Raqamli inqilobmi yoki ma'naviy yo'qotish?

Bugun ko'plab ustoz jurnalistlarimizning “Biz sohaga gazetalarga oshno bo'lib kirib kelganmiz, faoliyatimizni bosma nashrlardan boshlaganmiz va shu sababli bugun sohada o'z o'rnimizni topib kelmoqdamiz”, degan so'zlarini eshitsam, hamisha xursand bo'laman va bu meni bosma nashrlarga, ularning mutolaasi va kelajagi uchun o'z hissamni qo'shishga undaydi. Chunki mening ham bolaligim gazeta va jurnallarga oshno xonadonda o'tgan.

Bobom rahmatli juda ko'p kitob mutolaa qilardi va bu odat bizga ham hamroh bo'lib kelgan. Haftaning har shanba kunini intiq kutganmiz, sababi pochtalon amaki bobom obuna bo'lgan gazetalarni olib kelar va ular o'qib bo'lgan gazetalarni men yig'ib borar edim. U gazetalarda bolalar uchun faqatgina bir sahifa ajratilgan, u ham bo'lsa oxirgi betidagi qisqa ertak, hikoya va topishmoqlar edi. Bugun o'ylab qarasam, ana o'sha gazetalar mening hayot yo'lim jurnalistika bilan bog'lanishiga sabab bo'lgan ekan. Yillar o'tgan sayin maqola yozishga, uni chop etishga qiziqa boshladim. Har bir gazetada chop etilgan maqolam menga o'zgacha zavq berardi, ayniqsa, respublika nashrlarida chop etilgan maqolalarimning gazetasini qo'limga olish bolaligimning eng baxtli kunlari bo'lgan. Ustozlarimiz tavsiyasi bilan jurnalistika yo'nalishi talabasi bo'ldim. Endi meni katta maqsadlar kutar, men bevosita har hafta pochtalon amaki olib keladigan gazetalar tahririyatida bo'lish imkoniga ega edim. Shu kabi minglab orzular bilan oliy ta'lim dargohiga keldim. Darslarimizning ilk kunidayoq mahoratli ustoz jurnalistlarimizdan bilimlar ola boshladik. Bir kuni ustoz auditoriyaga: “Gazeta va jurnallar mutolaasi sizlarga nima beradi? O'zi gazeta o'qib turasizlarmi?” degan savol tashladilar. Ming hayajon bilan birinchilardan bo'lib qo'l ko'tardim va bolaligimdan beri gazetalarga oshnoligimni, har tongni mutolaa bilan qarshi olishimni so'zladim. Ustozning yuzlariga nim tabassum yugurdi, ammo tengdoshlarimning birontasi fikrimga qo'shilmadi.

“Gazetalarning davri tugab bo'lgan, bir siz va ustoz shunday fikrdasiz, boshqa hech kim bunday fikrlamaydi”, degan tanqidlarga ham qolib ketdim. Ana o'sha kunni hech yodimdan chiqarmayman. Fikrimni yetkaza olmaganimdan, gazetalar, aslida, biz uchun katta mahorat maktabi ekanligini tengdoshlarim anglamaganidan o'ksindim. Ustoz ma'ruzani tugatar ekan, bosma nashrlarda ish boshlagan jurnalist ushbu sohaning istalgan yo'nalishida hech qiynalmay ishlashini qayta-qayta takrorladilar. Va gazetalarni qayta tiklash biz yosh avlodning zimmasida ekanligini ta'kidladilar. O'ylab qoldim: bir paytlar ertalabki choy hidi bilan birga yangi bosilgan gazetaning hidini his qilish odatiy edi. Sahifalar shitirlab ochilar, odamlar dunyo yangiliklarini qog'ozdan o'qirdi. Nahotki bugun bu manzara sekin-asta tarixga aylanmoqda, yangiliklar endi qo'limizdagi “kichik ekran” ichiga sig'ib qolgan!

