Manfaatlar to'qnashuvi
yohud halollik va shaffoflik jamoatchilik ishonchini ta'minlashning muhim omili
Har qanday davlat va jamiyat taraqqiyotida inson omili muhim o'rin tutadi. Ayniqsa, davlat organlari hamda tashkilotlarida faoliyat yuritayotgan xodimlarning o'z xizmat vazifalarini halol, vijdonan, xolis va adolatli bajarishi jamiyatda qonun ustuvorligini hamda fuqarolarning davlat institutlariga bo'lgan ishonchini mustahkamlashda katta ahamiyat kasb etadi.
Bugungi kunda korrupsiyaga qarshi kurashish faqat sodir etilgan huquqbuzarliklarni fosh qilish va aybdor shaxslarga nisbatan javobgarlik choralarini ko'rish bilangina cheklanib qolmayapti. Zamonaviy yondashuv, avvalo, korrupsiyaviy xavflarni oldindan baholash, ularni keltirib chiqarayotgan omillarni bartaraf etish va profilaktik mexanizmlarni kuchaytirishni taqozo etmoqda.
Shunday korrupsiyaviy xavflardan biri manfaatlar to'qnashuvidir.
Manfaatlar to'qnashuvi — jamiyat hayotida bir qarashda ko'zga tashlanmaydigan, ammo jiddiy salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin bo'lgan holatlardan biri. U kundalik ish jarayonida, muayyan qarorlarni qabul qilishda, xizmat vazifasini bajarishda yoki muayyan masalani ko'rib chiqishda yuzaga kelishi ehtimoldan xoli emas.
Shu bois mazkur tushunchaning asl mazmun-mohiyatini har bir xodim, ayniqsa, qaror qabul qilish vakolatiga ega mansabdor shaxslar chuqur anglab yetishi zarur.
“Manfaatlar to'qnashuvi” nima degani?
Oddiy qilib aytganda, “manfaatlar to'qnashuvi” shaxsning shaxsiy manfaatlari bilan uning xizmat vazifalari o'rtasida ziddiyat kelib chiqishi yoki bunday ziddiyat paydo bo'lish ehtimoli mavjud bo'lgan holatdir.
Bunda shaxsiy manfaat deganda faqat naqd pul yoki moddiy foydani tushunmaslik lozim. Shaxsiy manfaat turli ko'rinishlarda namoyon bo'lishi mumkin.
Masalan, xodimning qarindoshi, yaqin tanishi yoki do'stiga imtiyoz yaratib berishi, muayyan tashkilot yoki tadbirkorning manfaatini ilgari surishi, o'zining mulkiy yoxud moliyaviy manfaatlarini himoya qilishi, xizmat vakolatidan foydalangan holda yaqiniga alohida yordam ko'rsatishi ham shaxsiy manfaat bilan bevosita bog'liq holatlar sirasiga kiradi.
Bu o'rindagi eng muhim jihat shundaki, manfaatlar to'qnashuvi mavjud bo'lishi uchun, albatta, korrupsiyaviy huquqbuzarlik sodir etilishi shart emas.
Ya'ni, xodim hali hech qanday qonunbuzarlikka yo'l qo'ymagan bo'lishi mumkin. Biroq uning shaxsiy manfaati xizmat vazifasiga yoki qaror qabul qilish jarayoniga ta'sir ko'rsatish xavfini tug'dirgan vaziyatning o'ziyoq tegishli e'tibor va nazoratni talab etadi.
Oddiy misol, ammo muhim xulosa
Tasavvur qilaylik, tashkilotda muayyan xizmatni ko'rsatish yoki tovar xarid qilish bo'yicha tanlov o'tkazilmoqda. Tanlov komissiyasi tarkibidagi xodimlardan birining yaqin qarindoshiga tegishli korxona ham mazkur tanlovda ishtirok etyapti.
Bu holatda xodim qarindoshining korxonasiga ataylab ustunlik bermagan taqdirda ham, uning tanlov komissiyasi ishida qatnashishi qarorning xolisligi nuqtai nazaridan haqli savollarni tug'diradi.
