“O'zbekiston – mening ham uyim, e'zozli vatanim”

Zera opa o'zini andijonlik deydi. Qismatning og'ir toshlari ularni Qrimdan yurtimiz tomonlarga uloqtirgach, shu yerning non-tuzini totib ulg'aydi. Keyinchalik o'z Vataniga qaytishgan bo'lsa-da, hamon bolaligi o'tgan ma'sum damlarni, mehr-oqibati ellarga doston bo'lgan o'zbek xalqini sog'inadi… Havola etilayotgan mazkur xotira lavhalari, aslida, qardoshimizning O'zbekistonga atalgan ana shunday samimiy izhorlari, sog'inch mujdalaridir.

Zera BEKIROVA,

Evroosiyo Yozuvchilar uyushmasi hamda Ukraina Yozuvchilar uyushmasi a'zosi, Qrimdagi “NenkeCan” ayollar jurnali bosh muharriri.

Arafa

— Qani, bolalar, bugun arafa, hali qovurma somsa qilishimiz kerak. Tezroq xamir qorib, somsalarimizni ertaroq pishirib olaylik, — dedi onam katta tog'orada xamir qorishga kirisharkan.

Ha, bugun o'ziyam yuztacha shunday somsa (cheburek) pishiriladi. Ularni yettita qo'shnimiznikiga olib chiqishimiz kerak. Hisob-kitob qilsak, o'zimiz sakkiz jonmiz. Har birimiz ikki-uchtadan yesak ham, ancha qoladi. Qo'shnimiz Mamasodiq akalarning oilasi olti jon, Bo'rivoy akalarniki o'n jon, Teshavoy akalarniki to'qqiz jon, O'g'ilxon ayalarniki besh, Xadicha xolalarniki yetti… Mesxeti turklaridan bo'lgan qo'shnimiz Pompul opalarning oilasi esa o'n ikki jon, No''monjon akalarniki esa o'n bir jon edi. Onam xamir mushtlarkan:

— Hech bo'lmaganda, har birining ulushiga bittadan qovurma somsa tegsin-da! — derdi.

Hovlidagi o'choq ustiga osilgan qozonda pishgan somsalarimiz katta laganga terib borilardi. Keyin eng chiroyli palla boshlanardi: ketma-ket qo'shnilarimiz biznikiga palov olib kelishardi. Yetti qo'shnidan yetti xil palov! Qay birini aytay: qo'y go'shtli, tovuq go'shtli, mol go'shtli, no'xatli, anorli, sarimsoq solib damlangan palov…

Biz esa kosalarni bo'shatib, har bir oiladagi odamlar soniga qarab somsa solardik. Bolalar quvonch bilan uylariga qaytishardi.

Shunday paytda mahallada o'zgacha bir shodlik, umumiy bir jo'shqinlik hukm surardi. Bu ulug' bayramning eng katta ne'mati ham, eng buyuk ahamiyati ham shunda edi: u bir dinga mansub turli millat vakillarini birlashtirar, qo'shnilarni bir-biriga haqiqiy oiladek yaqinlashtirar, qalblarga mehr-oqibat va ahillik tuyg'usini olib kirardi.

“Qisir osh”

— Qo'shni, hoy, qo'shni! — degan ovoz eshitildi. Bu qo'shnimiz Hulkarxon ayaning ovozi edi. — Osh olib keldim. Aybga buyurmaysiz, bugun oshimiz “qisir” bo'ldi-da, — dedi u xijolat bo'lib, taomni onamning qo'liga tutqazarkan.

