“Çeça” meni elga tanitdi

“Özbekning çeçasi” deyilganda, köz oldimizga “Mehnat şuhrati” ordeni sohibasi, Özbekiston xalq artisti, isteʼdodli aktrisa Aziza Begmatova gavdalanadi. Umrining oltmiş yilini teatr va kino sanʼatiga bağişlagan ustoz sanʼatkor Aziza Begmatova hamon öz ijodiy faoliyatini davom ettirib kelmoqda.

Aziza Begmatova milliy sahna madaniyati rivojiga katta hissa qöşgan aktrisalardan biridir. U 1943 yil 7 sentyabrda Surxondaryo viloyatida dunyoga kelgan. Aktrisaning bolaligi uruş yillariga töğri kelib, taqdir taqozosiga köra, bolalar uyida tarbiyalandi. Maktabni tamomlagaç, u sanʼatga qiziqişi sababli, Toşkent teatr va rassomlik sanʼati institutida tahsil oldi. Bölğusi aktrisa bu yerda  özbek teatr va kino sanʼatiga oid bilim, malakasini oşirib, öz kelajagi uçun mustahkam poydevor yaratdi. U ijro etgan va gavdalantirayotgan  obrazlar qança? Har biri taʼsirli, esda qolarli, tomoşabinga “nimadir” beradi, estetik zavq uyğotadi. Aslida, aktyorning rol yaratişidan közlangan  maqsadi ham şu: har bir obraz tomoşabinni “uyğotsin”,  özini taftiş qilişga örgatsin!

 — Kino va teatr sanʼatida yuzdan ortiq betakror rollarni ijro etgansiz. Lekin sizni bitta nuqtada umumlaştirib turgan yagona obraz bor – siz özbekning çeçasisiz. “Çeça” spektaklidagi bu timsolni özingizda  mujassamlaştiriş oson keçmagandir?

— Çeça – özbek xalqi hayotida bor bölgan, yaşab kelayotgan ayol. Uning “yanga”, “kelinoyi” degan muqobil atamalari ham bor. Töğrisi, bu  atama keyingi paytlarda biroz isteʼmoldan çiqib ketmoqda. Bu obrazni gavdalantirişdan közlangan maqsad “çeça” sözining nutqimizdagi örnini tiklaşdan iborat ham böldi, töğrisi. “Çeça” menga juda katta obrö-eʼtibor keltirdi, şuning orqasidan muxlislar eʼtiboriga tuşdim, elga tanildim.  Nafaqat Özbekistonda, balki Qirğiziston, Tojikiston, Qozoğiston gastrol safarlarida ham  meni “Çeça” deb kutib olişadi. Baʼzilar haqiqiy ismimni ham bilişmay, “Çeça” deb çaqirişadi. Xalq senga qaysidir obrazing orqali  hurmat-eʼtibor bilan qarayaptimi, bu sening sanʼatdagi  eng katta maʼnaviy boyliging bölib qolar ekan. Hatto sahnada rol öynayotsam, tomoşabinning “Voy, ana, Çeça çiqdi!” degan gapi quloğimga çalinadi. Bu qanday baxt, qanday şaraf! Aktyorni maşhur roli bilan eʼtirof etiş — eng katta mukofot!

Teatr repertuarida “Çeça” spektakli bölmasa ham, tadbirlarda faqat şu  obrazga xos xatti-harakatlarni  ijro etib beraman. Aktyor Jumadilla Rametov betob bölib qolgaç, bu spektakl sahnaga qöyilmayapti. Oçiği, spektakl tez-tez namoyiş etilsa, yaxşi bölardi. Çunki “Çeça” boşdan-oyoq milliy qadriyatlarni esga soladi, ahamiyatini oşiradi, demak, tarbiyaviy  ruhi bölgan spektakllar sahnadan tuşib qolmasligi kerak! Baʼzilar spektakl rusiyzabon rejissyor Bahodir Yöldoşev tomonidan sahnalaştirilgan, deb göyoki nuqson topgandek böladi. Ular aslida rustabiatroq bölsa ham, sahnalaştirgan har bir asarida milliylikni ustun qöyardi.

— Inson öz hayot yöli, kasbiy faoliyati jamiyat hayotida iz qoldirişi mumkinligini anglab yaşaşi aslida buyuk bir hikmat.  Sanʼatda öz yölingiz borligini qaçon anglagansiz?

— Men Özbekiston davlat drama teatrida 1966 yildan buyon faoliyat yuritib kelaman. Öşa paytda teatr va rassomlik instituti deb atalgan oliy taʼlim dargohining musiqali drama bölimini tamomlaganman. Beş yil davomida iqtidorli, talabçan ustozlar qölida tahsil oldim. Ayniqsa, ustozim Toşxöja Xöjayevning menga nisbatan eʼtibori, mehribonligi hali-hanuz yodimda. Ular meni xuddi öz qizidek körar, sanʼatning naqadar buyuk va masʼuliyatli soha ekanini uqtirar edilar. Beş yil içida qança-qança sinovlarda toblandim, kasbning  sirtidan “içiga”  kirdim. Diplom spektakllarida rol ijro etganman, yiğlaganman, kulganman, nafratlanganman, ustozlarim közida yoş ham körganman. Demak, yaxşi öynabman-da.  Ular biz talabalarga doimo şuni uqtirişardi: halol işlang, mehnatdan qoçmang! Agar qaysidir örinda xato qilsam, institutga bormas edim, uyalgan bölsam kerak-da. Bu pand-nasihatlar umrbod quloğimiz tagida qoldi va ustozlar işonçini oqlaşimiz kerak, degan tamoyil bilan yaşab, ijod qilib kelyapmiz. Alloh kam  qilgani yöq!

