Yangi O'zbekiston davrida olim mas'uliyati
Yangi O'zbekistonni barpo etish jarayoni mamlakatimiz hayotining barcha sohalarida tub sifat o'zgarishlarini talab etmoqda. Bu o'zgarishlar, avvalo, tafakkur, ilm-fan va jamiyat oldidagi mas'uliyatni qayta anglash bilan bog'liq. Bugun olimdan faqat o'z sohasida chuqur bilimga ega bo'lish emas, balki davlat taraqqiyotining strategik maqsadlarini anglab, islohotlar mazmuniga ilmiy va hayotiy javob bera olish talab qilinmoqda. Ayni shu nuqtai nazardan qaralganda, akademik Qalandar Abdurahmonov shaxsiyati va ilmiy faoliyati ham Yangi O'zbekiston davrida olim zimmasiga yuklangan mas'uliyatning yorqin ifodasi sifatida namoyon bo'ladi.
Mustaqillik yillarida O'zbekiston iqtisodiyoti bosib o'tgan yo'l faqatgina raqamlar, ko'rsatkichlar yoki statistik o'sish tarixi emas. Bu, eng avvalo, inson taqdiri, mehnat qadri, ijtimoiy adolat va jamiyat barqarorligini ta'minlashga qaratilgan murakkab jarayondir. Qalandar Abdurahmonov ana shu jarayonlarni iqtisod fanining insonparvar mohiyati orqali anglab, tahlil qilgan olimlardan biridir. U iqtisod fanini bozor mexanizmlari yoki moliyaviy modellar bilan cheklab qo'ymasdan, uni ijtimoiy munosabatlar, inson manfaati va davlat mas'uliyati bilan uzviy bog'liq holda talqin qilib keldi.
Yangi O'zbekiston sharoitida amalga oshirilayotgan islohotlar mazmuni ham aynan shu yondashuvni taqozo etmoqda. Bugun davlat siyosati markazida “inson — jamiyat — davlat” tamoyili turibdi. Iqtisodiy o'sish inson hayoti sifatini yaxshilashga xizmat qilmasa, u o'z mazmunini yo'qotadi. Qalandar Abdurahmonovning ilmiy qarashlari va publitsistik chiqishlari aynan shu g'oyani ilmiy jihatdan asoslab, jamoatchilikka tushunarli tilda yetkazib kelayotgani bilan ahamiyatli.
Olimning ilmiy faoliyatida mehnat iqtisodiyoti, aholining ish bandligi, inson kapitali, ijtimoiy muhofaza va ta'lim sifati masalalari ustuvor o'rin tutadi.
Bu yo'nalishlar Yangi O'zbekiston taraqqiyot strategiyalarida ham asosiy ustuvor vazifalar sifatida belgilangan.
Ustoz olimning ilmiy va jamoatchilik faoliyatida yana bir muhim jihat bor: u iqtisod fanini davlat qarorlari qabul qilish jarayonidan uzib qo'yishga qarshi. Uning fikricha, ilmiy tahlilsiz qabul qilingan har qanday qaror qisqa muddatli natija berishi mumkin, ammo uzoq istiqbolda ijtimoiy muammolarni kuchaytiradi. Shu bois olim doimo iqtisodiy islohotlarning ijtimoiy oqibatlarini oldindan baholash, ilm-fan va amaliyot o'rtasida mustahkam ko'prik barpo etish zarurligini ta'kidlab keladi.
Ushbu maqola akademik Qalandar Abdurahmonovning hayot yo'li va ilmiy merosini yubiley yoki rasmiy ta'riflar doirasida emas, balki Yangi O'zbekiston davrida ilm-fan zimmasiga yuklangan mas'uliyat, jamiyat oldida turgan dolzarb vazifalar va milliy taraqqiyot strategiyalari kontekstida tahliliy-publitsistik ruhda yoritishni maqsad qiladi. Bu bir olim haqida hikoyagina emas, balki Yangi O'zbekiston sharoitida ilm-fan qanday bo'lishi kerakligi haqida mulohaza yuritishdir.
Albatta, har qanday yirik shaxs kamolotida muhit hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Olim shakllanishi faqat universitet yoki ilmiy muassasadagi ta'lim bilan cheklanib qolmaydi. Uning dunyoqarashi oilaviy tarbiya, ijtimoiy muhit, kitob va ustozlar ta'siri orqali shakllanadi. Qalandar Abdurahmonov shaxsiyatining kamolotida ham ana shu omillar uzviy uyg'un holda namoyon bo'lgan.