Paxta gulli kosadagi palovning usti mayda to'g'ralgan oq piyoz, quritilgan pomidor bo'laklari va qaynatilib tozalangan tuxum bilan bezatilgan bo'lardi. Buyog'ini so'rasangiz, “qisir osh” degani — go'shtsiz palov. Aslida, bu so'z ko'proq bo'g'oz bo'lmaydigan qo'y yoki sigirlarga nisbatan ishlatiladi. Nega aynan bu atama go'shtsiz oshga nisbatan qo'llanilishini haligacha tushunmayman. Ammo bor haqiqat shundaki, u palov tushmagurni juda ishtaha bilan yerdik. U hatto eng sergo'sht taomlardan ham mazaliroq tuyulardi.

Hulkarxon aya haftada ikki marta — yakshanba va payshanba kunlari albatta uyida palov pishirar, shu kunlari biznikiga ham osh chiqarardi.

“Qo'shni haqi” — o'zbeklar uchun muqaddas tushuncha. Hovlida yetishtirilgan meva-sabzavotda ham, qozonda pishgan oshda ham, tandirda yopilgan nonda ham, somsa-yu kulchalarda ham qo'shnining haqi bor deb bilishadi.

Bu serhimmat millat asrlar davomida, hatto eng og'ir kunlarda ham hech qaerda yozilmagan mana shu qoidaga sodiq qolib kelgan. Bu qoida esa insoniylikning eng oliy ifodasi edi.

Bir kosa sho'rva

“Qo'shni haqi” haqida so'z ketganda, onamning mana bu bolalik xotiralaridan biri ham doim yodimga tushadi.

1944 yil iyun oyining o'rtalari. Quyosh go'yo osmondan yerga olov sochar, jaziramadan jon saqlash dargumon edi. Ayniqsa, bizdek surgunga mubtalo bo'lgan baxtiqarolar uchun bu kunlar naq jahannamning o'zginasi edi. Yigirma ikki kunlik uzoq va mashaqqatli yo'ldan keyin ota-onam, ikki buvim, ikki akam va ukalarim bizga ajratilgan mo''jaz yukxonada, shundoq yerga to'shalgan bo'yra ustida madorsiz uzala tushib yotardik. Faqat men biroz durust, oyoqda edim.

Shu payt qaerdandir bir ovoz eshitildi:

— Issiqqina sho'rva. Hech bo'lmasa, bir qoshiqdan bo'lsa ham ichinglar, — dedi eshik oldida boshdan-oyoq o'ranib olgan, yuziga to'rparda tutgan bir ayol oriq qo'li bilan idishni uzatarkan. Ayolning gaplari tilimizga o'xshab ketsa-da, so'zlarining yarmini arang tushundim. Kosadagi sho'rvani qanday qilib to'qqiz kishi o'rtasida taqsimlasam ekan, deb o'yladim-da, keyin hammaga bir qoshiqdan ichirdim. O'sha kuni kun davomidagi taomimiz shu bo'ldi.

Onam menga:

— Albatta u ayolga rahmat deb qo'y, — deb tayinladi.

Bo'sh idishni qaytarish odobdan emas, unga biror narsa solib berish kerak edi. Ammo bizda qo'yadigan hech vaqo yo'q edi. Kosani yaxshilab yuvdim. Ertasi kuni o'sha ayol yana sho'rva olib keldi va kechagi kosani indamaygina olib ketdi. Men uning ortidan yugurib:

— Rahmat! — dedim. Biroq u orqasiga burilib ham qaramadi, aksincha, qadamlarini tezlatdi.

Keyin bilsam, ularga biz haqimizda: “Bular shoxli-quyruqli g'alati maxluqlar, o'z Vataniga xiyonat qilgan xoinlar. Ularga yaqinlashmanglar!” deb qo'rqitishgan ekan.

Ammo urush hali tugamagan, front ortidagi odamlarning ro'zg'ori nurab qolgan, boshqani qo'ya turaylik, o'z norasidalariga ham bazo'r non topib yedirayotgan zamon edi. Shunday paytda ham o'zbek ayollari shundoq ham qo'l uchida tebratayotgan ro'zg'oridan, farzandlarining rizqidan qiyib, bizga ovqat keltirishardi.

