Gender tenglik – zamonaviy ta'limning muhim tamoyili
Gender tenglik bugungi kunda inson huquqlari, ijtimoiy adolat va barqaror taraqqiyotni ta'minlashning muhim shartlaridan biri sifatida e'tirof etilmoqda. Ayniqsa, ta'lim tizimida gender tengligini ta'minlash masalasi alohida ahamiyat kasb etadi. Chunki ta'lim inson dunyoqarashi, kasbiy yo'nalishi, ijtimoiy faolligi va kelajakdagi imkoniyatlarini shakllantiruvchi asosiy omillardan biridir. Qizlar va o'g'il bolalarning ta'lim olish, o'z qobiliyatini namoyon etish, kasb tanlash hamda intellektual salohiyatini rivojlantirishda teng imkoniyatlarga ega bo'lishi jamiyatning umumiy taraqqiyotiga bevosita ijobiy ta'sir ko'rsatadi.
Ta'limda gender tenglik tushunchasi faqat qizlar va o'g'il bolalarni maktabga qamrab olish bilan cheklanmaydi. U ta'lim resurslari hamda imkoniyatlaridan teng foydalanish, ta'lim jarayonida birdek munosabatda bo'lish hamda ta'lim mazmuni va natijalaridagi nomutanosibliklarni bartaraf etishni qamrab oluvchi keng qamrovli hodisa sifatida talqin etiladi.
Zamonaviy ta'lim jarayonida gender tengligi masalasining dolzarbligi shundaki, garchi barcha o'quvchilarga qonunan bir xil huquq berilgan bo'lsa-da, amaliyotda ularning ta'lim olish va kasb tanlash imkoniyatlariga ijtimoiy qarashlar, oilaviy tarbiya, madaniy an'analar hamda gender stereotiplari ta'sir ko'rsatmoqda. Masalan, “matematika va texnika — o'g'il bolalarga mos”, “qizlar gumanitar fanlarga ko'proq qobiliyatli”, “rahbarlik — erkaklarga xos”, “pedagoglik — ayollar kasbi” kabi qarashlar o'quvchilarning o'z qobiliyatini xolis baholashiga va kelajakdagi kasbiy tanloviga salbiy ta'sir qilishi mumkin. Bunday stereotiplar bir qarashda oddiy ijtimoiy tasavvurdek tuyulsa-da, uzoq istiqbolda ta'lim va mehnat bozoridagi imkoniyatlar nomutanosibligini keltirib chiqaradi.
O'qituvchi ta'lim jarayonida har bir bolaning individual qobiliyati, qiziqishi va ehtiyojini inobatga olishi, uni jinsiga qarab cheklamasligi, har bir o'quvchiga o'z fikrini erkin ifoda etish va tashabbus ko'rsatish imkonini yaratishi zarur. Dars jarayonidagi savol-javob, guruh bilan ishlash, loyihalar tayyorlash, taqdimot qilish va yetakchilik vazifalarini bajarishda qizlar ham, o'g'il bolalar ham teng ishtirok etishi ta'lim muhitida adolat va o'zaro hurmat muhiti qaror topishiga xizmat qiladi. O'quvchini “sen qiz bolasan, bu ish senga og'irlik qiladi” yoki “o'g'il bola bunday ishdan qo'rqmasligi kerak” qabilidagi jinsga asoslangan baholar bilan cheklash o'rniga, “sening qobiliyating va qiziqishingga mos yo'nalishni erkin tanlashing muhim” degan yondashuvni shakllantirish maqsadga muvofiqdir.
Gender tenglik masalasi, ayniqsa, “STEM” — fan, texnologiya, muhandislik va matematika yo'nalishlarida nihoyatda dolzarbdir. Muhandislik hamda axborot-kommunikatsiya texnologiyalari sohalarida xotin-qizlarning ishtiroki hanuz yetarli darajada emas. Qizlarni maktab davridanoq matematika, fizika, informatika, robototexnika, dasturlash va boshqa texnologik sohalarga qiziqtirish muhim hisoblanadi. Buning uchun ta'lim muassasalarida “STEM” to'garaklarini rivojlantirish, qizlar ishtirokida innovatsion loyihalar tashkil etish, turli ilmiy-texnik sohalarda muvaffaqiyat qozongan ayol olimlar, muhandislar, dasturchilar va tadbirkorlarni o'quvchilarga muvaffaqiyat namunasi sifatida tanishtirish samarali natija beradi.
