Yuragida olovli muhabbat bilan

O'zbek adabiyotida shoira Ra'no Uzoqova adabiy merosi chuqur o'rganilishi kerak

Ra'no Uzoqova XX asr o'zbek adiblarining biri sifatida alohida e'zozga loyiq. Mardikorlikka qarshi kurash keskinlashgan bir davrda dunyoga kelgan Ra'noning uch yoshida yetim qolgani va shu bois Termiz temir yo'l ishchisi Maryam Badriddinova tarbiyasini olgani haqida ko'p yozilgan. Badriddinova sakkiz yoshga kirgan Ra'noni internatga o'qishga berdi. Shoira keyinroq “O'z o'tmishimga o'xshatma” degan bir she'rida qisman o'z tarjimai holini yozgan.

Ra'no internatda yaxshi o'qiydi. 1927 yildan to 1931 yilgacha Termiz ta'lim-tarbiya texnikumida ta'lim oladi. Texnikumni muvaffaqiyatli tamomlagan Ra'no bir necha yil o'rta maktabda o'qituvchilik qiladi.

Ammo uning yuragida adabiyotga, she'riyatga jo'shqin muhabbat bor edi. Bu tuyg'u unga orom bermas, samoviy yuksaklarga chorlardi. Shu tariqa she'r tug'ilardi.

Hayotimning nashidasidir

Sen-la kechgan damlarim.

Fasllarim kulgan bahor,

Gullari — misralarim!

Bu damlardan u tamomila rozi edi. Bu damlar baxti kulgan qizning balog'at davridagi romantik hissiyotlarga to'la damlari edi. Gul ham, maysa ham ko'ziga yashnoq, go'zal ko'rinadi.

Vatanga sadoqatini u chinakam farzandlik tuyg'usi bilan izhor etadi. Keyinchalik shoira “Buxoro haqiqati”, so'ng “Lenin yo'li” (hozirgi “Zarafshon”) gazetalarida ishlaydi. Bu davrda asarlari matbuot yuzini ko'radi. Shoira sifatida tanila boshlaydi. 1944 yilda esa u sobiq ittifoq Yozuvchilar uyushmasi a'zoligiga qabul qilinadi.

Ra'no Uzoqova o'z kasbini g'oyat sevishdan tashqari, faol jamoatchi adiba edi. 1942 yili o'zbek xalqi nomidan Leningrad mudofaachilariga 1 may sovg'asi olib borganlar orasida u ham bor edi. Tish-tirnog'igacha qurollanib olgan manfur yov bilan vatandoshlarining yuzma-yuz olishayotgani shoiraga yangi ruh, yangi mavzu beradi.

Ra'no Uzoqova kuch va quvvatga, g'ayrat-ehtirosga to'lgan ayni balog'at yoshi — 31 yoshida yurak xastaligidan Samarqand shahrida vafot etadi.

Shu kungacha shoiraning uchta kitobi yetib keldi. Ulardan birini shoiraning o'zi tuzib, nashr etishga muvaffaq bo'lgan. Ikkinchi va uchinchilari adabiyotimiz jonkuyari Zulfiya hamda Dushan Fayziyning tashabbusi bilan nashr etilgan. Shu asarlarning o'ziyoq shoiraning barakali ijodidan dalolat beradi.

Ammo shoiraning ijodi ardoqli adiblar Sharof Rashidov, Nasrullo Oxundiy, Dushan Fayziy, Normurod Fayzullayevlarning maqolalarini hisobga olmaganda, kam o'rganilgan, ilmiy tadqiq qilinmagan. Negadir shu vaqtgacha adabiyotshunos olimlarning e'tibori u qadar Ra'no Uzoqova ijodiga qaratilmayotir. Holbuki, shoiraning chuqur mazmunli, badiiy jihatdan baquvvat, yuksak insoniylik tuyg'usi bilan sug'orilgan she'rlari alohida o'rganishga arziydi.

* * *

Ko'z o'ngimdan adibamizning hayot yo'li o'tadi. Ra'no Uzoqova 30-yillarda Oqqo'rg'on qishlog'ida 7 oy o'qituvchi va qishloq Sovetining sekretari bo'lib ishlagach, rayon teatriga ishga o'tadi. 1936 yilning avgustidan boshlab Qiziltepa rayon teatrida ishladi. Agar Ra'no Uzoqova mashhur shoira bo'lmaganida, taniqli aktrisa bo'lishi ham mumkin edi.

Ra'no Uzoqova sahnada uzoq vaqt ishlagani bois bir talay sahna asarlari ham yaratdi. Shulardan biri — “Uchrashuv” edi.