Oradan bir-ikki hafta o'tib, ota-onam, jigarlarim biroz o'ziga kelishdi. Ammo endi tif kasalligi meni yiqitgandi. Isitmam baland, alahsirayman, terga pishib yotaman. Shunday paytlari ham bir kosa sho'rva jonimga darmon bo'lardi. Onam mendan sho'rva tashib kelgan ayolning ismini, qaerda yashashini so'raydi.

Qani bilsam… Biroq bir narsani aniq bilardim: o'sha o'zbek ayoli keltirgan bir kosa sho'rva oilamizni ochlikdan halok bo'lishdan qutqargan madad, odamiylikning eng go'zal timsoli edi.

Eshik

Paxtachilik sovxozining eng ilg'or ishchilaridan biri bo'lgan otamga yangi qurilgan kottejning yarmi berildi. Bu ikki xonadonga mo'ljallangan uy edi. Qo'shnimiz — sovxozning ilg'or mirobi Mamasodiq akaning oilasi edi.

Otam bilan qo'shnimiz birgalikda uy atrofini yagona devor bilan o'rab chiqishdi. Bir tomning ostida ikki oila bahamjihat yashay boshladik. Ikki hovlini ajratib turgan devorga kirdi-chiqdi uchun eshik o'rnatishdi.

Qizig'i, u na bizning tomondan, na ularning tomonidan qulflanardi. Faqat tutqichi bor edi, xolos. Qolaversa, nafaqat shu eshik, balki uylarimizning asosiy eshiklari ham sira qulflanmasdi. Kalit qaerda turishini na ular bizdan yashirar, na biz ulardan. O'rtadagi shu eshik yoniga esa ko'p o'tmay ikki oila sheriklikda sotib olgan tandir o'rnatildi. Endi nafaqat eshigimiz, balki rizqimiz, mehrimiz ham bir bo'ldi.

“Sen”dan “siz”ga

Men tuman markazidagi rus maktabida o'qirdim. Mahallamizdagi bolalar esa qishloq maktabida o'zbek tilida tahsil olishardi.

Bolaligimizdan hammamiz tengqur bo'lganimiz uchunmi, paxta dalasida bo'lamizmi yoki qo'y boqqani chiqamizmi, bir-birimizga doimo “sen” deb gapirardik.

Maktabni bitirib, institutga o'qishga kirdim. Bir shanba kuni uyga qaytar ekanman, yo'lda bolalik do'stim Tolibni uchratib qoldim.

— Assalomu alaykum, Tolib! Qalaysan, yaxshimisan? Uydagilar tinchmi? — dedim odatdagidek unga.

— Va alaykum assalom, Zeraxon, rahmat. O'zingiz yaxshimisiz? O'qishlar bilan charchamay yuribsizmi? — dedi hamqishloq do'stim.

— Nima bo'ldi, jinni-pinni bo'lib qoldingmi, o'rtoq? Men endi senga begona bo'lib qoldimmi? Nega “siz”lab gapiryapsan? — dedim ranjiganimni yashirmay, qo'lini siqib salomlasharkanman.

U kulimsirab, xijolat chekkandek javob berdi:

— Yo'g'-e! Endi siz institutda o'qiyapsiz-ku. Ertaga o'qituvchi bo'lasiz, keyin katta olim ham bo'larsiz, nasib qilsa. Endi sizga “sen” deb gapirish noqulay, yarashmaydi-da, Zeraxon.

Uning shu birgina javobi orqali o'zbek xalqi ilm ahliga, o'qimishli insonlarga naqadar yuksak hurmat va ehtirom ko'rsatishini angladim.

Kutubxona — tajriba maktabi

Maktabni a'lo baholar bilan tugatgan bo'lsam-da, birinchi yili institutga kira olmadim. Yarim ball yetmadi. Uyda ezilib o'tirardim, hatto ko'chaga chiqishga ham uyalardim.

