Amir Temur fitrati

(Dostondan parcha)

Tiyran ko'zlar ila hayotni ko'rish qanchalik katta baxt bo'lsa, uni qalb ko'zi bilan idrok etish beqiyos shukuh baxsh etadi. Jaloliddin Rumiyning “Ko'zni yumgil, ko'zga aylansin ko'ngil” degan hikmatiga amal qilib, xayolan 1336 yil 9 aprel kuni qadimgi Kesh (Shahrisabz) viloyatining Xo'ja Ilg'or qishlog'ini ziyorat qildim. Ha, xayolan ziyorat qildim. Amir Tarag'ay o'g'li Amir Temur shu ajib go'shada tug'ildi. Ustoz adib Pirimqul Qodirovning “Amir Temur siymosi” ilmiy badiasida qayd etilganidek: “Ona tabiat ham bu oilaga cheksiz saxovatlar ko'rsatgan. Tog'lardan oqib tushgan zilol suvlar Qarshi dashtidan esgan issiq va quruq havolar bilan Xo'ja Ilg'or bog'larida uchrashib, dunyoda tengi yo'q totli mevalar bergan. Qishloq atrofidagi sero't yaylovlarda behisob yilqilar va hisoriy qo'ylar boqilgan. Ular bergan qimizlar, qazi-qartalar va boshqa nodir noz-ne'matlar Temurbekning nihoyatda sog'lom va baquvvat bo'lib o'sishiga imkon yaratgan”.

Ma'rifatli va diyonatli ota-ona Temurbekka bolalik paytidan juda yaxshi tarbiya berganlar. U axloqi pok, rostgo'y, mehr-oqibatli farzand bo'lib voyaga yetdi. Manbalarda ko'rsatilishicha, Temurbekning otasi Amir Tarag'ay 1360 yilda vafot etadi. Tegina bibi esa shundan bir necha yil oldin olamdan o'tgan. Demak, Temurbek yigit yoshida ham ota-onaning olijanob ta'siridan bahramand bo'ladi. Uning o'z ota-onasiga mehr-oqibati mashhur Oqsaroy timsolida ko'rinadi.

Hisor tog'lari etagida joylashgan Xo'ja Ilg'or qishlog'i hozir ham Shahrisabzdan o'n to'rt chaqirim naridagi eng go'zal va obod go'shalardan biri. Qishloqqa tutash qiru adirlar, ulardan naridagi purviqor tog'lar Temurbekka qanday g'urur baxsh etgan bo'lsa, u bugungi avlodlar uchun ham shunday e'zozlidir.

Atoqli adib Muhammad Ali “Amir Temur solnomasi” maqolasida qayd etishicha, Temurbekning otasi — Amir Tarag'ay barlos qabilasining nufuzli oqsoqoli bo'lgan. Onasi — Tegina Xotun Buxoro ulamolari peshvosi, mavlono sadr ash-shari'a, ya'ni shariat qonunlarini sharhlovchi alloma Ubaydulloh al-Buxoriyning qizi edi. U milodiy 1334 yilda 16 yoshida Tarag'aybekka uzatilgan. Oradan ikki yil o'tgach, Temurbek tavallud topgan. O'sha olamshumul kunni qalban idrok etar ekanman, dilda kechgan tuyg'ularim she'riy satrlarga ulanib ketdi:

Xo'ja Ilg'or — qadimgi Kesh zaminida,

Xushmanzara qishloq, bir yon baland tog'lar.

Yosh qizchalar o'zlaricha malikadek,

Yigitchalar polvonlikka o'zin chog'lar.

Qishloq ahli qadim barlos urug'idan,

Elboshidir amir Muhammad Tarag'ay.

Adolat deb bir qo'lida qilich tutsa,

Boshqa qo'li elning koriga yarag'ay.

Farzandlarin orasida o'g'li Temur,

Bolalikdan zehni ila iligi to'q.

Kamonbozlik borasida chapdast mergan,

Xato ketmas edi sira birorta o'q.

Ot o'ynatar, u qilichboz, chaqqon chunon,

Kurash tushsa yiqar edi pahlavonni.

Qish kunida muz teshgancha soyga sho'ng'ib,

Chiniqtirar yozda oftob yegan tanni…

* * *

Mo'g'ul xonlar xizmatiga ko'zlar ota,

Amirligin ettirgaydir o'g'li davom.

Yuz yildan ham oshdi Movarounnahr,

Bosqinchilar qo'lidadir yurt-u avom.

El-olomon o'zgardi shu yuz yillarda,

O'zgarishga “mahkum” bo'ldi lison-lahja.