Manbalarda ta'kidlanganidek, uning bolalik va yoshlik yillari kitobga muhabbat, bilimga hurmat va mehnatsevarlik ruhida kechgan. Bu muhit yosh Qalandarda ilmga nisbatan iste'molchi munosabat emas, balki ma'naviy qadriyat sifatida qarashni shakllantirdi. Ilm unga maqom yoki mansab vositasi emas, balki insonni komillikka yetaklovchi yo'l sifatida anglash imkonini berdi.
Iqtisod fanini tanlashi ham tasodifiy qaror emas edi. U jamiyat hayotida iqtisodiy munosabatlar hal qiluvchi o'rin tutishini, inson taqdiri ko'p jihatdan iqtisodiy qarorlar bilan bog'liq ekanini erta anglagan. Shu bois u iqtisod fanini inson manfaatlarini ilmiy asosda himoya qilish vositasi sifatida qabul qildi. Bu tanlov keyinchalik uning butun ilmiy faoliyatida asosiy metodologik tamoyilga aylandi.
Talabalik yillarida Qalandar Abdurahmonov iqtisodiy nazariyalarni puxta o'zlashtirish bilan birga, jamiyat hayotidagi real jarayonlarga chuqur qiziqdi. U faqat darsliklar bilan cheklanib qolmasdan, atrofida sodir bo'layotgan iqtisodiy va ijtimoiy o'zgarishlarni kuzatdi, tahlil qildi. Bu davrda unda muhim dunyoqarash shakllandi: iqtisodiy jarayonlarni inson omilidan uzib tahlil qilish mumkin emas.
Mustaqillikning ilk yillarida mamlakatimiz oldida turgan iqtisodiy muammolar, bozor munosabatlariga o'tish jarayonida yuzaga kelgan ijtimoiy qiyinchiliklar uning ilmiy qarashlarini yanada chuqurlashtirdi. U iqtisodiy islohotlarning faqat moliyaviy yoki institutsional jihatlarini emas, balki ularning aholi hayotiga ta'sirini o'rganish zarurligini ilmiy asosda ilgari surdi.
Qalandar Abdurahmonov yoshligidanoq iqtisodiy adolat, mehnat qadri va ijtimoiy tenglik masalalariga befarq bo'lmagan. U mehnatni faqat iqtisodiy kategoriya sifatida emas, balki ma'naviy qadriyat sifatida ham baholaydi. Bu yondashuv uning ilmiy qiziqishlarida, keyinchalik esa ilmiy maktabida ham asosiy g'oyaga aylandi.
Shu tariqa, Qalandar Abdurahmonov shaxsiyati shakllanishida muhit, tarbiya va ongli ma'naviy tanlov hal qiluvchi rol o'ynadi. U iqtisod fanini inson taqdiri bilan bog'lab o'rganishga qaror qilgan olim sifatida shakllandi va bu qaror uning butun ilmiy hayotining ma'naviy tayanchiga aylandi.
Akademik Qalandar Abdurahmonov ilmiy faoliyatini to'liq anglash uchun uning tadqiqotlarida shakllangan ilmiy maktab mohiyatiga e'tibor qaratish zarur. Chunki u alohida bir sohada muvaffaqiyat qozongan olimgina emas, balki muayyan dunyoqarash, metodologiya va ilmiy an'anani shakllantirgan ustoz sifatida ham tanilgan. Bu ilmiy maktabning asosiy belgisi iqtisod fanini inson manfaatlari bilan bog'lab o'rganish, uni jamiyat hayotidan uzilgan nazariy fan emas, balki ijtimoiy taraqqiyotga xizmat qiluvchi amaliy ilm sifatida talqin etishdir.
Taniqli olim ilmiy maktabida mehnat iqtisodiyoti markaziy o'rin tutadi. U mehnat bozorini faqat talab va taklif o'rtasidagi muvozanat sifatida emas, balki jamiyatdagi barqarorlik, ijtimoiy adolat va inson qadrining muhim mezoni sifatida baholaydi. Uning fikricha, mehnat munosabatlari qanday shakllansa, jamiyatdagi ijtimoiy muhit, fuqarolarning davlatga ishonchi va taraqqiyot sur'atlari ham shunga mos ravishda o'zgaradi.
Ustoz ilmiy tadqiqotlarida ish bilan bandlik siyosatiga oid masalalar ustuvor o'rin egallaydi. U aholini ish bilan ta'minlashni faqat iqtisodiy ko'rsatkich sifatida emas, balki jamiyatda ijtimoiy barqarorlikni ta'minlovchi muhim institutsional omil sifatida talqin etadi. Ish bilan bandlik darajasi yuqori bo'lgan jamiyatlarda kambag'allik ko'lamining qisqarishi, ijtimoiy ziddiyatlar va qarama-qarshiliklar xavfining pasayishi kuzatiladi. Shu nuqtai nazardan, Qalandar Abdurahmonov ish bilan bandlik siyosatida davlatning faol ishtirokini ta'minlash, shuningdek, kasbiy tayyorgarlik va qayta tayyorlash tizimini izchil rivojlantirish zarurligini ilmiy jihatdan asoslab beradi.
