davriga nazar tashlasak, san'at olamida o'ziga xos murakkab, ziddiyatli vaziyatlar hukm surganini ko'ramiz. O'sha paytlarda turli sabablarga ko'ra ba'zi ulug' san'atkorlarimiz nohaqdan “qora ro'yxat”ga tushgan, ularning katta sahnalarga chiqishi, televidenie orqali xalq bilan yuzlashishi turli to'siqlarga uchragan edi. Bunday vaziyatda aksariyat amaldorlar mansab kursisini saqlab qolish ilinjida ushbu ijodkorlardan o'zini olib qochishga, ular bilan aloqalarni uzishga harakat qilgani ham bor gap. Ammo Bahodir Ahmedov bu borada tamoman boshqacha yo'l tutdi.
U madaniyat vaziri lavozimida faoliyat yuritgan o'sha qaltis yillarda ham haqiqiy san'at va iste'dod oldidagi vijdonini yo'qotmadi. O'zbek milliy qo'shiqchiligining afsonasi Sherali Jo'rayev, estradamizning tirik klassigi Farrux Zokirov, so'z sehrgari, atoqli shoir va dramaturg Usmon Azim kabi millatning ma'naviy ustunlari bo'lgan ulug' ijodkorlarga davlatning rasmiy taqiqlari qanchalik qattiq bo'lmasin, Bahodir Ahmedov ulardan hech qachon yuz o'girmadi. Aksincha, imkon qadar, ko'pincha o'zini katta xavf ostiga qo'yib bo'lsa-da, sahna ortida ularga ruhiy dalda berdi, ijod qilishlari uchun yashirincha bo'lsa-da shart-sharoitlar yaratishga urindi. Uning bu xatti-harakati ortida siyosatga qarshilik emas, balki avlodlar oldidagi mas'uliyat, asl san'atni yo'q bo'lib ketishdan asrab qolishdek buyuk insoniy dard yotar edi. Bahodir Majitovich ham chinakam iste'dod ustiga tortilgan sun'iy pardalar vaqtinchalik ekanini, vaqti kelib haqiqat albatta qaror topishini teran anglagan.
* * *
Vaqt hamma narsani o'z joyiga qo'yadi. Yangi O'zbekiston davrining boshlanishi, Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev tomonidan olib borilgan insonparvar siyosat natijasida madaniyat sohasidagi ko'plab adolatsizliklarga barham berildi. “Qora ro'yxat”lar yirtib tashlandi, ulug' san'atkorlarimiz yana o'zlarining haqiqiy maqomiga — xalqning ardog'iga va katta sahnalarga qaytarildi.
Bu tarixiy burilish davrida Bahodir Ahmedov Davlat rahbarining madaniyat va san'at ahliga nisbatan olib borayotgan ochiqlik, g'amxo'rlik va adolat siyosatini eng to'g'ri tushungan va uni hayotga to'laqonli tatbiq etgan asosiy ijrochilardan biriga aylandi. U Yangi O'zbekistonning madaniy qiyofasini yaratishda, avvalo, ustozlarga, keksa avlod vakillariga bo'lgan munosabatni tubdan o'zgartirdi.
Sharq mutafakkiri Sa'diy Sheroziy: “Keksalarni hurmat qilmagan jamiyatning ildizi chiriydi, ustozlarni qadrlagan millatning esa mevasi bol bo'ladi”, deb ta'kidlagan. Bahodir Majitovich aynan shu falsafani o'zining kundalik ish mezoniga aylantirdi. U ko'p yillar davomida e'tibordan chetda qolgan, sog'lig'ini yo'qotgan yoki moddiy qiyinchiliklarga duch kelgan faxriy san'atkorlarni shaxsan o'zi izlab topib, ularning holidan xabar oldi. Ularning davlat mukofotlariga tavsiya etilishi, yubiley kechalarining yuqori saviyada o'tkazilishi va eng muhimi, ularning boy tajribasidan yosh avlodni tarbiyalashda foydalanish yo'lida fidokorona mehnat qildi.
Prezident siyosatining asl mohiyati — inson qadrini ulug'lashdir. Bahodir Ahmedov bu g'oyani qog'ozlarda yoki baland minbarlardagi bayonotlarda emas, balki har bir san'atkorning xonadoniga kirib borgan mehr-oqibatda, sahna orqasida to'kilgan quvonch ko'z yoshlarida namoyon etdi. Uning ulug' ijodkorlarimiz oldidagi bu xizmatlari, murakkab davrlardagi mardligi va bugungi kundagi bunyodkorligi uning nafaqat davlat arbobi, balki chinakam Inson ekanligini tasdiqlovchi eng yorqin sahifalardir.
* * *
Rim faylasufi Seneka shunday yozgan edi: “Bizning hayotimiz qisqa emas, balki biz uning ko'p qismini behuda narsalarga sarflaymiz. Ammo kimki o'z umrini ulug' maqsadlarga va boshqalarning farovonligiga bag'ishlar ekan, uning hayoti uzun va mazmunlidir”.
Bahodir Ahmedovning bosib o'tayotgan yo'li, madaniyat va san'at rivoji yo'lida qilayotgan tinimsiz mehnatlari aynan shunday sermazmun va ulug'vor umrning yorqin namunasidir.
U o'zini ko'z-ko'z qilmasligi, hamisha parda ortida qolib, boshqalarning porlashiga imkon yaratib berishi bilan asl insoniylikning oliy maqomini namoyon etadi. Zominda yangragan “Xamsa” motivlari uning qalbidagi millatga va tarixga bo'lgan muhabbatning bir uchquni, xolos. Uning eng katta asari — bu bugungi kunda gullab-yashnayotgan, yosh iste'dodlar bilan boyib borayotgan va ma'naviy yuksalish yo'lidan dadil odimlayotgan O'zbekiston madaniyati va san'atidir.
Olimjon DAVLATOV,
Ijtimoiy-ma'naviy tadqiqotlar
instituti direktori, professor.