Institutni bitirgaç, ustozim meni Hamza nomidagi akademik drama teatriga işga taklif qilib, “Qölimda işlaysan”, dedilar. Ammo şaxsiy hayotimdagi baʼzi sabablarga köra, u yerda qololmadim. Yoş tomoşabinlar teatrida bir yilça işladim. Köp ötmay, yangi “Yoş gvardiya” teatri taşkil etiladigan böldi. Bir guruh  ijodkorlar — Şirin Azizova, Töğon Rejametov,  Isamat Ergaşev,  Ergaş Masofayevlar bilan birga şu teatrni oçiş jarayoniga jalb etildik. Broşyura tarqatdik, yoşlarni çorladik, repertuarni şakllantiriş haqida öyladik, xullas, teatrga tamal toşini qöydik.

— Aziza Begmatovaning el sevgan artist degan nomga sazovor bölişi ortida qançadan-qança mehnat yotadi. Hayotda özingiz aytib ötganingizdek, köp qiyinçilik körgansiz, toblangansiz. Har bir maşaqqat ortida rohat bor, deganlaridek, xalqning eʼtiboriga, eʼtirofiga erişdingiz.

— Xalq sevgan artist böliş sanʼatkor uçun ulkan baxt, katta marra! Ha, hayotim silliq, oson keçmadi. Turli rahbarlar bilan işlab, murosai madora  qilişimga  töğri keldi. Biri eski aktyorlarni çetlatişga urinsa, yana biri teatr sanʼatiga töğri kelmaydigan talablarni qöyib, asabga tegdi. Tişimizni tişimizga qöydik, sabr qildik.

Bir yili yangi tayinlangan direktor katta yoşli aktyorlarni teatrdan çetlaştirib, hali malakasi şakllanmagan yoş kadrlarni işga olmoqçi böldi. Umrimda ilk bor özimda jasorat topib, rahbar xonasiga kirdim. “Teatrdan men ketmayman, sen ketasan”, debman-a qörqmasdan.  “Sababi — bu teatrning ilk aktyorlaridanman. Yoşligim şu dargohda ötdi, bor kuç-quvvatimni teatr sanʼati uçun sarfladim. Uyim yöq, teatrda yotib ijod qildim, bu maskanni tark etolmayman!” dedim.

Haqiqatan ham, öşa vaqtda boşpanam yöq edi. Davlat tomonidan berilgan uy  menga nasib etmagan. Ikki yarim yoşimda bolalar uyiga qabul qilinganman. Hayotda özimni özim oyoqqa turğizganimni aytsam, köpçilik işonmaydi. Talabalik kezlarimda oldimga qöygan maqsadim şu edi: töğri yöldan yuraman, mehnat qilaman, heç kimdan yordam söramayman. Allohga şukr, tanlagan hayotiy şiorim menga obrö-eʼtibor keltirdi. Teatrimni butun vujudim bilan sevaman, har tong şu göşaga  intilaman! Özimni uning taşkilotçilaridan biri, deb bilaman.  “Sen bu yerdan ketma, bu sening teatring”, degan içki bir  ovoz aks-sado berib turadi.

— Armoningiz bormi?

— Ha, bor, “ota-ona” degan sözni aytmaganim. Onamni “enajon” deb çaqira olmadim. Ona mehriga zor bölib voyaga yetdim. Ota-ona daldasiga ehtiyoj sezdim! Kimga suyanişni bilmadim! Bolaligimni baʼzan eslaşga qörqaman. Faqat birgina yupanç meni uşlab turadi — xalqim meni ardoqlayapti! Şuning özi  men uçun baxt emasmi? “Mehr” bu şunçaki söz emas, u inson qalbining eng nozik va eng pok tuyğusidir. Uni sözsiz ham anglaş mumkin, közda aks etadi, amalda namoyon! Mehr bormi, qalb yaqinlaşadi, dunyo keng va yoruğroq tuyuladi. U insonga rağbat beradi, suyançiq böladi, qoronğilik uzra umid şuʼlasini yoqadi. Biz sanʼat ahli mehr tuyğusini qadrlaymiz, rollarimizda tarğib-taşviq etamiz! Bu tuyğu abadiy yaşasin! Barçaning qalbida niş ursin! Dunyo uzra mehr-muhabbat  tantana qilsin!

— Sizni taniganlar u juda samimiy, kamtarin ayol, deb taʼriflaşadi. Baʼzida şu samimiylik  sizga pand berib qöymaganmi?

