Sohibqiron marhamati

Amir Temurning iqtisodiy islohotlaridan chiqadigan xulosa:

— U xalqdan olgan narsasini xalqqa qaytardi. Chunki o'zini xalq mulkining xo'jayini emas, posboni, boshqaruvchisi, deb bilardi.

O'sha paytdagi holatni yaqqol tushuntirish uchun Sizni 1395 yilga boshlab boraman va birgalikda Samarqand chekkasidagi katta karvonsaroyga qo'namiz. Ichkari turli o'lka va yurtlardan kelgan savdogarlar bilan to'la. Xitoylik ipakchi savdogarlar, forslik ziravorchi, arabistonlik oltinfurushlar, yevropalik baqqollar o'zaro suhbatda. Kimdir dam olyapti, kimdir ovqat tanovuli bilan mashg'ul, boshqasi o'ychan holda nimalarnidir hisob-kitob qilmoqda.

Karvonsaroyda tunash bepul, ovqat tekin, hatto yem-xashak haqiga ham bir chaqa so'rashmaydi. Hayron bo'lmang, chunki o'sha zamonda barcha to'lovlar vaqfdan ajratilardi. Bu karvonsaroy ham Amir Temur asoschilik qilgan vaqf mulki hisobiga xizmat ko'rsatardi. Yaqin atrofdagi bog' va dehqonchilik yerlari daromadi ana shu karvonsaroyni boqardi.

Vaqf nima?

Vaqf — noyob institut. Mulkni Alloh yo'lida doimiy ravishda jamoat manfaatiga bag'ishlash uning asosiy mohiyatini tashkil etadi. Vaqf qilingan mulk sotilmaydi, meros o'tmaydi, garovga qo'yilmaydi. U — abadiy. Va uning daromadi belgilangan ijtimoiy maqsadlar uchun sarf etiladi.

Amir Temur boshqaruvidagi Turonzaminda vaqf turlari juda xilma-xil edi:

Masjid va madrasalar vaqfi — diniy va ta'lim maqsadlarida; karvonsaroy vaqfi — savdogarlar va musofirlarga; shifoxona vaqfi — bemorlarga tibbiy yordam uchun; ko'prik va yo'l vaqfi — infratuzilmani saqlashga; kutubxona vaqfi — ilm-fanni rivojlantirishga; qabriston vaqfi — marhumlarni dafn etish uchun edi. Va ularning har biri davlat byudjetidan emas, xususiy tashabbus asosida moliyalashtirilar edi.

Bu tizim qanday ishlagan?

Vaqfning iqtisodiy mexanizmini tushunish uchun uning tuzilishini ko'rib chiqaylik.

Asosi — kapital aktiv. Bunga ko'ra, vaqf qiluvchi biror-bir mulkini vaqfga ajratadi. Masalan, dehqon yeridan bir tanobini, quruvchi biror binosini, bog'bon biror bog'ini, do'kondor biror do'konini, tegirmon yurgizuvchi birorta tegirmonini, xullas, har qanday daromad beruvchi biror mulkini vaqf qilib beradi.

Ana shu aktiv daromad yaratadi: ijaraga berilgan yerdan; binodan, tegirmon xizmat haqidan daromad kelib turadi. Bu daromadlar — vaqfning “qoni” hisoblanadi.

Daromadlar esa belgilangan ijtimoiy maqsadlarga yo'naltiriladi. Madrasa xodimlari maoshi, bemorlarga dori-darmon, musofirlarga ovqat berish va albatta, yo'llar ta'miri ham shu daromad hisobidan ta'mirlanadi.

Vaqfni boshqaruvchi mutavalli vaqf mulkini saqlaydi, daromadini to'playdi va maqsadga sarflaydi. U — ishonchli shaxs. Va uning ishlari ham doimo jamoat nazoratida bo'ladi.

Bugun bu tizim, zamonaviy nuqtai nazardan qaraganda, ijtimoiy ta'sir fondining ilk ko'rinishi ekani aniq bo'ladi.

Amir Temur vaqf institutiga munosabatida ikkita noyob xususiyat ko'zga tashlanadi.

