Matbuotni qismat deb bilardi
yoki mohir jurnalist, taniqli ijodkor G'olib Abdullayevni eslab
Qadrdon birodarim, taniqli ijodkor G'olib Abdullayevni tez-tez eslayman. U kishi bilan bog'liq xotiralar yodimga tushaveradi. Har gal yodimga tushganida esa: “Yaxshi inson edi, oxirati obod bo'lsin”, deya haqlariga duo qilib qo'yaman.
Toshkent davlat universiteti (hozirgi O'zMU)ning jurnalistika fakultetiga 1979 yili o'qishga kirgandik. U paytlar hali sobiq ittifoq davri edi. U davrda ushbu fakultetga bir yilda butun respublikamiz va qo'shni respublikalardan bor-yo'g'i ellik nafar talaba qabul qilinardi. Jurnalist bo'laman deya niyat qilgan kursdoshlarimizning yarmidan ko'prog'i uch-to'rt, hatto besh-olti yil hujjat topshirib, arang o'qishga kirgan yoshi kattalar edi. Shular orasida ham G'olib Abdullayev ajralib turar, o'z o'rni, o'z so'zi bor edi. Kursdoshlarimizning aksariyati, barchani birdek ko'rish fazilati sabab bo'lsa kerak, uni hurmat qilishardi. Garchi kaminadan salkam bir yoshgina katta bo'lsa-da, uni men ham negadir alohida hurmat bilan “G'olib aka” deb chaqirardim.
O'sha davrlarda paxta terimi paytlari suronli kechardi. Yil yakunlanib, dekabr kelib, dalada yilt etgan bir chigit bo'lmasa-da, quruq g'o'zapoya qolsa ham paxta terimidan qaytmasdik. 1982 yili ham shunday bo'lgandi. Sirdaryo viloyatining “Voroshilov 10/a” (mustaqillikdan so'ng “Oq oltin”) deb atalgan davlat xo'jaligi dalalariga paxtaga borgandik. Noyabrning boshlarida katta qor yog'ib, kunlar sovib ketganidan barakdan, ya'ni hasharchi talabalar qo'nim topgan shiypon-uydan tashqariga chiqolmay yotardik. Qizig'i, shunday kezlarda bir-biriga ko'ngil qo'ygan talabalarning “siri” ochilib qolardi. G'olib akaning bizdan bir kurs yuqorida o'qiydigan o'shlik hamyurtimiz Zumrad opani yaxshi ko'rishi ayon bo'lib qoldi. Men esa ana shunday kunlarning birida bir sabab bilan Toshkentga borib keladigan bo'ldim.
G'olib aka Toshkentga ketayotganimni eshitib, iltimos qilib qoldi: “13 noyabr Zumradxonning tug'ilgan kuni edi, shu pulga birorta sovg'a topib kelsangiz”.
Ochig'i, nima xarid qilishni o'ylab boshim qotdi. Oladigan narsa ma'lum bo'lsa-ku, boshqa gap. Yana u paytlar yosh yigit, g'o'r talaba bo'lsak. O'ylab-o'ylab “Toshkent” mehmonxonasining birinchi qavatida suvenirlar do'koniga bordim. U yerdan chiroyli suvenir xarid qilib, shundoq ko'chaga chiqishim bilan bino tomidan katta bir sumalak — muz bo'lagi yelkamni sirpalab pastga gup etib tushdi. Yuragim chiqib ketay dedi. Nariroqda turgan bir kishi yonimga kelib: “Xudo bir saqladi, bolam, boshingga tushganda bormi…” deya dalda bergani hamon esimda.
G'olib akaning o'zini ham Yaratganning o'zi bir asragandi. Beshinchi kursni bitirayotganimizda Chirchiqdagi harbiy poligonga yig'inga borgandik. Yozning jaziramasida harbiy mashq o'tadigan dalada uni zaharli ilon chaqib oldi. Men oshpaz edim. BTRda kursantlarga ovqat olib borgandim. Komandirga xabar berib, G'olib akani harbiy mashinada Chirchiqdagi kasalxonaga olib borganmiz. Kun ko'rari bor ekan, hayoti saqlab qolindi. Keyinchalik ko'rishganimizda bu hodisani tez-tez eslab turardik…
Eng muhimi, sevishganlar murod-maqsadiga yetishdi. G'olib aka bilan Zumrad kursdoshimiz turmush qurishadigan bo'ldi. Ularning nikoh to'yi hech esimdan chiqmaydi. Andijondan O'shga kelin olib kelish uchun kuyovnavkar bo'lib bordik. O'sh shahrining mahalliy udumiga ko'ra, kuyovning o'rtoqlari kelinnikiga kelgan mehmonlarga xizmat qilishi kerak ekan. To'yga borib rosa xizmat qilib qaytganmiz. Bu voqeani ham eslab kulishib yurardik.