Bir kuni eshik taqilladi. Qishloq kutubxonasining mudirasi Halima opa kelibdi. U xonaga kirishi bilan shoshib gap boshladi:

— Yiqilganingizni eshitib, juda xursand bo'ldim. Qo'yavering!

— Og'zingizdan shamol uchirsin! Nega xursand bo'lasiz? — dedim achchiqlanib.

— Voy, o'rgilay, men dekret ta'tiliga chiqyapman. O'rnimga odam topishim kerak. Bu ish sizga juda mos. Kutubxonadagi kitoblarning deyarli hammasini bilasiz. Qolaversa, rus tilidagilarning hammasini o'qib chiqqansiz. Hech qiynalmay ishlayverasiz. Bir yildan keyin men dekretdan qaytaman, siz esa institutga kirasiz. Gap tamom, vassalom! — dedi Halima opa qat'iy qaror bilan.

Ertasi kuni tuman xalq ta'limi bo'limiga birga bordik. Shunday qilib, kamina kutubxonachi bo'lib ish boshlab yubordim.

O'zbek tilida erkin gaplasha olsam-da, adabiy tilda yozilgan asarlarni o'qishda ancha qiynalardim. Buning ustiga, rus maktabida o'qiganim uchun o'zbek adabiyotini deyarli bilmasdim.

Bir kuni eshik ochilib, ostonada keksa bir otaxon ko'rindi. Ungacha men butun umr kutubxonachi bo'lganday, o'zimni juda bilimdon, o'qimishli inson deb his qilar, g'urur bilan yurardim. Mehmonga yuzlanarkanman, darhol o'rnimdan turib salom berdim.

— Qizim, Abdulla Qodiriyning “O'tkan kunlar” romani bilan Abdulla Qahhorning “Sinchalak” asari bormi? Fitrat yoki Cho'lponning ham biror kitobi bo'lsa nur ustiga nur bo'lardi, — deb so'radi.

— Hozir topib beraman, — dedim odatimcha o'zimga ishonch bilan, kasbiy bilimimni ko'rsatishga urinib.

So'ng u:

— O'zingiz ham bu kitoblarni o'qigan bo'lsangiz kerak-a? — deb qoldi.

Men esa hech ikkilanmay:

— Men rus maktabida o'qiganman. Siz aytgan Qodiriy, Fitrat, Cho'lponni bilmayman, — deb shartta javob berdim.

Bundan ham ahmoqona javob bo'lishi mumkinmi, ayting? Keksa kishi hayrat bilan menga qarab turdi-da:

— Ie, tavba! O'zbek adabiyotining eng buyuk namoyandalarini bilmasangiz, asarlarini o'qimagan bo'lsangiz, bu yerda nima qilib o'tiribsiz? — dedi.

Uning dashnomi boshimdagi xayoliy tojni yer bilan yakson qildi. Qani, yer yorilsa-yu, kirib ketsam, deb o'yladim.

Shundan keyin har kuni ishdan qaytayotganda yonimga o'zbek tilidagi badiiy asarni olib ketishni odat qildim. Tushunmagan, bilmagan so'zlarimni qalin daftarga yozib olar, keyin lug'atlardan ularning ma'nosini qidirardim. Kutubxonada ishlagan bir yil davomida men Alisher Navoiy, Zahiriddin Muhammad Bobur, Abdulla Qodiriy, Abdulla Qahhor, Said Ahmad, Zulfiya, Erkin Vohidov, Halima Xudoyberdiyeva, Abdulla Oripov kabi adiblarning asarlarini o'qib chiqdim.

Bundan tashqari, Aleksandr Dyuma, Stendal, Teodor Drayzer, Onore de Balzak, Emil Zolya, Gi de Mopassan kabi jahon adiblari asarlarining ruscha tarjimalari kutubxonada taqchil bo'lgani uchun ularning o'zbekcha tarjimalarini mutolaa qildim. Bu esa keyinchalik institutda o'qishim davomida menga juda asqatdi.