Eng to'g'ri yo'l xodimning bunday ehtimoliy manfaatlar to'qnashuvi haqida o'z vaqtida xabar berishi hamda mazkur masalani ko'rib chiqish va qaror qabul qilish jarayonidan o'zini chetlatishidir.
Bu yerdagi bosh tamoyil muammoni yashirish emas, balki uni barvaqt aniqlashdan iborat.
Chunki manfaatlar to'qnashuvi qanchalik erta oshkor qilinsa, uni bartaraf etish va salbiy oqibatlarning oldini olish shunchalik oson kechadi.
Manfaatlar to'qnashuvi ko'proq qaysi sohalarda uchraydi?
Manfaatlar to'qnashuvi har qanday sohada yuzaga kelishi mumkin, biroq ayrim faoliyat yo'nalishlarida uning korrupsiyaviy xavfi ancha yuqori bo'ladi.
Jumladan:
davlat xaridlari va tender jarayonlarida;
kadrlarni ishga qabul qilish va lavozimga tayinlashda;
xizmat ko'rsatish hamda xo'jalik shartnomalarini tuzishda;
moliyaviy mablag'larni taqsimlashda;
litsenziya, ruxsatnoma va boshqa ma'muriy tusdagi hujjatlarni berishda;
nazorat va tekshiruv faoliyatini amalga oshirishda;
moddiy boyliklarni taqsimlashda;
davlat yoki tashkilot mulkidan foydalanishda;
xodimlarni rag'batlantirish va mukofotlash masalalarida;
xizmat mavqeidan foydalangan holda muayyan shaxs yoki tuzilmaga noqonuniy ustunlik berishda.
Shuning uchun tashkilotlarda korrupsiyaviy xavf-xatarlarni baholash jarayonida manfaatlar to'qnashuvini aniqlash va bartaraf etishga ustuvor ahamiyat qaratish zarur.
Nega manfaatlar to'qnashuvi xavfli?
Bir qarashda manfaatlar to'qnashuvi oddiy xizmat masalasidek ko'rinishi mumkin. Biroq uni nazoratsiz qoldirish qator jiddiy salbiy oqibatlarni keltirib chiqaradi:
birinchidan, qabul qilinayotgan qarorlarning xolisligi va adolat mezonlari buziladi;
ikkinchidan, tashkilotning moliyaviy yoki moddiy resurslaridan samarasiz va maqsadsiz foydalanish xavfi yuzaga keladi;
uchinchidan, ayrim shaxslarga asossiz imtiyoz va ustunliklar yaratib beriladi;
to'rtinchidan, manfaatlar to'qnashuvi korrupsiyaviy jinoyatlarga yo'l ochuvchi to'g'ridan-to'g'ri omilga aylanadi;
eng muhimi, fuqarolar va jamoatchilikning tashkilotga bo'lgan ishonchiga jiddiy putur yetadi.
Agar davlat organi yoki tashkilotda qarorlar shaxsiy aloqalar, oshna-og'aynigarchilik yoxud boshqa sub'yektiv manfaatlar asosida qabul qilinayotgani haqida tasavvur shakllansa, bu tuzilmaning jamiyat oldidagi obro'-e'tiborini keskin tushirib yuboradi.
Bu hali — korrupsiya degani emas!
Bu masalada yana bir muhim jihatga oydinlik kiritish lozim: manfaatlar to'qnashuvining yuzaga kelishi avtomatik tarzda korrupsiyaviy jinoyat sodir etilganini anglatmaydi.
Masalan, xodimning qarindoshi muayyan sohada ishlashi yoki xususiy tadbirkorlik bilan shug'ullanishi mumkin. Bu holatning o'zi huquqbuzarlik hisoblanmaydi.
Muammo qachonki xodimning shaxsiy manfaatlari uning xizmat vazifalari doirasidagi qarorlariga ta'sir ko'rsata boshlaganda yuzaga keladi.
Shu sababli asosiy vazifa — bunday holatlarni to'g'ri baholash va zarur choralarni ko'rishdir.
Ayrim holatlarda xodimlar: “Men hech qanday qonunbuzarlik qilmadim-ku”, degan xato fikr bilan mavjud manfaatlar to'qnashuvi haqida rahbariyatga xabar bermaydi.