Birinchi xususiyat miqyos bo'lib, bunda Amir Temurning faqat bir-ikki vaqf bilan cheklanmaganini ko'ramiz. U vaqfni tizimli ravishda rivojlantirdi. Tarixiy manbalar ko'rsatadiki, Temuriylar davrida Turonzaminda yuzlab, hatto minglab vaqf mulklari faoliyat ko'rsatgan. Aytish mumkinki, poytaxt Samarqandning katta qismi vaqf mulki edi.

Bu miqyos vaqfni shaxsiy saxovatdan tizimiy ijtimoiy infratuzilmaga aylantirganini ham yaxshi bilamiz.

Ikkinchi xususiyat strategik yondashuv bo'lib, Amir Temur vaqfni tasodifiy emas, strategik tarzda tashkil etdi: qaerda karvonsaroy zarur bo'lsa, ana o'sha joyda vaqf qilindi; qaerda madrasa kerak bo'lsa, u yerlarda ham vaqf imkoniyatlari ishga solindi; qaerda shifoxona bo'lsa, o'sha hududda vaqf mulki berildi.

Vaqf — ijtimoiy ehtiyoj xaritasiga mos tashkil etildi. Bu — strategik ijtimoiy investitsiya edi.

Shu jihatdan qaraganda, Amir Temur davrida vaqf instituti to'rtta muhim iqtisodiy funksiyani bajarganiga guvoh bo'lamiz:

Birinchi funksiya — IJTIMOIY INFRATUZILMA edi.

Davlat byudjeti hamma narsani qoplay olmaydi. Amir Temur davrida ham shunday edi. Vaqf instituti ana shu bo'shliqni to'ldirdi. Masalan, shifoxonalar davlat xarajatisiz vaqf hisobidan faoliyat yuritardi; madrasalar ham davlat byudjetisiz harakatda edi; karvonsaroylar esa, yuqorida ta'kidlaganimizdek, faqat vaqf mulki hisobidan kun ko'rardi, davlat resurslarisiz. Kutubxonalarni aytmasa ham bo'ladi, ularga vaqf mulki ajratadigan savobtalab tadbirkorlar, homiylar haddan tashqari ko'p edi. Shuning uchun ham o'sha davrlarda xattotlik juda keng quloch yoygan edi.

Bu — zamonaviy “davlat-xususiy sheriklik”ning ilk va eng muvaffaqiyatli namunalaridan biridir.

Davlat ijtimoiy tartibni va qonunni ta'minlasa, xususiy vaqflar ijtimoiy xizmatlarni yo'lga qo'yardi va ikkalasi birgalikda umumijtimoiy infratuzilmani yaratishardi.

Ikkinchi funksiya — iqtisodiy barqarorlashtiruvchi.

Vaqf — boylik to'planishiga to'siq va ijtimoiy tengsizlikni kamaytiruvchi mexanizm sifatida ishladi. Tasavvur qiling: yirik yer egasi o'z yerlarini vaqfga ajratdi. Endi bu yer uning vorislariga meros emas, endi jamoat manfaatiga xizmat qiladi. Vorislar boylikni meros qilib ololmaydi. Ammo ana shu vaqfdan jamoat, shu jumladan, ijtimoiy himoyaga muhtojlar ham foydalanishi mumkin edi.

Bu — “boylikni tarqatish” ixtiyoriy bo'lib, u hech qachon majburiy soliq bo'lgan emas, ijtimoiy me'yor hamda ma'naviy idrok orqali amalga oshiriladigan tizim edi. Muhimi, ijtimoiy barqarorlik — iqtisodiy faollikning muhim sharti ta'minlangan.

Uchinchi funksiya — uzoq muddatli investitsiya.