Bir yil ichida o'zbek tili bo'yicha bilimim tobora mukammallashib borgan sari qadimiy o'zbek tilining benihoya boyligiga, teranligiga va nafosatiga maftun bo'lib bordim. Bu hayratim hanuzgacha so'ngani yo'q.

Qur'on o'qiydigan Barot aka

Har juma kuni onam tongdanoq hozirlik ko'rib, alohida bir tansiq taom pishirardi. Tushdan keyin mahallamizda yashaydigan Barot aka degan bir keksa odam kelib, uyimizda Qur'oni karimdan tilovat qilardi.

Barot akaning lahjasi boshqa o'zbek qo'shnilarimizning nutqidan biroz farq qilardi. Keyinchalik bilsak, u uyg'ur ekan. U ham xuddi bizning oilamiz kabi o'z Vatanidan judo bo'lgan musofirlardan edi. Bu haqda o'zi ba'zida ko'z yosh bilan hikoya qilib berardi.

Surgun qilingan har bir qrim-tatar oilasi kiyim-kechak, pul, tilla yoki oziq-ovqat olib chiqishga ulgurmagan bo'lsa-da (bunga ularga vaqt ham berilmagan edi), devorga osilgan Qur'onni o'zlari bilan olishga muvaffaq bo'lgandi.

Onamning onasidan meros bo'lib qolgan shunday muqaddas kitobi bor edi. Lekin uni o'qiy oladigan hech kim yo'q edi. Onam ba'zan uni qo'liga olar, uch marta peshonasiga tekkizib o'par, so'ng bizga ham buni o'rgatardi.

Barot aka kelganida onam kitobni devordan olar, uni yana shunday uch marta peshonasiga tekkizib o'pgach, e'zozlab Barot akaga uzatardi. Barot aka ham xuddi shu ehtiromni takrorlardi.

— A'uzu billahi minash-shaytonir rojim. Bismillahir rohmanir rohim. Ya sin. Val-Qur'anil hakim…

Muhtasham ovozda muqaddas kitobimizning yuragi hisoblangan “Yosin” surasi yangrardi. Barot akaning shirin ovozi, chiroyli qiroati bizga xuddi kuydek ta'sir qilardi. Ovoz chiqarmasdan, jimgina tinglardik.

Onam esa sekingina ko'z yoshlarini artib qo'yardi. Bu ovoz millatimizga najot baxsh etgan, unga ruh va umid bag'ishlagan, qalblarni Vatan sog'inchi bilan bog'lab turgan Qur'oni karimning sehri edi.

“Bu sizning uyingiz”

Qrimga qaytganimdan so'ng, oradan o'ttiz besh yil o'tib, xizmat safari bilan O'zbekistonga bordim. Tabiiyki, fursat topib, tug'ilib-o'sgan, bolaligim va yoshligim o'tgan Savay qishlog'iga ham yo'l oldim.

Biz sovxozning sakkizinchi bo'limida yashardik. Uyimiz qishloqning eng chekkasida edi. Mahallamizga burilarkanman, tiniq ariqlari, o'riklari shig'il pishgan bog'lari ko'zimga olovdek ko'rindi. Uyimizning qarshisiga borib qarab turaverdim, turaverdim. Dilim hayajonga, ko'zim yoshga to'lib borardi. Shu payt darvozadan bir kelinchak chiqib, ko'chaga suv sepib, supura boshladi. “Haliyam qadriyatlariga sodiq-a!” degan yorug' o'y kechdi birdan. Paxta dalalariga uzoq tikilib turdim. Keyin yana ortimga qaytib, uy oldida biroz to'xtadim.

Kelin ham ishini to'xtatib, menga yuzlandi:

— Mehmonmisiz, xolajon? Kimnikiga keldingiz? — deb so'radi.