Savol tug'iladi: gazeta va jurnallar haqiqatan ham yo'qolib boryaptimi yoki bu jurnalistikaning yangi davrga o'tishidagi tabiiy jarayonmi? Anglaganim shuki, bugungi tezkor zamonda insonlar sabr bilan sahifa varaqlashdan ko'ra, bir necha soniyada yangilikni bilishni afzal ko'rishmoqda. Internet, ijtimoiy tarmoqlar va mobil ilovalar axborotni tez, qulay va ko'pincha bepul taqdim etmoqda. Natijada an'anaviy bosma nashrlar o'z o'quvchisini yo'qotmoqda. Ammo bu jarayonni oddiy “yo'qotish” deb baholash biryoqlama qarash bo'lardi. Chunki gazeta va jurnallar faqat axborot yetkazuvchi vosita emas, ular ishonchlilik, tahlil va mas'uliyat maktabidir. Qog'ozda chop etilgan har bir satrning ortida mas'uliyat, tekshiruv va professional yondashuv yotadi. Shu jihatdan ular tezkor, ammo ko'pincha yuzaki bo'lgan raqamli kontentdan tubdan farq qiladi. Demak, bugungi holat — bu inqilob. Ammo bu inqilob vayron qiluvchi emas, balki shakl o'zgartiruvchi inqilobdir. Jurnalistika yo'qolmayapti, u o'z qiyofasini yangilamoqda. Qog'oz sahifalar o'rnini ekranlar egallayotgan bo'lsa-da, mazmun, haqiqat va kasbiy prinsiplar o'z ahamiyatini yo'qotgani yo'q. Biz hamisha bosma nashrlarga ehtiyoj sezamiz. Bir paytlar kino paydo bo'lgach, teatrning o'lishi haqidagi fikrlar aytilganidek, multimediaviy imkoniyatga ega internet paydo bo'lgach, nafaqat bosma nashrlar, hatto radio va televideniening kelajagiga ham shubha bilan qarash tendensiyasi vujudga keldi.

Bugun muhtaram Yurtboshimiz Uchinchi Renessans davrini qurishni biz yoshlarga ishonyaptilar. Shunday ekan, yelkamizga ko'plab vazifalar yuklatilgan. Shunday ekan, jamiyatimizdagi har bir masalaga, inqirozli vaziyatlarga ham befarq bo'lmay, masalaga birgalikda yechim izlashimiz lozim. Agar biz yosh jurnalistlar faqat tayyor kontentni iste'mol qiluvchi bo'lib qolsak, jurnalistika haqiqatan ham o'z ildizlaridan uzilib ketishi mumkin. Ammo agar biz sifatli, tekshirilgan va mazmunli axborot yaratishga intilsak, u holda bu soha yangi nafas bilan davom etadi. Bugungi yosh jurnalistlar oldida katta imkoniyat bor: ular an'anaviy jurnalistikaning ishonchliligini zamonaviy texnologiyalarning tezkorligi bilan uyg'unlashtira oladi. Podkastlar, bloglar, multimedia materiallari orqali gazeta ruhini yangi formatlarda davom ettirish mumkin. Eng muhimi — haqiqatga sodiqlik va mas'uliyatni yo'qotmaslikdir. To'g'ri, agar biz jurnalistikani faqat bosma nashr bilan bog'lab qo'ysak, u haqiqatan ham yo'qoladi. Ammo uni haqiqatni izlash, jamiyatga xizmat qilish va fikr uyg'otish vositasi sifatida ko'rsak, u har qanday shaklda yashayveradi. Shunday ekan, bugungi savol boshqacha yangraydi: gazeta o'lyaptimi yoki biz uni yangi hayotga olib chiqishga tayyormasmizmi? Umuman olganda, gazetalarning kelajagi haqidagi bahslar kecha yoki bugun paydo bo'lib qolgani yo'q. Internet tarmog'ining ko'lami kengayib borayotgan dastlabki kunlardayoq bu masala muhokama mavzusiga aylangani bor gap. Bugun Amerikaning “The Wall Street Journal”, “The New York Times”, Angliyaning “The Financial Times” va “Daily Mail” nashrlari “gibrid gazeta”lar sifatida faoliyat olib bormoqda. Ushbu gazetalar “bosma+raqamli”ning barcha imkoniyatlaridan foydalangan holda, bosma nashr reklamalaridagi yo'qotishni raqamli sohadagi reklama bilan to'ldirishyapti. Albatta, hal bo'lmaydigan masalaning o'zi yo'q. Ayniqsa, hamjihatlikda ish ko'rilsa. Biz, nazarimda, asosan, xalqaro maydondagi nufuzli gazetalar tajribasini o'rganishimiz va albatta, zamon bilan hamnafas bo'lgan holda gazetalarni rivojlantirishimiz lozim. Raqamli davr — bu yakun emas, bu sinov. Bu sinovdan kim yutadi? Tezkor, lekin yuzaki kontentmi yoki sekinroq, ammo ishonchli jurnalistikami — buni vaqt emas, balki biz bugungi yosh jurnalistlar kuch, bilim va salohiyatimiz bilan isbotlaymiz.

Zanjiloy ABDUSALOMOVA,

O'zbekiston Jurnalistlar uyushmasi yetakchi mutaxassisi.