Vaqfning eng noyob xususiyatlaridan biri — uning uzoq ishlash faoliyatidir. Chunki vaqf — abadiy, u bir avlod uchun emas, barcha avlodlar uchun yaratilgan tizim. Lekin u zamonaviy kapitalizmda kam uchraydigan hodisa. Kvartal foydasini maksimallashtirishga qaratilgan zamonaviy biznes uzoq muddatli investitsiyaga o'tishda qiyinchiliklarga uchraydi. Vaqf esa, aksincha, dastidan boshlab uzoq muddatni ko'zda tutadi. Masalan, madrasa bir avlod talabalari uchun emas, karvonsaroy faqat bitta savdogar uchun emas, shifoxona ham xuddi shunday — bitta bemor uchun emas. Bu uzoq muddatga mo'ljallangan tizim o'tmishda ijtimoiy infratuzilmaning barqarorligi va samaradorligini ta'minlagani bilan qadrli va o'rganishga arziydigan hodisadir.

To'rtinchi funksiya — madaniy himoya.

Vaqf nafaqat moddiy, balki madaniy infratuzilmani ham o'zida aks ettirdi.

Kutubxona vaqflari qo'lyozma asarlarni avloddan avlodga o'tkazdi, madrasa vaqflari bilim an'analarini uzviylashtirdi, masjid vaqflari esa diniy va madaniy hayotni davom ettirdi.

Tarixda ko'p madaniy inqiloblar, urush-talashlar, vayronagarchiliklar, ur-to'polonlar paytida ko'plab kutubxonalar, madrasalar kuli ko'kka sovurildi. Ammo vaqf tizimi tufayli Temuriylar davrining ko'p madaniy merosi omon qoldi. Mirzo Ulug'bekning noyob “Ziji Ko'ragoniy”si, Alisher Navoiyning barcha asarlari, Kamoliddin Behzodning qimmatbaho miniatyuralari bizgacha yetib keldi.

Tadqiqotlar ko'rsatadiki, uzoq muddatli, mustaqil boshqariladigan ijtimoiy investitsiyalar qisqa muddatli, reklama maqsadidagi KIJ dasturlaridan ko'ra ancha samaraliroqdir. Bu jihatdan Vaqf modeli zamonaviy KIJdan ustun ekanini ham ko'rish mumkin.

* * *

Tarixiy manbalarda Amir Temur va uning oilasi asoschilik qilgan bir necha vaqfning batafsil tavsifi saqlanib qolgan. Ularni ko'rib chiqaylik.

Amir Temur jome masjidi vaqfi. Masjid qurilishi bilan birga unga tegishli vaqf ham tashkil etildi. Samarqand atrofidagi unumli yerlar, bir necha do'kon va karvonsaroylar unga vaqf qilib berildi. Va ulardan keladigan daromad masjid xizmatchilari maoshi, binoni ta'mirlash va kambag'allarga yordam uchun sarflandi.

Shohizinda majmuasi vaqfi. Bu qadimiy ziyoratgohning atrofida joylashgan maqbaralar va binolar vaqf tizimi orqali avloddan avlodga saqlanib keldi. Ziyoratchilar uchun xizmatlar, binolarni saqlash — barchasi vaqf daromadidan qoplanardi.

Ahmad Yassaviy maqbarasi. Amir Temurning mazkur ulug'vor majmuaga bergan vaqf hujjatlari saqlanib qolgan.

Amir Temur o'zi ham bir necha muhim vaqf tashkil etgandi. Jumladan, Shahrisabzda maktab va shifoxona uchun yerlar vaqf qilingan.

Bu misollar shuni ko'rsatadiki, Amir Temur vaqfni nafaqat diniy burch, balki strategik ijtimoiy investitsiya sifatida ko'rdi. Har bir vaqf aniq ijtimoiy ehtiyojga javob, har bir vaqf uzoq muddatli barqarorlikka qo'shilgan hissa bo'lgan edi.

Vaqf institutining iqtisodiy o'sishga ta'siri to'g'ridan-to'g'ri emas, u bilvosita bir necha tamoyil orqali ishlardi.

Birinchi tamoyil — inson kapitali. Madrasalar va shifoxonalar vaqf tomonidan moliyalashtirilgan. Madrasalar savodli, malakali kadrlar tayyorladi. Shifoxonalar sog'lom, mehnatga yaroqli aholini ta'minladi. Sog'lom va savodli aholi esa iqtisodiy unumdorlikka ulkan hissa qo'shdi.