Inson kapitali nazariyasi ham uning ilmiy maktabida muhim o'rin tutadi. Olim insonni iqtisodiy jarayonlarning passiv ishtirokchisi emas, balki asosiy harakatlantiruvchi kuchi sifatida ko'radi. Ta'lim sifati, sog'liqni saqlash tizimi, kasbiy malaka va ijtimoiy himoya inson kapitali rivojining ajralmas qismidir. Qalandar Abdurahmonovning tadqiqotlarida bu omillar iqtisodiy o'sish bilan uzviy bog'lab tahlil qilinadi.
Uning ilmiy maktabida iqtisodiy o'sish tushunchasi ham qayta talqin etiladi. Olim iqtisodiy o'sishni yalpi ichki mahsulot o'sishi bilan cheklab qo'yishga qarshi. Uning fikricha, agar iqtisodiy o'sish aholi daromadlari oshishi, ijtimoiy himoya kuchayishi va hayot sifati yaxshilanishi bilan birga bormasa, bunday o'sish barqaror hisoblanmaydi. Bu qarash Yangi O'zbekistonda olib borilayotgan islohotlar falsafasi bilan to'liq uyg'un.
Qalandar Abdurahmonov rahbarligida shakllangan ilmiy maktabda yosh tadqiqotchilarni tayyorlash masalasiga ham alohida e'tibor qaratiladi. Ustoz sifatida u yosh olimlarga tayyor qoliplarni takrorlashni emas, balki mustaqil fikrlashni o'rgatadi. Milliy iqtisodiy muammolarni global tendensiyalar bilan qiyosiy tahlil qilish, xalqaro tajribani milliy shart-sharoitga moslashtirish uning ilmiy maktabining muhim uslubiy jihatlaridandir.
Ilmiy maktabda nazariya va amaliyot o'rtasidagi bog'liqlik ustuvor ahamiyatga ega. U iqtisod fanini amaliyotdan uzib qo'yishga qarshi. Olimning fikricha, ilmiy tadqiqotlar davlat siyosati, iqtisodiy dasturlar va ijtimoiy islohotlar uchun amaliy takliflar berishi kerak. Shu bois uning shogirdlari ham ilmiy ishlarda faqat nazariy xulosalar bilan cheklanib qolmay, aniq tavsiyalar ishlab chiqishga intiladi.
Olim iqtisod fanini o'qitishda zamonaviy metodlar, tahliliy fikrlash va hayotiy misollarga tayanish zarurligini ta'kidlaydi. Darslik va o'quv qo'llanmalarida iqtisodiy jarayonlar jonli misollar, milliy tajriba va xalqaro qiyoslar orqali tushuntiriladi. Bu yondashuv yoshlarda iqtisod fanini quruq nazariya emas, balki hayot bilan bog'liq fan sifatida qabul qilishga yordam beradi.
Ustoz yaratgan ilmiy maktab yillar davomida shakllangan va takomillashgan tizim. Bu maktabda iqtisod fanining insonparvar mohiyati, ijtimoiy yo'naltirilgan iqtisodiy siyosat va amaliy tahlil ustuvor ahamiyat kasb etadi. Aynan shu jihatlar uning ilmiy maktabini Yangi O'zbekiston sharoitida ayniqsa dolzarb qiladi.
Lo'nda qilib aytganda, bu maktab iqtisod fanini inson manfaatlari bilan bog'lab o'rganishga qaratilgan, milliy taraqqiyot vazifalariga xizmat qiluvchi mustahkam intellektual platforma hisoblanadi. Bu maktab nafaqat bir olimning ilmiy merosi, balki Yangi O'zbekistonda iqtisodiy tafakkur qanday yo'nalishda rivojlanishi kerakligini ko'rsatib beruvchi muhim tajriba maktabidir.
Yangi O'zbekiston sharoitida akademiklik maqomi mazmunan yangi bosqichga ko'tarildi. U faqat ilmiy unvon yoki shaxsiy yutuqlar ramzi emas, balki jamiyat oldidagi yuksak mas'uliyat mezoni sifatida qaralmoqda. Bugun akademik olimdan davlat taraqqiyotining ustuvor yo'nalishlarini anglash, islohotlar mazmuniga ilmiy javob berish, qabul qilinayotgan qarorlarning ijtimoiy oqibatlarini tahlil qilish talab etiladi.