Uyimizga ishora qildim. Shunda juvonning porlab turgan nigohlariga hayrat indi va:

— Voy, biznikiga keldingizmi? — dedi xursand bo'lib.

— Shu uyda tug'ilganman, — deya oldim bazo'r.

Kelinchak holatimni payqab:

— Hozir, — dedi-da, shoshib uyiga kirib ketdi. Bir zum o'tmay uyning kattasini — qaynotasini boshlab chiqdi. Otaxon bilan salom-alik qilganimizdan so'ng:

— Xush kelibsiz, singlim. Qani, uyga marhamat, — dedi xushmuomalalik bilan.

— Rahmat. Men ziyoratga kelgandim. Ko'rdim, yetadi, — dedim.

— Kimning qizi bo'lasiz? — so'radi mezbon.

— Otamning ismi Bahovuddin, onam Najiya edi, — dedim.

Mezbonning yuzi birdan yorishib ketdi. Xuddi qarindoshi ostonada turib qolgandek:

— Iya, siz Najiya opaning qizimisiz? Qani, ichkariga kiring. Onasi, qaranglar! — deb qo'yarda-qo'ymay ichkariga olib kirib ketishdi.

Darvozadan hatlarkanman, qani, hovliga qadam bosa olsam… Uyning holati, albatta, o'zgargan, lekin menga hamma narsa bolaligimni eslatardi. Xuddi biz olti opa-singil hovlida quvlashmachoq o'ynab yurgandek, onam tandir boshida non yopayotgandek… Bo'g'zimga sog'inchmi, alammi, armonmi — nimadir tiqildi… O'sha kuni qo'shnilar ham “mehmon keldi” deb yo'qlab chiqishdi. O'tgan-ketganlarni, mahallada yashagan qrimlik do'stlarni alqab eslashdi.

— Najiya xolam yopgan nonlarning isi mahallaning boshiga borardi-ya, mazasi hali og'zimizda, — deyishdi ayollar.

Ularni jilmayib eshitaman, sog'inib tinglayman. Vodiycha shevani, qadrli go'sha odamlarini ko'rish, suhbatlashish qanchalik yoqimli! Men ham xotiralarimni bo'lishaman.

Mezbonlar har gapining birida: “Siz begona emassiz, axir bu sizning uyingiz!” deyishadi. Ich-ichimdan minnatdor bo'laman. Mijjalarim yoshlanadi. Ota-onam bu uyni sotib ketishgan edi. Yangi uy sohiblari o'ttiz besh yildan ortiq vaqt davomida uning qonuniy egalari bo'lib yashagan bo'lsalar-da, menga: “Bu sizning uyingiz”, deb aytishi naqadar yuksak javonmardlik ekanini ta'riflashga so'z ojiz.

…1944 yilda Qrimdagi uylaridan hech narsasiz quvib chiqarilgan xalqimizning uylariga bepul joylashtirilgan, yillar davomida ularning mol-mulkidan foydalanib yashagan odamlar vaqt o'tib, Vataniga qaytgan haqiqiy egalarini qanday qarshi oldilar? Rostini aytsam, “Bu sizning uyingiz”, degan biror inson topilmadi. Bor-yo'g'i bir necha kishi ularni hovlisiga kiritishga ruxsat berdi, xolos. Lekin ular ham “Bu aslida sizning uyingiz”, demadilar. Qolganlari esa itlarini qo'yib yuborishdi, militsiya chaqirishdi, kaltaklatishdi, hatto qamatishdi…

Mana shuning uchun ham 1944 yilda besh mamlakatga sochib yuborilgan xalqimizning eng katta qismini bag'riga bosgan, insoniylikka o'rnak bo'lgan O'zbekiston biz uchun ikkinchi Vatan, ikkinchi uyga aylandi…

Qrim-tatar tilidan

Nargiza ASADOVA

o'zbekchalashtirdi.