Aslida, bunday holat to'g'risida xabar berish xodimning o'z aybini tan olishi emas, balki uning kasbiy mas'uliyati va halolligidan dalolat beradi.
Xodim: “Menda manfaatlar to'qnashuvi ehtimoli bor, shu bois masalani xolis hal etish uchun bu haqda tegishli tartibda ma'lum qilaman”, deya yondashsa, bu tashkilotdagi korrupsiyaviy xavflarning oldini olishga xizmat qiladi.
Aksincha, manfaatlar to'qnashuvini yashirish keyinchalik bevosita javobgarlikka va jiddiy e'tirozlarga sabab bo'lishi mumkin.
Rahbarning mas'uliyati nimadan iborat?
Manfaatlar to'qnashuvini boshqarish faqat oddiy xodim zimmasidagi majburiyat emas, bunda rahbarning o'rni ham hal qiluvchi ahamiyatga ega.
Rahbar quyidagilarga mas'ul bo'lmog'i shart:
– xodimlar o'rtasida xizmat vazifalarini to'g'ri taqsimlash;
– manfaatlar to'qnashuvi mavjud bo'lgan holatlarni o'z vaqtida aniqlash;
– manfaatdor xodimning qaror qabul qilish jarayonidagi ishtirokini cheklash (jarayondan chetlatish);
– tashkilotda ichki nazorat mexanizmlarini takomillashtirish;
– xodimlarning murojaat va xabarnomalariga xolis yondashish;
– jamoada halollik va ochiqlik muhitini qaror toptirish.
Aksincha, rahbar tomonidan bu masalaga befarq munosabatda bo'lish esa muassasada tizimli korrupsiyaviy xavflarning ortishiga yo'l ochadi.
Xodim nimalarni bilishi kerak?
Har bir xodim o'z xizmat vazifalarini bajarish jarayonida shaxsiy manfaatlari bilan xizmat vakolati o'rtasida ziddiyat kelib chiqishi mumkinligini oldindan idrok etishi shart. Bunday vaziyatda yagona to'g'ri harakat — holatni yashirmay, belgilangan tartibda rasman xabar berishdir.
Xodim muayyan qaror qabul qilishdan oldin o'ziga quyidagi savollarni berishi lozim:
Mening shaxsiy manfaatim mazkur qarorga ta'sir ko'rsatmayaptimi?
Ushbu qaror menga, yaqinlarimga yoki men bilan aloqador shaxslarga to'g'ridan-to'g'ri yoxud bilvosita naf keltirishi mumkinmi?
Agar bu holat jamoatchilikka oshkor bo'lsa, qarorimning xolisligi va adolatliligiga shubha paydo bo'lmaydimi?
Agar ushbu savollardan birortasiga javob ijobiy bo'lsa, vaziyatni ochiq bildirish va masala muhokamasidan o'zini chetga olish eng maqbul yechimdir.
“Tanish-bilishchilik” masalasi
Manfaatlar to'qnashuvi haqida fikr yuritganda, jamiyatimizda uchrab turadigan tanish-bilishchilik illatiga to'xtalmay iloj yo'q.
Kimgadir “tanishim”, “qarindoshim” yoki “do'stim” degan vaj bilan xizmat vakolatidan foydalanib ko'maklashish, navbatlarni sun'iy buzish, ustunliklar yaratib berish yoki qarorlarni uning foydasiga qabul qilish adolat va kasbiy odob tamoyillariga mutlaqo ziddir.
Tashkilot faoliyatida har doim shaxsiy munosabatlardan ko'ra qonun talablari, belgilangan tartib-qoidalar va davlat manfaati ustuvor bo'lishi shart. Zero, bir shaxsga noqonuniy berilgan imtiyoz boshqa bir insonning qonuniy huquq va manfaatlari poymol etilishiga olib keladi.
Profilaktika — eng samarali chora
Korrupsiyaga qarshi kurashishda eng maqbul yo'l huquqbuzarlik sodir bo'lishini kutib o'tirmasdan, uning oldini olishdir. Shu bois tashkilotlarda manfaatlar to'qnashuvini boshqarishning aniq tizimi yo'lga qo'yilishi lozim.