Olimning akademik sifatidagi faoliyati iqtisod fanini davlat siyosati bilan uyg'unlashtirishga qaratilgan. Qalandar aka iqtisodiy islohotlar samaradorligini faqat moliyaviy yoki institutsional ko'rsatkichlar bilan emas, balki ularning inson hayotiga ta'siri orqali baholash zarurligini ilmiy asoslab keladi. Uning fikricha, iqtisodiy siyosat inson manfaatlariga xizmat qilgandagina barqaror va ijtimoiy qo'llab-quvvatlanadigan bo'ladi.
Milliy ilmiy siyosatda inson kapitali, mehnat bozori va ijtimoiy himoya masalalari ustuvor yo'nalish sifatida belgilangan. U bu masalalarni iqtisod fanining markaziga qo'yib, davlat dasturlari va strategik hujjatlarni ilmiy jihatdan asoslashda faol ishtirok etdi. Akademik sifatida u ilm-fanning davlat qarorlari qabul qilish jarayonidagi ta'sirini kuchaytirish tarafdori bo'lib kelmoqda.
Ustoz akademik pozitsiyasida yana bir muhim jihat bor: u ilm-fan va amaliyot o'rtasidagi uzilishni bartaraf etish zarurligini doimiy ravishda ta'kidlaydi. Uning fikricha, ilmiy tadqiqotlar faqat maqolalar va hisobotlar bilan cheklanib qolmasligi, balki davlat siyosati va jamiyat hayotida aniq natija berishi kerak. Shu bois u ilmiy muassasalar, universitetlar va davlat idoralari o'rtasida hamkorlikni kuchaytirish, ekspertlik institutini rivojlantirish tashabbuslarini ilgari surib keldi.
Globallashuv sharoitida milliy ilm-fanning nufuzi xalqaro maydondagi ishtiroki va ta'siri bilan baholanadi. Akademik Qalandar Abdurahmonov faoliyati ana shu mezon nuqtai nazaridan ham e'tiborga molik. Uning ilmiy ishlari, tahliliy chiqishlari va ekspertlik pozitsiyasi xorijiy ilmiy hamjamiyat tomonidan O'zbekistonda amalga oshirilayotgan iqtisodiy va ijtimoiy islohotlarni anglashda muhim manba sifatida qabul qilinmoqda.
Xalqaro nashrlarda e'lon qilingan maqolalar va intervyularda ustoz o'zbek iqtisod fanining vakili sifatida, milliy tajribani xalqaro ilmiy mezonlar asosida tahlil qila olgan olim sifatida e'tirof etilgan. Bu e'tirof tasodifiy emas. Chunki u global tajribani ko'r-ko'rona ko'chirish emas, balki uni milliy shart-sharoit, ijtimoiy tuzilma va madaniy xususiyatlar bilan uyg'unlashtirish zarurligini ilmiy jihatdan asoslab bergan.
Olim xalqaro hamkorlikni milliy manfaatlarni himoya qilish va ilmiy maktabni rivojlantirish vositasi sifatida ko'radi. Uning fikricha, xalqaro muloqot milliy iqtisodiy siyosatni takomillashtirish, yangi yondashuvlar va innovatsion g'oyalarni o'zlashtirish uchun muhim imkoniyat yaratadi. Biroq u har qanday hamkorlikda milliy manfaat, ilmiy mustaqillik va muvozanat saqlanishi shartligini ta'kidlaydi.
Qalandar Abdurahmonovning xalqaro maydondagi e'tirofi, avvalo, uning ilmiy xolisligi va tahliliy chuqurligi bilan bog'liq. U iqtisodiy taraqqiyotni siyosiy shiorlar yoki umumiy deklaratsiyalar orqali emas, balki aniq ko'rsatkichlar, inson farovonligi va ijtimoiy barqarorlik mezonlari asosida baholaydi. Bu yondashuv xalqaro ekspertlar uchun ham tushunarli va ishonchlidir.
Xalqaro ilmiy maydonda u O'zbekiston iqtisodiy islohotlarining mohiyatini to'g'ri va asosli tarzda tushuntirib kelmoqda. Mehnat bozori, ijtimoiy himoya, inson kapitali va ta'lim sifatiga oid masalalarda uning ilmiy xulosalari milliy tajribaning umuminsoniy qoidalar bilan uyg'unligini namoyon etadi. Bu esa Yangi O'zbekiston iqtisodiy modelining xalqaro miqyosda to'g'ri qabul qilinishiga xizmat qilmoqda.