Darsliklar, o'quv qo'llanmalari, tasvirlar, matnlar va misollarda ayol hamda erkaklarning jamiyatdagi turli kasbiy va ijtimoiy maqomlari muvozanatli aks ettirilishi o'quvchilar dunyoqarashiga ijobiy ta'sir ko'rsatadi. Agar darsliklarda olim, muhandis, rahbar yoki ixtirochi qiyofasida asosan erkaklar gavdalantirilsa, o'quvchi ongida ayrim kasblar ma'lum bir jinsgagina xos degan tasavvur shakllanadi. Aksincha, turli sohalarda yutuqlarga erishgan ayollar va erkaklar faoliyatining birdek yoritilishi bolalarga kasb hamda qobiliyat o'rtasidagi uyg'unlikni to'g'ri anglashga ko'maklashadi.
O'zbekiston Respublikasining “Ta'lim to'g'risida”gi Qonunida ta'lim olish huquqi va imkoniyatlarining tengligi asosiy tamoyillardan biri sifatida belgilangan. Mamlakatimizda xotin-qizlarning oliy va professional ta'lim olishi uchun sharoitlarni kengaytirishga qaratilgan tizimli chora-tadbirlar izchil amalga oshirilmoqda.
Bolaning kasb tanlashiga ko'p hollarda ota-onaning qarashlari bevosita ta'sir ko'rsatadi. Shu bois ota-onalar o'rtasida ham tushuntirish ishlarini olib borish, farzandning kasbiy tanlovini uning jinsiga qarab emas, balki layoqati, qiziqishi va intellektual salohiyati asosida qo'llab-quvvatlash muhimdir. Masalan, qiz bola dasturchi, muhandis yoki uchuvchi bo'lishni ixtiyor etsa, uning tanloviga “bu qizlarga xos emas” degan stereotip bilan yondashish o'rniga, qiziqishi va iqtidorini rivojlantirish uchun zarur shart-sharoit yaratib berish lozim. Xuddi shuningdek, o'g'il bolaning pedagogika, tibbiyot, san'at yoki boshqa gumanitar sohalarga bo'lgan qiziqishi ham jins omili sababli cheklanmasligi zarur.
Gender tenglik ta'lim muassasasida xavfsiz va o'zaro ehtiromga asoslangan muhit yaratish bilan uzviy bog'liqdir. Har bir o'quvchi o'z fikrini ochiq bildirishdan, savol berishdan yoki xato qilishdan cho'chimaydigan muhitda ta'lim olishi kerak. Kamsitish, masxara qilish, jinsga asoslangan kamsituvchi muomala yoki stereotiplar o'quvchining psixologik barqarorligi hamda ta'limdagi faolligiga jiddiy salbiy ta'sir ko'rsatadi. Shu bois pedagoglar jamoasi o'quvchilar orasida o'zaro hurmat, hamkorlik va tenglik madaniyatini shakllantirishga alohida e'tibor qaratishi zarur.
Gender tenglikni ta'lim amaliyotiga tatbiq etishda interaktiv metodlardan unumli foydalanish mumkin. Masalan, o'quvchilarga turli kasblar ro'yxati havola etilib, ularning qaysi jins vakillariga ko'proq mosligini muhokama qilish topshiriladi. So'ngra “Nima uchun ayrim kasblarni faqat ayollar yoki faqat erkaklarga xos deb hisoblaymiz?” degan savol doirasida ochiq muloqot yo'lga qo'yiladi. Bunday mashg'ulotlar o'quvchilarga o'z qarashlarini tanqidiy tahlil qilish va yashirin stereotiplarni anglashga yordam beradi. Yana bir samarali usul sifatida “Mening kelajakdagi kasbim” mavzusida loyiha ishlarini tashkil etish mumkin; bunda o'quvchilar o'zlari qiziqqan mutaxassislik, unga qo'yiladigan talablar, zarur bilim va ko'nikmalar hamda shu yo'nalishda muvaffaqiyat qozongan mutaxassislar haqida ma'lumot to'playdilar. Bunda kasbning qaysi jinsga mosligi emas, balki uning mazmun-mohiyati, talablari va shaxsiy layoqatga muvofiqligi asosiy mezon bo'lib xizmat qiladi.
Gender tengligi bo'yicha tarbiyaviy va ma'rifiy tadbirlar bir martalik kampaniyalar bilan cheklanmay, balki ta'lim muassasasining kundalik madaniyatiga singib borishi shart. Buning uchun pedagoglar malakasini oshirish, o'quv dasturlarini tahlil qilish, darsliklardagi stereotipik tasvirlarni qayta ko'rib chiqish, kasbga yo'naltirish tizimini takomillashtirish hamda o'quvchilar fikrini muntazam o'rganib borish talab etiladi.
Maqsuda BADALOVA,
Abdulla Avloniy nomidagi
pedagogik mahorat milliy instituti
rektori maslahatchisi,
dotsent.