Ushbu tizim quyidagi izchil bosqichlarni o'z ichiga oladi:
aniqlash → xabar berish → baholash → chora ko'rish → nazorat qilish.
Shu bilan birga, xodimlarning huquqiy madaniyatini oshirib borish, korrupsiyaviy xavflar bo'yicha muntazam tushuntirish ishlarini olib borish, ichki idoraviy hujjatlarni takomillashtirish va uchrayotgan holatlarni chuqur tahlil qilish yuqori samara beradi.
Raqamlashtirishning o'rni va ahamiyati
Zamonaviy raqamli davrda manfaatlar to'qnashuvini aniqlash va oldini olishda axborot texnologiyalaridan keng foydalanish zarur.
Elektron deklaratsiya tizimi, avtomatlashtirilgan nazorat, axborot bazalarining o'zaro integratsiyasi va elektron hujjat aylanishi qaror qabul qilish jarayonlaridagi sub'yektiv inson omilini keskin kamaytiradi.
Biroq raqamlashtirishning yolg'iz o'zi muammoni to'liq hal eta olmaydi. Texnologik yechimlar bilan bir qatorda xodimlarning yuksak huquqiy ongi, kasbiy etikasi va shaxsiy mas'uliyati mustahkam bo'lishi talab etiladi.
Halollik — shaxsiy tanlovdan jamoatchilik qadriyati sari
Manfaatlar to'qnashuviga qarshi kurashish faqat qonun normalarini rasmiyatchilik uchun bajarish emas. Bu, avvalo, har bir insonning o'z xizmat vazifasiga, kasbiga va Vataniga bo'lgan vijdoniy munosabatidir.
Halol xodim faoliyatida “Menga bundan nima foyda?” degan qarash emas, balki “Tashkilot va jamiyat ravnaqi uchun qaysi qaror to'g'ri?” degan tamoyil bosh mezon bo'lishi kerak.
Bunday yondashuv tashkilotda sog'lom va ishchan muhitni shakllantiradi, jamoada o'zaro ishonchni mustahkamlaydi hamda tizimli korrupsiya xavflarini bartaraf etadi.
Jamoatchilik nazorati — mustahkam qalqon
Manfaatlar to'qnashuvining oldini olishda fuqarolik jamiyati instituti va jamoatchilik nazorati beqiyos kuchga ega.
Ochiqlik va shaffoflik darajasi qanchalik yuqori bo'lsa, qarorlarning adolatli qabul qilinishi ustidan jamoatchilik nazorati ham shunchalik samarali bo'ladi.
Fuqarolarning davlat organlari va tashkilotlari faoliyatiga befarq bo'lmay, qonun buzilishi yoki manfaatlar to'qnashuvi holatlariga duch kelganda faol fuqarolik pozitsiyasini namoyon etishi ochiq va ishonchli muloqotni mustahkamlaydi.
* * *
Manfaatlar to'qnashuvi — bu faqat ayrim xodimlar yoki muayyan tashkilot doirasidagi tor masala emas. Uni samarali boshqarish butun davlat apparatining ish unumdorligi, qonun ustuvorligi, tashkilotlar faoliyatining shaffofligi va eng asosiysi, fuqarolarning davlatga bo'lgan ishonchi bilan uzviy bog'liqdir.
Manfaatlar to'qnashuvi o'z vaqtida aniqlansa, uning xavfli oqibatlarini to'liq bartaraf etish mumkin. Bosh maqsad — bunday holatlarni yashirish emas, balki ularni ochiq tan olish, xolis baholash va belgilangan tartibda bartaraf etish madaniyatini shakllantirishdir.
Har bir xodim o'z xizmat vakolatlarini amalga oshirishda shaxsiy manfaatlarini chetga surib, avvalo, qonun va davlat manfaatini har narsadan ustun qo'yishi zarur.
Zero, halollik shunchaki shaxsiy fazilat emas, balki jamiyat taraqqiyoti va davlat qudratini ta'minlovchi eng ulug' qadriyatdir.
Halollik bor joyda ishonch bo'ladi.
Shaffoflik bor joyda adolat bor.
Adolat bor joyda esa muqarrar taraqqiyot mavjuddir.
Alisher AGZAMOV,
“UzGasTrade” AJ boshqaruvi
raisi.