Din va oila: An'anaviy qadriyatlar
Oila — insoniyat tarixining eng qadimiy va eng barqaror ijtimoiy instituti bo'lib, u jamiyatning axloqiy, ma'naviy va madaniy tayanchini tashkil etadi. Shu bois oila inson hayotining ma'naviy va axloqiy markazida turuvchi muqaddas qadriyatlar tizimining negizidir. Bugungi globallashuv, ommaviy madaniyat va individualizm kuchaygan davrda oilaning ma'naviy poydevori, milliy qadriyatlari va axloqiy tamoyillari turli sinovlarga duch kelmoqda. Jamiyatda iste'molchilik kayfiyati, shaxsiy manfaatni ustuvor qo'yish, virtual aloqalarning kuchayishi natijasida oilaviy rishtalarning sustlashuvi — zamonaviy ijtimoiy muammolardan biriga aylanmoqda. Shu sharoitda diniy va milliy qadriyatlar oilaning ichki uyg'unligini, axloqiy mas'uliyatini va ruhiy barqarorligini ta'minlovchi poydevor sifatida alohida ahamiyat kasb etadi.
O'zbekiston Respublikasida so'nggi yillarda oilani mustahkamlash, milliy qadriyatlarni tiklash va ma'naviy muhitni sog'lomlashtirish borasida tizimli chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Jumladan, Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyevning 2018 yil 27 iyundagi qarori bilan tasdiqlangan “O'zbekiston Respublikasida oila institutini mustahkamlash konsepsiyasi” hamda 2025 yil 14 martdagi “Oila va xotin-qizlarni qo'llab-quvvatlash tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to'g'risida”gi Prezident qarori ushbu yo'nalishda muhim huquqiy asos bo'lib xizmat qilmoqda. Mazkur mavzuning dolzarbligi, avvalo, zamonaviy ijtimoiy o'zgarishlar sharoitida oila institutining barqarorligini ta'minlash, uni ma'naviy-insoniy qadriyatlar asosida mustahkamlash zarurati bilan belgilanadi.
Bugungi kunda axborot oqimining cheksizligi, ommaviy madaniyatning ta'siri, ma'naviy qadriyatlardagi nisbiylik oilaviy munosabatlarga sezilarli darajada ta'sir ko'rsatmoqda. Shu bois diniy va milliy qadriyatlarning oila hayotidagi o'rni va funksiyasini tahlil qilish nazariy va amaliy ahamiyatga egadir. Yana bir muhim jihat — Yangi O'zbekiston taraqqiyot strategiyasida oilani jamiyatning asosiy tayanchi sifatida mustahkamlash, milliy o'zlikni anglash va ma'naviy merosni asrab-avaylash ustuvor yo'nalishlardan biri sifatida belgilanganidir. Bu esa oila falsafasi va qadriyatlar muammosini nafaqat ijtimoiy, balki falsafiy-nazariy tahlil nuqtai nazaridan o'rganishni taqozo etadi. Shu ma'noda, oila mustahkamligini ta'minlashda diniy va milliy qadriyatlarning o'rni — milliy o'zlik, ma'naviy barqarorlik va ijtimoiy uyg'unlikni saqlab qolishning eng muhim garovidir.
Din insonning borliqdagi o'z o'rnini anglash, uning ruhiy olami bilan oliy haqiqat o'rtasidagi ichki bog'liqlikni ifodalovchi ma'naviy jarayondir. Bu jarayon orqali inson o'z mavjudligini cheksiz ma'no bilan uyg'unlashtiradi va hayotning ilohiy mohiyatini idrok etadi. Oilaviy hayotda diniy qadriyatlar insonning axloqiy ongini va ijtimoiy mas'uliyatini shakllantiruvchi asosiy omillardan biridir. Ular mehr, sabr, kechirim, vijdon, halollik va sadoqat kabi ezgulik kategoriyalarining amaliy ko'rinishi sifatida namoyon bo'ladi. Shunday qadriyatlar oilaning ichki uyg'unligi, o'zaro ishonch va tinchlik muhitini ta'minlaydi. Islom dini nuqtai nazaridan, oila “nikoh” orqali nafaqat ijtimoiy, balki muqaddas birlik darajasiga ko'tariladi. Nikoh — bu ikki insonning ruhiy uyg'unligi, irodaviy sadoqati va ma'naviy mas'uliyatini mujassamlashtiruvchi ilohiy ahd sifatida talqin qilinadi. Qur'oni karimda bu jarayon “taskin va mehr manbai” sifatida ta'riflanib, oilaning ruhiy barqarorlik va tinchlik maskani ekanligi “Ar-Rum” surasining 21-oyatida keltiriladi. Bu qarashni jahondagi va mintaqamizdagi ko'plab tadqiqotchilar ham tasdiqlaydi.
Muxtasar aytganda, oila insonning ruhiy va axloqiy kamolot sari intilishidagi eng muhim makondir. Diniy qadriyatlar insonning ichki dunyosini uyg'unlashtirib, mehr, sabr, sadoqat va kechirimlilikni shakllantiradi; milliy qadriyatlar esa ijtimoiy birdamlik, mas'uliyat va madaniy barqarorlikni mustahkamlaydi.
Aziza NOSIROVA,
tarix fanlari bo'yicha
falsafa doktori (PhD).