Zumrad opa yaxshi oilaga mos kelin bo'ldi. Qaynotasi Tolib aka ko'pchilikka beminnat xizmat qilib, duo olgan taniqli doktor edi. Qaynonasi esa qishloq xo'jaligi sohasida nomi mamlakatga taniqli, O'zbekiston Qahramoni Siyosat opa Abdullayeva edi. Zumrad opa ularga o'z ota-onasidek xizmat qilib, duo olgan kelin bo'ldi. Ikki jurnalist ibratli turmush kechirishdi. El-yurt orasida havas qilgulik oila bo'lishdi. Uch qizni tarbiyalab voyaga yetkazishdi. Kitoblar yozishdi, yozuvchi bo'lib tanilishdi, o'nlab shogirdlar tayyorlashdi.
— Ustozimiz G'olibjon Abdullayev 65 yoshida chin dunyoga rihlat qildi, — deb yozgan edi taniqli jurnalist Nurillo No''monov. — Keng mulohazali, tafakkuri boy, to'g'riso'z, haqiqatparvar, jonkuyar inson edi rahmatli. Kasbining fidoyisi edi, jurnalistikani, matbuotni qismat deb bilardi. Umrining so'nggi kunlarida — xastalikdan qiynalayotgan damlarda ham o'qishdan, yozishdan to'xtamadi.
Mahalladoshlari u haqda juda samimiy, yaxshi gaplar aytishdi. “Nihoyatda pokiza, tartibli, farosatli inson edi, biz davradoshlarini ham shunga o'rgatdi”, deya ibratli voqealarni tilga olishdi.
Chindan ham G'olib akaning fe'lu tabiatiga xos fazilatlar qalamiga ham ko'chgan — so'z aytishda ham fahm-farosat darkorligini nainki amalda isbotlab, boshqalarni-da shunga da'vat qilib kelardi. Ko'p yillar “Andijonnoma” gazetasida bo'lim mudiri, mas'ul kotib, adabiy kotib vazifalarida ishlab, nashrning saviyali chiqishiga juda katta hissa qo'shdi.
G'olib aka ijoddan, sevimli kasbidan zavq olib, oddiygina yashashni ma'qul ko'rardi. Katta lavozimlarga intilmadi. Yo'qsa, qo'sh diplomi bor — jurnalistikadan tashqari siyosatshunoslik bo'yicha ham oliy ma'lumotga ega, boshqaruvchilikka salohiyati ham, imkoniyati ham yetardi. Axir onalari Siyosatxon Abdullayeva, kimsan, O'zbekiston Qahramoni, hatto davlat rahbarlari Andijonga har tashrifida, albatta, uchrashadigan, halol mehnati ortidan jamoatchilik orasida katta obro'-e'tibor qozongan ayol edi.
Qolaversa, tog'asi Mamajon Hamrayev 40 yillik dongdor kolxoz raisi — katta-kichik amaldorlardan tortib, viloyatning birinchi rahbari ham tez-tez yo'qlab, “Bizga nima xizmat?” deya hurmatini joyiga qo'yadigan, turli masalalarda yo'l-yo'riq, maslahat so'rab turadigan yurt kayvonisi bo'lganini yoshi ulug' ustozlarimiz davralarda bot-bot eslashadi.
Aytmoqchimanki, G'olib aka mana shunday sharoitda yirikroq biror lavozimni osongina, yaqinlarining bir og'iz gapi bilan egallashi mumkin bo'lsa-da, bunday yo'ldan bormadi. Aksincha, qalamga suyanib, kamtarona yashab o'tdi.
— G'olib akaning kursdoshi, hamkasbi — yana bir ustozimiz Ahmadillo Soliyev shu oyda 70 yoshga to'ldi, — deya Nurillo No''monov hikoyasini davom ettirdi. — G'olib aka o'n besh kuncha avval qo'ng'iroq qilib: “Matbuotchilar kunida negadir Ahmadillo akani eslashmabdi, viloyat bayramiga ham chaqirilmabdi. Bu yil yubiley yoshi edi axir. U haqda to'yxat yozib, “Hurriyat”ga bermoqchiman, shu bilan ko'ngli ko'tariladi. Sizdan iltimos, Soliyevning chiroyli bir suratini topib qo'ying. Yana xabarlashamiz. Ko'p gaplasholmayman, charchab qolyapman”, deya gapni qisqa qildilar.