Zamonaviy iqtisodiyot fani inson kapitalini — ta'lim va sog'liqni saqlash — iqtisodiy o'sishning asosiy omillaridan biri deb hisoblaydi. Amir Temur vaqf tizimi orqali aynan shu omilga investitsiya qilgan edi.

Ikkinchi tamoyil — ijtimoiy kapital. Vaqf jamiyat ichida ishonch va hamjihatlikni mustahkamladi. Boylar vaqf orqali kambag'allarga yordam berdi. Kambag'allar boylarni hurmat qildi. Ijtimoiy hamjihatlik iqtisodiy faollikning muhim sharti sifatida jamiyat rivojiga hissa qo'shdi.

Uchinchi tamoyil — infratuzilma. Karvonsaroylar, ko'priklar, yo'llar vaqf tizimi orqali qurilgan va saqlanib kelgan. Bu infratuzilma savdo va iqtisodiy faollikning asosi sifatida xizmat qildi.

To'rtinchi tamoyil — ijodiy muhit. Kutubxonalar, madrasalar, ustaxonalar vaqf orqali moliyalashtirilgan ijodiy muhit yaratdi. Bu muhitda fan, san'at va hunarmandchilik rivojlandi. Va bu rivojlanish iqtisodiy qiymatning o'sishiga olib keldi.

ZAMONAVIY VAQF

Bugun vaqf institutining zamonaviy ko'rinishlari dunyoning ko'p mamlakatlarida muvaffaqiyatli ishlamoqda. Masalan, Quvayt hukumati vaqf institutini zamonaviy tarzda tashkil etgan. Bugun bu fond million dollarlik aktivlarga ega.

Malayziya vaqf institutini zamonaviy moliyaviy vositalar — vaqf sukuk (islomiy obligatsiyalar), vaqf aksiyalari bilan boyitadi. Bugun Malayziya vaqf fondlari milliard ringgit aktivlarga ega va yuz minglab kishiga xizmat ko'rsatmoqda.

Harvard universiteti jamg'armasi ham aslida vaqf modeliga asoslangan. 1636 yilda tashkil etilgan mazkur jamg'arma bugun 50 milliard dollardan oshiq aktivlarga ega. Uning daromadlari hisobidan universitetning ilmiy va ta'lim faoliyati moliyalashtiriladi.

Zamonaviy O'zbekiston. So'nggi yillarda O'zbekistonda ham vaqf institutini tiklash va rivojlantirish bo'yicha muhim qadamlar tashlandi. Vaqf fondlari tashkil etilmoqda. Diniy va ta'lim muassasalari uchun vaqf mulklari qaytarilmoqda.

Amir Temur birinchi navbatda real ijtimoiy ehtiyojni aniqlagan edi. Keyin uzoq muddatli, barqaror moliyalashtirish mexanizmini yaratdi. So'ngra mustaqil, ishonchli boshqaruvni ta'minladi. Va nihoyat, natijalarni jamoat nazoratiga ochdi.

Vaqf modeli — qarama-qarshi yondashuv: asosiy kapitalga tegma, daromadidan foydalan va abadiy ishlat. Bu model bugungi “barqaror rivojlanish” tushunchasining mohiyatini ko'rsatib beradi.

Amir Temur bu mohiyatni 600 yil avval tushungan edi.

Zamonaviy tadqiqotlar nima deydi?

Harvard biznes maktabi tadqiqoti: yuqori KIJ ko'rsatkichiga ega kompaniyalar uzoq muddatda past KIJ kompaniyalardan 4,8 foiz yuqori daromad ko'rsatadi. “McKinsey” kompaniyasi tadqiqoti: kuchli ijtimoiy obro'ga ega kompaniyalar inqirozlarda 30 foiz tezroq tiklanadi. Edelman ma'lumotlariga ko'ra, iste'molchilarning 64 foizi ijtimoiy jihatdan javobgar kompaniyalardan xarid qilishni afzal ko'radi.

Amir Temur vaqfi bu haqiqatni amalda isbotlagan edi.

To'lqin HAYIT.