Mazkur asar respublikada xizmat ko'rsatgan artist Asror Jo'rayev bilan hamkorlikda yozilgan. Qatnashuvchilar yosh saylovchi, uchastka saylov komissiyasi raisi Burhonov, mahalla qorovuli Hoji qiziq, mas'ul xizmatchi Mirza O'lmas, deputatlikka nomzod Usmonov, Odil qora, Karim budur, Omon puchuq, saylovchilar, musiqachilar va artistlardan iborat edi.

Asar ruhiga o'sha davr saylov tizimi, bu tantanani o'tkazishga ommaning qizg'in tayyorgarligi, deputatlikka nomzod bilan uchrashuvi xalq sayliga aylanib, singdirib yuborilgan. Personaj va obrazlarning tili, xarakteri o'ziga xos.

Anzirat obrazida ko'proq adibaning o'zini ko'ramiz. Bu obraz uning biografiyasini yanada boyitgan, desak, xato bo'lmas. Bu hol uning hikoyalarida ham uchraydi.

Adiba qalamiga mansub “Quvonch”, “Rashk”, “Tabassum”, “Qiymat”, “Issiq-sovuq”, “O'g'irlangan baxt”, “Zafarning hukmi” hikoyalarida hayotda bo'lib o'tgan biron voqea yoki biror odam taqdiri qalamga olinadi.

“Rashk” hikoyasining qahramoni Alekseev — parovoz mashinisti. U Vatan mudofaasiga qurol-yarog' yetkazib berish bilan band. Ammo bekorchilikdan injiq bo'lib qolgan xotini Natasha bo'lar-bo'lmasga xarxasha qilaveradi. Alekseev uni mehnat jabhasiga tortdi. Shogirdi Zuhrani mashinist yordamchiligidan sanatoriya poezd mashinisti darajasiga yetkazdi. Natasha erini qattiq sevadi, ishdan qaytishini hamisha intizorlik bilan kutadi. Boshqalardan rashk qiladi… Xususan, Zuhradan qizg'anadi. Ammo uning rashki behuda ekanligi bir tasodif tufayli ochiladi.

“Zafarning hukmi” hikoyasi o'quvchini hayajonga soladi. Registondagi kichik istirohat bog'ida onasi bilan sayr qilayotgan bola qarshisidan chiqqan harbiy kishini ko'rib: “Dada, dada! Oyi, ana dadam!” degancha talpinadi. Yosh juvon xijolatdan uyalib, bolani boshqa tomonga yetaklamoqchi bo'ladi. Ammo bola “dada, o'zimning dadam!” degancha harbiyning bag'riga otiladi. Harbiy uni dast ko'tarib erkalay boshlaydi. Bola undan ajralmaydi. Jangchi Hasan ularni kuzatib qo'yishga majbur bo'ladi. Uyga kiradilar. Ma'lum bo'lishicha, Zafarning dadasi Hasanga juda-juda o'xshar ekan (buni karavot tepasidagi o'ziga tik qarab turgan marhum jangchining portretini ko'rib, anglaydi Hasan). Zafar hanuz ko'zlarini yigitning bo'ynidan olmas, xuddi uni tashlab, hozir chiqib ketishini bilgandek yuzlariga javdirab tikiladi.

Hasan Samarqandda ancha turib qoladi. Har kuni oqshom kezlari Zafar uni toqatsiz kutib olar, ketayotganda esa shirin uyquda bo'lar, ular bir-birlariga o'rganib qolishgandi. Zafar Habibaxon va Hasanning qovushib ketishlariga sabab bo'ldi.

Ra'no Uzoqovaning nasriy asarlari orasida “Uylagan baxt” yanada xarakterlidir. Hikoyaning syujeti adibaning Kislovodsk kurortlaridan biridagi taassuroti sifatida dunyoga kelgan.

* * *

Ra'no Uzoqovaning dostonlari alohida o'rganishga, tadqiq qilishga arziydi. Bu dostonlarda ajoyib aniq voqealar o'ziga xos uslubda, ravon misralarda shunday o'ynoqi, jozibador, shavqli, dardli ohanglarda quyilib keladiki, kishi uning asiri bo'lib qoladi.

Adiba yosh bo'lishiga qaramay, katta hayot yo'lini, girdobli, to'g'onsiz so'qmoqlarni bosib o'tganidanmi, uning umr daftari aniq voqealarga shu qadar boyki, ularni maqola, lavha, ocherk, hikoyalarda aytib ulgurolmadi chog'i, bir qismini dostonlariga olib o'tibdi, qo'shiq tarzida kuylabdi.