Shu ma'noda, mashhur olim milliy ilm-fan uchun xalqaro ko'prik vazifasini o'taydi. Uning ilmiy pozitsiyasi orqali O'zbekiston iqtisodiy islohotlarining mazmuni, maqsadlari va insonparvar yo'nalishi xalqaro hamjamiyatga yetkazilmoqda. Bu jarayon milliy iqtisod fanining nufuzini oshirish, o'zbek ilmiy maktabining global ilmiy makonda munosib o'rin egallashiga xizmat qilmoqda.
Yangi O'zbekiston taraqqiyoti raqamli transformatsiya, innovatsion iqtisodiyot va bilimga asoslangan rivojlanish modeli bilan chambarchas bog'liq. Bugun iqtisod fanini sun'iy intellekt, raqamli texnologiyalar va katta ma'lumotlarsiz tasavvur qilib bo'lmaydi. Akademik Qalandar Abdurahmonov yurtimizda ana shu yangi voqelikni chuqur anglagan, iqtisod fanini zamon talablariga mos ravishda qayta talqin etgan olimlar sirasiga kiradi.
Olimning bu boradagi qarashlari sun'iy intellektni iqtisodiy qarorlar qabul qilish jarayonida mutlaq ustuvor kuch sifatida emas, balki inson tafakkurini to'ldiruvchi, uning imkoniyatlarini kengaytiruvchi vosita sifatida ko'rishga asoslanadi. Uning fikricha, texnologiya inson o'rnini bosmasligi, balki inson manfaatlariga xizmat qilishi kerak. Bu yondashuv Yangi O'zbekistonda amalga oshirilayotgan raqamli islohotlarning falsafiy asoslari bilan to'liq uyg'un.
Ustoz sun'iy intellekt va iqtisodiyot uyg'unligini, avvalo, ta'lim tizimida joriy etish zarurligini ta'kidlaydi. U iqtisod fanini o'qitishda an'anaviy nazariy qoliplar bilan cheklanib qolish mumkin emasligini, yosh avlodni tahliliy fikrlashga, ma'lumotlar bilan ishlashga va zamonaviy qaror qabul qilish usullariga o'rgatish zarurligini ilmiy asoslab beradi. Shu bois u yangi avlod darsliklarini yaratish, o'quv dasturlarini zamon talablariga moslashtirish tarafdori hisoblanadi.
Olimning ta'kidlashicha, raqamli iqtisodiyot sharoitida iqtisod fanining ijtimoiy mas'uliyati yanada ortib boradi. Chunki sun'iy intellekt va raqamli texnologiyalar noto'g'ri qo'llanilgan taqdirda ijtimoiy tengsizlikni kuchaytirishi, mehnat bozorida nomutanosibliklarni keltirib chiqarishi mumkin. Shu bois u texnologiyalarni joriy etishda ijtimoiy oqibatlarni oldindan baholash, inson manfaatlarini ustuvor qo'yish zarurligini doim ta'kidlab keladi.
Albatta, bu qarashlar Yangi O'zbekistonda raqamli islohotlar insonparvar yo'nalishda amalga oshirilishi, texnologik taraqqiyot ijtimoiy adolat va barqarorlikka xizmat qilishi kerakligi haqidagi umumiy davlat siyosati bilan uyg'un. U iqtisod fanini aynan shu nuqtai nazardan rivojlantirishga intilgan olim sifatida e'tirof etiladi.
Bugun Yangi O'zbekiston taraqqiyoti ilmiy asoslangan qarorlar, raqamli innovatsiyalar va ma'naviy mustahkam pozitsiya uyg'unligiga tayanadi. Taniqli olim ana shu uyg'unlikni o'z ilmiy, ta'limiy va jamoatchilik faoliyatida amalda ko'rsata olgan ustozdir. U iqtisod fanini jamiyatdan uzilgan nazariya emas, balki inson hayotiga daxldor, ijtimoiy mas'uliyatga ega fan sifatida rivojlantirdi.
Uning ilmiy maktabi va fuqarolik pozitsiyasi kelgusi avlodlar uchun muhim namuna hisoblanadi. Bu meros faqat iqtisod fanini rivojlantirish emas, balki Yangi O'zbekistonda ilm-fan, davlat va jamiyat o'rtasidagi mustahkam ishonchli aloqalarni ta'minlashga xizmat qilishiga shubha yo'q.
Nodir JUMAYEV,
Oliy Majlis Qonunchilik palatasi
Fan, ta'lim, madaniyat, sport va yoshlar
masalalari qo'mitasi raisi,
iqtisodiyot fanlari doktori,
professor.