“Sun'iy”ni “tabiiy”dan ajratish zarurati
Zamonaviy mediamakonni sun'iy intellekt texnologiyalarisiz tasavvur etish qiyin. Ta'kidlash joizki, bir necha soniya ichida katta hajmdagi axborotni yaratish imkoniyati jurnalistika taraqqiyotida yangi bosqichni boshlab berdi. Shu bilan bir qatorda, muammolarni ham vujudga keltirdi.
So'nggi vaqtlarda generatsiya qilingan materiallar mediada urchib ketdi. Alalxusus, ijtimoiy tarmoqlarda, bloglarda, ba'zan rasmiy platformalarda ham sun'iy intellekt yordamida bitilgan xabarlarga ko'zimiz tushyapti.
Mediasavodxonlikdan bexabar kishi ularni jurnalistlar tayyorlagan deb o'ylaydi. Vaholanki, sun'iy idrok qalamiga mansub “ijod” namunasini fosh etuvchi bir necha usullar mavjud. Quyida ulardan biri haqida.
Avvalo, sun'iy intellekt haddan tashqari “silliq” va bir tekisda o'qiladigan matnlarni yaratadi. Gaplar grammatik jihatdan deyarli xatoliklarsiz yoziladi, fikrlar izchil ravishda bayon etiladi. Abzaslar hajmi, so'zlar miqdori ham uyg'unlik hosil qiladi (!). Individual uslub, emotsionallik yetishmaydi. Bir so'z bilan aytganda, material “jonli” chiqmaydi.
Sun'iy intellekt aksar hollarda mavzuni umumiy ta'riflar asnosida ochib beradi. Jumladan, “texnologiyalar rivojlanmoqda”, “jamiyatga ta'siri katta” kabi rasmiyroq, shablonsifat jumlalarni ishlatadi. Konkret misollar, shaxsiy kuzatuv yoki muallif pozitsiyasini qidirib ham topolmaysiz.
Ko'plab generativ materiallarda o'quvchining his-tuyg'ulari bilan hisoblashilmaydi. Axborot yetkaziladi, lekin auditoriyani ushlab turuvchi, oxirigacha o'qishga chorlovchi unsurlar manaman deb bo'y cho'zib turmaydi. Publitsist esa so'z orqali o'quvchiga ijobiy yoki salbiy ta'sir ko'rsatadi. Kayfiyat ulashadi. Munosabatni shakllantiradi.
Aqlli ko'makchi ko'p hollarda mavjud bo'lmagan statistik ma'lumot, noto'g'ri sana yoki uydirma manbalarni taqdim etadi. Bu holat “gallyutsinatsiya” deb ataladi. Shu boisdan ham SI yordamida tayyorlangan har qanday kontentni tekshirish, fakt-chekingdan o'tkazish darkor.
Bugungi kunda SI orqali yozilgan matnlarni aniqlovchi turli servislar ishga tushirilgan. Ulardan biri — o'zbek tilida ishlovchi “Detecting-ai.com” platformasi. Shuningdek, “GPT Zero” yoki “ZeroGPT” singari vositalar ham matnning generativlik ehtimolini aniqlashga xizmat qiladi. Matnning qaysi qismi sun'iy intellekt, qaysi qismi inson tomonidan yozilganini tahlil qiladi. Biroq yuz foiz to'liq va to'g'ri natija chiqara olmasligini ham unutmaslik kerak.
Har qanday matnga tanqidiy nuqtai nazar bilan qarashni davrning o'zi taqozo etmoqda. O'quvchi manbani tekshirishi, faktlarni solishtirishi va yozilish uslubiga diqqat qilishi darkor. Chunki sun'iy intellekt imkoniyatlari kengayishi barobarida axborotning ishonchlilik masalasi kun tartibiga chiqmoqda.
Zero, “sun'iy” va “tabiiy” matnlarni farqlashda “Sifatliroq instrument — odam va uning tajribasi” hisoblanadi.
Ulug'bek ShAROBIDDINOV,
O'zbekiston Jurnalistika va ommaviy
kommunikatsiyalar universiteti
talabasi.