Qo'limizda shoiraning besh dostoni: “Malohat”, “G'alaba”, “Sarqiz” (biz uni shunday deb ataymiz), “Gulandom”, “Makr va muhabbat” asarlari bor.

“Gulandom”dan boshqa bironta dostoni haligacha e'lon qilinmagan, biror adabiyotshunos olimning e'tiboriga ham tushmagan. Bizningcha, bunga sabab shu bo'lsa kerak: shoir hayotidagi sho'rlanish va “Gulandom” dostonidan ayrim parchalarning kitob shaklida keltirib o'tishi mumkin bo'lgan hamma asarlari, shular qatorida doston ham uning arxivida qolib ketdi.

Dostonlar haqidagi bahsimizni “Sarvqad”dan boshlasak. Bu adibaning dastlabki asarlaridan biri edi. Dostonda amirlik tuzumi, qashshoqlik, ishsizlik, cho'pon Dulaning boylar xonadonidagi hasratli kechmishi, “Cho'pon qiz” Sarvqadning orzu-armonlari hikoya qilinadi.

Qora sochim o'sib qoshimga tushdi,

Ne savdolar mening boshimga tushdi, —

kabi Sarvqadning mungli nadomatlari orqali qizning chigal hayot yo'li ifodalanadi.

Adiba yangi epizodlarni, xususan, Ikkinchi jahon urushi qahramonliklarini liro-epik asarlariga olib kiradi. Bu jihatdan shoiraning “Malohat” asari ahamiyatlidir.

Shunday kishilar bor: ular ham sevmoqchi, ham sevilmoqchi bo'ladilar. Sevgining tantanasini qilishni istaydilar. Ular ham osoyishta turmush, pok muhabbat lazzatini totishni istaydilar. Ammo hayot ularning taqdirini boshqa izga solib yuboradi. Ikki hayot to'qnashuvi tufayli ular bunday lazzatni tark etib, ijtimoiy burch tufayli boshqacha odamga aylanadilar.

Shoira “Makr va muhabbat” dostonida topilmalarning bir afsonasi, ya'ni bir sevgi fojiasini qalamga olsa, “Gulandom”da yana Ikkinchi jahon urushi mavzusiga murojaat qiladi.

Men bu dostonlarni qo'shiqqa o'xshatgim keladi. Chin sevgi, sadoqat, Vatanga muhabbat haqidagi bu o'lmas qo'shiqlar hamon baland avjda yangramoqda.

Keling, shu kitobga kirgan ba'zi she'rlar bilan tanishaylik:

Gul Vatanning mohir qizlari,

Ozod elning ko'rar ko'zlari.

Ona Vatan chorladi bugun,

Bahodirlar safiga kiring,

Mardlik bilan mardona yuring! —

kabi chaqiriqlar urush kunlari uchun suv va havoday zarur edi. Shoira bu dolzarb mavzuda izchil ijod qildi. Elning yuragidagi dardini she'rga soldi.

Jangchilarga bo'laylik hamdam,

Yarasiga qo'yaylik malham,

Onalardek mehribon, mehram,

Hamshiralar, tez safga kiring,

Shirinso'zlar, mardona yuring!

“Mardona yuring!” to'plamiga yigirma bitta she'r kiritilgan. Ularning hammasi bir mavzuga — Vatan mudofaasiga bag'ishlangan.

Hamisha yovuzlik zulmatni kesgandek, ezgulik yovuzlikni yenggandek, fashizm balosiga qarshi kurashda — shoira “Mardona yuring!” deb xitob qiladi.

Ming afsuski, ulug' shoira Ra'no Uzoqova hayotligida asarlarining mukammal nashrini ko'rolmadi. Bu bo'shliqni adabiyotshunoslar, Ra'no Uzoqova ijodining sadoqatli muxlislari to'ldirmoqdalar. Bugungi kunda Termiz, Samarqand, Urgut, Jarqo'rg'on va Denovda qator madaniy-oqartuv muassasalari, o'quv yurtlari, maktablar, ko'chalar Ra'no Uzoqova nomi bilan yuritiladi.

Ra'no Uzoqova jo'shqin ilhomi, haroratli ijod olami bilan hamisha adabiyot gulshanida barhayotdir.

Toshtemir TURDIYEV,

O'zbekistonda xizmat ko'rsatgan

madaniyat xodimi, 

Denov tuman ma'naviyat va  ma'rifat

bo'limi rahbari.