So'nmoqdadir qalblardagi shijoatlar,

So'nmoqdadir erk atalgan cho'g' ham laxcha…

Bir paytlari dong taratgan muzofotda,

Xo'ja Ilg'or nomi qolgan, so'ngan shoni.

Xo'ja Ilg'or — ismi o'z jismiga monand,

O'z davrining bo'lgan yetuk bir insoni…

Xo'ja Ilg'or qurdirgan cho'ng masjidning,

Gumbazidan ko'chmish koshinlari moviy.

Xo'ja Ilg'or yoqib ketgan gulxanlarning,

Cho'g'i bunda boshlagandi soviy…

Kim tiklaydi endi yangi binolarni?

Elim, deya gulxanga kim qalar qalov?

“Men yoqaman!” — deya Temur g'ozlanadi,

So'zlashlari, qarashlari shundoq olov!..

* * *

Keksayganda ko'rdi Muhammad Tarag'ay,

Ko'z o'ngida ulg'aymoqda tog' lochini.

Ikki yondan to'rtta odam tortgan bilan,

Ocha olmas yosh Temurning qulochini.

Ko'pkarilar oralaydi bo'z tarloni,

Uzangidan uzolmaslar oyog'ini.

Qo'shqo'llab ham eplay olmasdilar ko'plar,

Bir qo'lida o'ynatguvchi tayog'ini.

Shunday kuchga juda oliy maqsad kerak,

Tegsin undan ona yurtga, elga foyda.

Xirmondagi puch donlarning sarasidan,

Shopirganda uchgan somon yelga foyda.

Yolg'iz otning changi chiqmas yugurganda,

(Changi chiqsa dong'i chiqmas derlar emish).

Chor-tarafni zirillatar chopsa uyur.

“Ey, otajon, nima qilay, ko'rsatgin yo'l,

Ota rozi — xudo rozi, faqat buyur!..”

* * *

Hikmat bordir: “Bilagi zo'r — birni yiqar”,

Bilimi zo'r — ming-minglarni qoldirar lol.

Olloh izmi ila harakatda deya,

Unga Temur ismin qo'ygan edi Mir Kulol.

O'n to'qqizda uylantirib qo'yishgandi,

Omad kulib qo'sha-qo'sha o'g'il ko'rdi.

Farzandlarin iqbolini o'ylab kun-tun,

Oilada u baxt nashidasin surdi.

* * *

Elin ozod ko'rmoq ishtiyoqi olovlandi,

Bosqinchiga qarshi dadil ko'tardi bosh.

G'animlar ham anoyimas, kuch-qudratli,

Jangda g'olib bo'lmoq uchun kerak bardosh.

Seyistonda bo'lgan jangda Temur ilk bor

Yaralandi ham oyog'i, ham qo'lidan.

“Lang bahodir” laqabini orttirsa ham,

Hech qaytmadi hech tanlagan yo'lidan.

O'ng qo'lining payi qurib qolsa hamki,

Chap qo'lida qilich chopmoq emasdi cho't,

Dunyo dunyo bo'lib yaralgandan buyon,

Bunday bir so'z amirni hech ko'rmagandi…

* * *

Qirg'inbarot “Loy jangi”dan chiqdi omon,

Yaraladi yuragin do'st xiyonati.

Oq-qorani anglab shunda olib saboq,

Metinlashdi bila'ks iymon, diyonati.

Hayot saboqlarin Temur idrok etgan,

Ko'rar halollik mezonin qayta-qayta.

“La havla”dan yuragiga olib quvvat,

Yurar doim tavba takbirini ayta.

* * *

Yangi saltanat haqida o'ylar Temur,

Xatolikka yo'l qo'ymaslik kerak zinhor.

Uch asrcha avval so'nib qolgan vulqon —

Uyg'onish davriga bo'lar zo'r poydevor.

Bu Ikkinchi Uyg'onishni bergay boshlab,

Mudroq madrasa kunjiga ilm qaytgay.

Bu dunyoda har kim qilar o'z ishini,

Amir qurol tutib yurgay, olim aytgay.

Saltanatga salohiyat zo'r ila zar,

Adolatdir mustahkamlikning asosi.

Jaholatning volidasi ilmsizlik,

Bilmaganni so'ramoqlikdir shifosi.

Yosh avlodga kerak bilimli ustozlar,

Saodatning kalitini tutar ular.

Kelajakka oltin qanot — ma'rifatdir,

O'qimishli bo'lgan elning baxti kular.

Amir Temur qayga borsa izlar ilm,

Zukko olimlarning nomin bitdi xatga.