— Kamtarlik, samimiylik — doimiy şiorim! Heç qaçon bu fazilatlarning menga zarari tegmagan. Bu foniy  dunyoda hamma narsa ötkinçi, lekin insoniy xislatlar boqiy! Oddiy bölib yaşadim! Muxlislar maşhur sanʼatkorlarga yaqinlaşib bölmasligini taʼkidlaşadi. Xafa bölib ketaman bu gapni eşitsam, axir uni şon-şuhrat çöqqisiga kim olib çiqdi, muxlislarmi? Demak, u muxlisni ranjitişga haqqi yöq.  Men muxlislarim davrasida yayrab-yaşnab ketaman. “Nega siz boşqaçasiz?” deb söraşadi. Men esa: “Bizning maşhurligimiz siz orqali”, deyman. Aslida ham, şunaqa-ku! Rahmatli taniqli va maşhur rejissyor Bahodir Yöldoşev: “Yerdan oyoğingiz uzilmasin”, deb köp taʼkidlar edilar. Haqqoniy, inkor etib bölmaydigan gap, ammo bunga  rioya qilsakkina bizni el ardoqlaydi, butun xalq eʼzozlaydi.

— Baʼzan qöşiq kliplarida ham sizni körib qolamiz. Epizodik rollar sizga nima beradi?  Rol tanlamaysizmi?

— Yöq, rol tanlamayman.  Imkon qadar kattami, kiçikmi rolni maromiga yetkazib ijro etişga harakat qilaman. Yaqinda çet el kino ijodkorlari suratga olayotgan filmga  taklif qilişdi. Kastingda ançagina aktyorlar sinovdan ötkazilgan ekan, buni qarangki, mening “probam” qahramon ruhiyatiga mos tuşdi, şekilli, öşa filmga jalb qilişdi.

Kinoga har doim ham taklif qilaverişmaydi. “Yaxşiyam teatrim bor”, deyman şukr qilib. Kino vaqtinçalik, teatr esa doimiy faoliyatim. Esimda, teatrimizga rejissyor Bahodir Yöldoşev kelganida, sahna gullab-yaşnagan. Bu inson teatrimizda öz maktabini yaratib ketdi. Bahodir Yöldoşev har bir aktyorni öylab asar sahnalaştirar, yoqtirmaydigan jamoadoşi yöq edi. Rejissyor hamma aktyorni birdek köradigan bölişi kerak. Odam tanlaş fazilat emas. Men şu inson tufayli “Çeça” bölib tanildim. Alloh u kişining oxiratini obod qilsin, ilohim!

— Teatr va kinosiz hayotingizni  tasavvur qila olasizmi?

— Teatr — hayotim, taqdirim, uni hamma narsadan ustun, afzal bilaman. Töğri, bu dunyoda heç narsa abadiy emas. Lekin aktyor sahna uçun yaralganidek, sahna ham bu kasb egasining muqaddas, uluğ makoni bölib mangu yaşaydi. Buni muqaddas bilgan aktyor har kuni maşq qilişi kerak.

Fransiyaga gastrolga borganimizda, barça aktyorlarning milliy libosda tomoşabinlar uçun bino oldida rol öynaganiga guvoh bölganmiz. Men ham jamoam bilan “Çeça” kiyimida maydonga çiqdim. Çanqovuz çala boşlagan edim, fransuzlar möʼjizaga duç kelgandek olqişlaşdi, hayrat bilan tinglaşdi. Özbek çanqovuzi Fransiya uçun  yangilik böldi! Ular çanqovuz çalişimni yana  talab qilişdi. Yana ikki-uç bor soz ohangi taraldi, ketidan gulduros qarsaklar! Eng qiziği, fransuzlar qölimdagi çanqovuzni olib, zanglab ketgan mittigina asbobdan şunaqa ohang taraladimi, deb ajablanişdi.

— Qoyil, qoyil! Çanqovuz çalib, fransuzlarni hayratlantirdim deng! Ijodingizga köz tegmasin! Muxlislaringizga tilaklaringizni yöllasangiz!

— Ota-bobolarimiz duoga qöl oçganlarida, eng avvalo, Allohdan tinçlik, tan sihatligi va xotirjamlikni söraşgan. Bundan aʼlo duo ham, tilak ham bölmasa kerak. Uç birlik umumlaşsa, nafaqat  aktyor, aktrisa, balki boşqa  kasb egalari ham osoyişta yaşab, baxtu saodatga erişadi. Yangi Özbekistonda bayramlar köp bölsin, teatrga, kinoga taşrif buyuruvçilarning keti uzilmasin! Teatr sanʼati dunyoning rivojlangan davlatlari darajasiga yetib, xalqimizni  bahramand etaversin!

— Samimiy suhbat uçun taşakkur! Doimo soğ böling.

Suhbatdoş: Şahribonu IMOMOVA,

Özbekiston Jurnalistlar uyuşmasi aʼzosi,

“Şuhrat” medali sohibasi.

Yangiliklarni döstlaringizga ulaşing

Fikr bildirish

Email manzilingiz chop etilmaydi. Majburiy bandlar * bilan belgilangan