Qarang, o'sha kunlari chindan ham tobi yo'q, o'zini ko'p urintirmasligi shart bo'lgan vaziyatda ham biroz qaysarligi, qolaversa, hamkasb do'stiga hurmat-ehtiromi tufayli ko'ngliga tugib yurgan fikrlarini diktovka qilib qog'ozga tushiradi.
Ustozning nihoyatda samimiy yozilgan to'yxati “Hurriyat” gazetasining shu yil 22 iyul kungi sonida “Mana shunaqa bizning Soliyev” sarlavhasi bilan yarim betni egallab chop etildi.
Bu umrining 45 yilini jurnalistikaga bag'ishlagan G'olibjon Abdullayevning eng oxirgi maqolasi bo'lishi kimning xayoliga kelibdi deysiz?
Ma'lum muddat davom etgan xastalik ortga chekinib, ancha oyoqqa turib qolgan, kayfiyati ham joyida edi. Oxirgi muloqotimizda qattiq og'rib qolgan kunlariga ishora qilib: “Jannatning eshigini ko'rsatib kelishdi, uch qizni tarbiyalab voyaga yetkazgan ota-ona shu eshikdan kiradi deyishdi”, deya hazil-mutoyiba qilgandi…
G'olib aka Ahmadillo Soliyev haqida “Mana shunaqa bizning Soliyev” deb maqola yozsa-da, muallif unda bilib-bilmay o'z xarakterini ham ochib qo'ygandi. Hazil-mutoyiba joy-joyida. Ayniqsa, DAN (YPX) xodimi bilan suhbatda uning o'zini ko'rish mumkin. Yoki Rim papasi haqidagi kichik lavha soddadil o'quvchini ishontirishga moyil:
“Italiyaga borib qolgan hamkasblarimiz katta maydondagi hashamatli bino balkonidan Rim papasining va'z aytayotgan paytida ustidan chiqib qolishadi. Soliyev akamiz Papa yonida paydo bo'ladi”.
— “Quruq” to'yxat bo'lib qolmasin deb mana shunaqa epizodni o'ylab topdim, — degandi u. O'shanda yana talabalik yillarini esladik, kursdosh do'stlarimizdan bahs etdik.
— Ijodingdan xabardorman, kitoblaringni o'qib, yutuqlaringni eshitib turaman, kursdoshlarning barchasidan faxrlanaman, — deb o'zi haqidagi savollarimga javob bergandi. — Ijodni uyda qilyapman, yordamchim bor, bilasan. Butun hayotimni qog'ozga tushirish harakatidaman. Hozircha qoralamalarim 600 betga yaqinlashib qoldi. Oralarida hangomalar ham bor, xotiralarni sanab, dalillar orasida yumordan ham foydalanmoqdaman…
Rosa bir haftadan keyin esa… shum xabar… Sira ishongim kelmadi. Kechagina salkam bir soat suhbatlashgan edik… Diydor qiyomatga qolganidan afsuslanishdan o'zga chora yo'q edi.
G'olib Abdullayev jurnalistika uchun tug'ilgan, Tangri taolo ijod ne'matini qalbiga solgan inson edi. Ayniqsa, “Hurriyat” gazetasining sadoqatli muxlislaridan biri edi. Har sonini sinchiklab o'qib, fikrini aytardi. Yozgan maqolalarimni ixlos bilan o'qib, e'tirof etib, ilhomimni ruhlantiradigan, ijodimga quvvat berib yuradigan samimiy maslakdoshim edi. Suhbatlashganda ra'yimga qaraydigan qalbi pok do'st edi.
“Inson umri o'tar, yozgan so'zlari qolar” degan gap bor. Uning “Hayot yo'llari va o'ylari”, “Quyosh har kuni chiqadi”, “Ummon ortidan kelgan xushsado”, “Yaxshilarga bering dunyoni”, “Hayotning har kuni imtihon” kabi o'n to'rtta kitobi chop etilgandi. Yana ikkita kitobini nihoyalash arafasida ekan.
G'olib akaning qizi Zilola ota-onasi izidan borib, jurnalistika kasbini tanlaganidan g'ururlanib, “yonimda yordamchim bor” deb ko'ngli to'q yurardi. Xotira maqolani tayyorlayotib, G'olib akaning qizi Ziloladan: “Otangizning rasmlaridan jo'nating va u kishi haqida yozib yuboring”, deb so'ragandim. Tezda javob keldi. Zilola Rahmonovaning yozganlarini ko'zimda yosh bilan o'qib, sizga ham havola qilaman:
“Meni oilamizda “ota qiz” deyishadi. Men bu so'zdan doim g'ururlanganman, faxrlanganman. Chunki men chindan ham “ota qiz” bo'ldim…
Otam ham, onam ham jurnalistikaning fidoyilari edi. Ular bir umr qalam bilan mehnat qildilar. So'zni qadrladilar. Qalamni omonatdek asradilar.