Ko'p yurtlarda qadrsiz ahli ulamo,

Etishdilar ilmiy markaz — Samarqandga.

“ShOHIZINDA” ANSAMBLI

Rivoyat qilishlaricha, qadimda Samarqanddagi Afrosiyob tepaligida bir ibodatxona bo'lgan ekan.

Shoir Mirzo Kenjabekning “Qusam ibn Abbos — Shohi Zinda” kitobi muqaddimasida shayx Usmonxon Alimov quyidagi mulohazalarni bayon etgan: “Hazrat Payg'ambar alayhissalomning amakizodalari, bolalikdan ul Janobning duolariga erishgan, ul Janobning muborak jasadlarini yuvish, kafanlash va dafn etishda qatnashgan, ul zotni qabrlarida eng oxirgi marta ko'rgan, xulqlari va shakl-shamoyillari jihatidan ul kishiga eng ko'p o'xshagan, qisqa vaqt Madinai munavvara, so'ng ancha vaqt Makkai mukarrama shaharlari hokimi bo'lgan, bu davrda haj ishlariga rahbarlik qilgan, umr oxirida Sa'id ibn Usmon lashkari safida Movarounnahrga kelib, Samarqandni fath etgan, u yerda shahid bo'lib, dafn etilib, bu diyorning sharaf topishiga sabab bo'lgan aziz zotning hayoti lavhalari kitobxon qalbida zavq-u shavq uyg'otadi, ularning u kishiga bo'lgan hurmat va muhabbatlarini ziyoda qiladi”.

Amir Temur Samarqandni poytaxtga aylantirganida Qusam ibn Abbos qabri ustiga mahobatli maqbara qurdirgan. Undan quyiroqda temuriylar oilasiga mansub ayollar va shahzodalar maqbaralari paydo bo'lgach, bu joylar katta ziyoratgohga aylanib ketdi.

Yurt ila iymonning fidosi bo'lgan,

Temur bobomizdan qolgan xazina.

Afrosiyob tepaligin poyidan

Cho'qqisiga eltar tik marmar zina.

Tepalik bag'ridan o'yilgan supa

Zamin bo'lgan navbatdagi dahmaga.

Bunday ulkan ishlar ko'lamin ko'rib,

Gohida yurak ham tushar vahmaga.

Samarqand ko'rinar bu yerdan kaftdek,

Inshootlar turar shonli saf tortib.

Kelib qolar go'yo to'rtta tarafdan

Sanoqsiz karvonlar o'ljalar ortib.

Muhtasham madrasa — Bibixonimning,

Saxovatli qalbin etgan mujassam.

Tosh to'shalgan yo'lda o'tib bormoqda,

Qadami zalvorli Vaqt — oliy hakam.

Registon maydonin Mirzo Ulug'bek

Madrasasi ila muborak qildi.

Uning peshtoqiga sulton amri-la,

Me'morlar nurafshon yulduzlar ildi.

Amir Temur maqbarasi erta-kech

Ziyorat ahliga to'lar quchog'i.

Ehtiromga to'la avlodlar safi

Uziladi bunda faqat tun chog'i.

Samarqand ko'kida tunlar yarim oy

Shohizinda uzra quyar harir nur.

Taxtda o'tirgancha olis-olisga,

Boqadi marmardan qad tikkan Temur.

Shohizinda pastdan to tepagacha,

Chirmashgan gul kabi marjon shodasi.

Fanodan baqoning ustun kelgani,

Sharafiga toshgan zafar bodasi.

SOHIBQIRON ADOLATI

Amir Temur: “Kuch — adolatda!” —

Bu hikmatni qilgandi shior.

Shu sababli yetti iqlimga

Mashhur bo'ldi temuriy diyor.

Jahonaro Temur tutmishin

Orzu qilib, olardi ulgi.

Ammo shunday shohlar ham bo'lgan,

Qilgan ishi uyat va kulgi.

Sohibqiron davrida qo'shni

O'lka edi qaroqchiga kon.

Talanmasdan qolmasdi sira

Undan o'tgan birorta karvon.

Talanardi mol ila joni,

Qul qilinib sotilar edi…

Yarim karvon qorovul tunda,

Til duoda yotilar edi.

Shundan yetib kelgan mahsulot

Narxi osmon sotilar edi.

Chora izlab karvonboshilar

Hokimlarga arz-dod etardi.

“Qiziq holat, — o'ylardi Temur,

— Nega buncha qaroqchi urchdi?

Yurtning shohi nima bilan band,

Unutganmi rahbarlik burchni?”

Maktub yozdi: “Etmasa kuching,

Jo'natayin lashkar, tut barin.

Eng avvalo yurt tinchligiga

Sarflash kerak xazina zarin!”

Bu maktubni olgan shoh yozdi:

“Yurtimiz tinch, raiyat obod,

Savdo ahli shudir hunari,

Yog'dirishdir nomimga isnod.

O'z ishimiz bilib qilamiz,

Aralashmang o'zga ishiga.

Bizda qishdan chiqqan qaroqchi

Etmas keyingi bor qishiga!”

Ammo ahvol o'zgarmas sira,

Ko'payardi battar urug'i.

Chamasi, bu shoh so'zlarining

Rostidan ham ko'pdir durug'i .

Josus bo'lib kezgan qalandar

Topib keldi xo'b g'alati gap:

Qaroqchilar o'z o'ljasidan

Ajratarkan o'shal shohga naf.

Deydilar-ku: “Qo'lni yuvar qo'l”,

Qaroqchiga sherik emish shoh.

Qaroqchilar maskani tunlar

Bo'lar emish shohga bazmgoh.

Qayta-qayta tekshirildi bu,

Hatto qavm shohdan norozi.

Mirshablari yumar ekan ko'z,

Oqlar ekan bu ishni qozi!

Bu qandayin ulkan qabohat,

Shoh o'z xalqin rizqin talasa,

Shoirlari madhiya bitib,

Aqcha tutgan qo'lni yalasa?!

Yozdi Temur ogohnomasin,

O'tga otdi qo'shni shoh kulib.

Va javoban elchi ahlini

Qaytarvordi soqolin yulib.

Bundan chiqdi Amirning jahli,

Shayx ul-islom berdi fatvoni.

O'n ming lashkar tortdi tekis saf

Urush suri chalingan oni.

Vahimaga tushgan qo'shni shoh

Jangchilarin to'plolmay halak.

Qo'shnilarga jo'natdi maktub:

“O, bunchalar makkordir falak!

Menga qo'shin tortmishdir Temur,

O'z mulkiga to'ymagan sulloh…

Agar menga yordam bermasang,

O'zingni ham yutgusi nogoh!”

Kimdir otdi maktubni o'tga,

Kimdir tortdi bundan uyatliq.

Xazinasin titkilagancha

Yordam qildi mingtacha otliq.

Shoh lashkarin yarmi qaroqchi,

Oshkor jangdan olmagan saboq.

Yarmi avom, ya'ni qalqonni

O'ylaguvchi katta oshtovoq.

Qilichlarning o'rnida so'yil,

Nayza deya ko'targan panjshox,

“Jangga!” deya saroy tomidan

Baqirardi qaroqchi podshoh.

Natija ham shunga yarasha,

Jang boshlanmay yengildi qo'shin.

Tunda qo'rqmay karvon talagan

Yotdi g'orga bergancha to'shin.

Tog'larni ham titkilab Temur

Qaroqchidan mutlaq pokladi.

Qo'lga tushgan shoh ming yolvorib,

Qasam ichib o'zin oqladi…

“Hatto xalqing sendan norozi,

Ey, o'z nafsin o'ylagan banda!

Qaroqchiga sherik bo'libsan,

O'z-o'zingni qilib sharmanda!

Jo'na, joning Ollohning mulki,

Ka'baga yet, gunohingni so'r.

Nasib qilsa, o'sha yoqlardan

Topilib ham qolar senga go'r…”

Temur qo'shdi bu muzofotni

O'z mulkining tengma-teng qismi.

O'z xalqiga qo'shildi xalqi,

Xutbalarda aytildi ismi.

Qaroqchidan qutulgan yurtda

Farovonlik kuchaydi o'sib.

O'tsa birov ko'tarib oltin,

Hech kim chiqmas yo'lini to'sib!..

El-ulusga madrasa, hammom,

Qurilardi ko'prik va yo'llar.

Kimki xalqning g'amini yesa,

Xudoyim ham o'shani qo'llar.

Bundan ibrat olgan ko'p ellar

Tortar bo'lsa shohidan ozor,

Jo'natishar o'z elchilarin

Yoki maxfiy maktublar yozar.

Adolatdir kasod bo'lmas mol,

Oshig'i ko'p yo'llarida zor.

Uchrashi bor Haqning qahriga

Qaroqchisi ko'paygan diyor…

Mardlik mangu yashaydi abad,

Ajdodlardan adolat meros.

Ezgulikdan ibrat olsa kim,

Yurti jannat bo'lishi ham rost!

Temurdan so'ng o'tdi asrlar,

Obod yurtga aylangan Turon.

Bugun yangi O'zbekistonda

Ajdodlarning ruhi shod, inon!

To'lqin EShBEK