Otam G'olibjon Abdullayev dastlab “Oltinko'l” gazetasida bosh muharrir bo'lib ishladi. Keyin viloyat hokimligi muassisligidagi “Andijonnoma” gazetasida mas'ul kotib, bo'lim mudiri lavozimlarida faoliyat yuritdi. Onam Zumradxon Abdullayeva esa dadam bilan birga “Oltinko'l” gazetasida, keyin viloyat xotin-qizlar nashri — “Iqbol” gazetasida ishlab, nafaqaga chiqishdi.
Biz uyda ham jurnalistika havosida ulg'aydik.
So'zga ehtiyotkorlik, fikrga mas'uliyat, odam qalbini og'ritmaslik — bular biz uchun oddiy tarbiya emas, hayot qoidasi edi.
“Gapingning egasi qani?” Dadamning bu savoli hali ham qulog'imda jaranglaydi. Gapimizda ega yoki kesim tushib qolsa, dakki eshitardik. “Fikrni yetkazishda hassos bo'linglar. Toki qarshi tomondagi inson so'zingizdan ranjimasin”, derdilar. Bugun o'ylasam, dadam bizga faqat jurnalistika qoidalarini emas, inson bo'lish qoidalarini ham o'rgatgan ekanlar.
Men izlaridan ketdim. Kasbda ham, fe'l-atvorda ham dadamni aks ettirishimni ko'p aytishadi. Bu men uchun oddiy o'xshashlik emas, eng katta faxrimdir.
Dadam vafot etganlaridan keyin ular haqida yozish men uchun juda og'ir bo'ldi. Qalamni qo'limga olsam, so'zlar emas, sog'inch keladi.
Bir og'iz “dadajonim” degan so'zning o'zi bo'g'zimga tugun bo'lib tiqiladi. Ko'zlarimga yosh to'ladi. Yozmoqchi bo'laman — xotiralar qarshimda gavdalanadi. Dadamning ovozi, qarashlari, yonimda o'tirganlari, “Bu so'zni boshqacha yoz” degan tanbehlari eshitilgandek bo'ladi…
Va men yana bir bor anglayman: men kuchli insonning kuchli qiziman.
Yozishga jazm qildim. Chunki dadamning qiziman.
Dadam bir necha yil avval og'ir yurak operatsiyasini boshdan kechirdilar. Ko'pchilik bunday sinovdan keyin taslim bo'ladi. Qiblagohim yengilmadilar, hayotga qaytdilar. Go'yo qaytadan dunyoga kelgandek bo'ldilar. Va yana qalam ushladilar, yana yozdilar, yana so'z bilan yashadilar. Chunki otajonim adabiyot kishisi edi. Ilm, ijod, so'z odamlari bilan yashardi qalbi.
Nafaqaga chiqqanlaridan keyin uyda zerika boshladilar. Hovlining ekin-tikinlari, parrandalar bilan chalg'ish mumkin edi, ammo bular dadamga yozish zavqini berolmasdi.
Birgalikda kitob yozishimiz qanday boshlangan?
Kechagidek esimda. Telefon qilib: “O'zbekiston Qahramoni Shukurjon Mamatqulov haqida kitob yozyapman. Senga ham o'rgataman. Keyingi kitoblarni birga yozamiz”, dedilar. Bu gapni o'sha paytda oddiy qabul qilgan ekanman. Bugun o'ylasam… Bu menga berilgan eng katta meros ekan. Na mol-dunyo, na boylik, na mansab…
Qalam!
So'z!
Ustozlik!
Va otam bilan o'tkazilgan vaqt!
Ular diktovka qilardilar, men yozardim. Qaytariqlarni yomon ko'rardilar: “Fikrlar sayqalini, mohiyatini buzadi. Sinonimlardan foydalanishni bil”, derdilar. Shuning uchun diktovka payti biror so'z ikkinchi marta takrorlanib qolsa, sinonimini qo'llab yozaverardim.
Hozir o'sha kunlarni juda sog'inyapman…”
Otangizning joylari jannatda bo'lsin. Kasbingizdan baraka toping, Zilola qizim, deyman…
Har kimga ham sizdek farzand nasib etsin!
Dilmurod QIRG'IZBOYEV,
O'zbekiston Jurnalistlar
uyushmasi a'zosi.