Isteʼdod – hayot ziynati

Bir mamlakat podşohining yakka-yu yagona öğli bor ekan. Kunlardan bir kun öynab yurgan şahzoda fuqaro orasiga kiribdi. U ğarib-ğurabolarni, oğir turmuş tarzini, xoru zor insonlarni va nohaqliklarni körgaç, özining şohona hayotidan uyalib, gapirmay qöyibdi. Ayonlar harçand urinmasin, şahzoda sira tilga kirmabdi. Tabiblar davo izlabdi, köngil çigilini yozuvçi sozanda-yu xonandalar bor hunarini işga solibdi, ammo uning tilidagi tugunni yeçolmabdi. Şunda boş vazir şahzodani keng adirlarga — ovga olib çiqişni maslahat beribdi. Bu çorani ham qöllab körişibdi.

Şahzoda yölda ketayotib, bir bulbulning ovozini eşitib, töxtabdi va unga quloq tutibdi. Uning xuş navolaridan bahramand bölib turgan mahal sarbozlardan biri nogahon kamondan öq uzib, quşni urib yiqitibdi. Bulbul köksiga kamon öqi sançilganda, şahzoda oh tortib:

— Agar sayramaganingda, ölmas eding! — deb yuboribdi.

Şahzodaning tilga kirganini körgan mulozimlar xuşxabarni yetkaziş uçun şoh huzuriga çopibdi. Şahzodani şoh oldiga olib kelişsa, u yana lom-mim demasmiş. Aldab körişibdi, avrab körişibdi, yaxşi gaplar, yomon gaplar aytişibdi, lekin şahzoda jim emiş. Şunda şohning qahri kelib, unga tarsaki tortib yuboribdi.

Oğriqdan köziga yoş kelgan şahzoda:

— Gapirganimda şapaloq yemas edim, — degan ekan.

Sözlaş ham sanʼat! Goho bir oğiz söz aytiş şoir va yozuvçilar uçun hayot-mamot masalasiga aylanadi. Umuman olganda, yaxşi ijodkor asari zamonga qarab, jamiyatga qarab, sanʼatkorona sözlaşdir! Ular asarlari orqali odamlarga haqiqat yöğrilgan gözal xitobnoma taqdim etadilar. Zamon bilan hamnafas, hamqadam, hammaslak, haqiqatgöy ijodkorlar köp. Ularning badiiy asarga köçmagan hozirjavobliklari ham talaygina.

* * *

Odil Yoqubov Özbekiston Yozuvçilar uyuşmasiga rais bölib turgan kezlarda Rauf Parfi bilan Dilorom Ishoqova: “Biz turmuş qurmoqçimiz, fotiha bering”, deya kirib kelişibdi. Maʼlumki, öşa paytlar Rauf Parfining tayinli uy-joyi yöq, ança qiynalgan davrlari ekan. Dilorom opa esa prokurorning qizi — badavlat xonadon farzandi, erka va tantiq. Rauf Parfi boyvaççaning uyiga bormaydi, Dilorom opa esa kambağallikda yaşay olmaydi. Vaziyatning nozikligini payqagan Odil aka:

— Baliq bilan kökdagi quş ham bir-birini sevib qolişi mumkin. Ammo ayting-çi, ular turmuş qursa, suvda yaşaydimi yo quruqlikda? — debdi.

Yoşlar kula-kula çiqib ketişibdi. Keyinçalik ijaraga uy topişgaç, Odil aka ularning töyiga boş-qoş bölgan ekan.

* * *

U paytlarda söz erkinligi böğilgan edi. Bir oğiz ortiqça gap kişini xonavayron qilardi. Kimningdir tuğilgan kunida ziyofat qizib, dillar yayragan çoğda Odil Yoqubov Erkin Vohidovga: “Nega yangi asarlar yozmayapsiz, axir siz isyonkor şoirsiz-ku, Erkinjon?” — deb qolibdi. Erkin aka miyiğida kulib qöyibdi. Qadah sözi navbati kelganida esa ohista javob qaytaribdi:

— Bir bezori bor ekan. U içib olib, töylarda töpolon çiqararkan. Bir kişi töy qilmoqçi bölib, öşa bezorining oldiga boribdi. Uni yaxşilab siylab, egniga zarbof tön kiygizibdi va töpolon qilmaslik vaʼdasini olibdi.

Töy boşlanibdi. Hamma janjalkaşga qararmiş, u esa oğziga tolqon solganday jim emiş. Töy oxirlab borayotgan bölsa-da, undan sado çiqmasmiş. Odamlarga janjalsiz töy qiziq tuyulmabdi va:

— Hoy, nega jimsan, zerikib ketdik, kasalmisan, senga nima böldi, qaçon töpolon kötarasan? — deyişsa, haligi odam:

— Egnimdagi tönni körmayapsizlarmi? Töy egasi kiydirdi, şuning uçun janjal kötarişga uyalib turibman, — degan ekan.

Erkin aka şu hangomani sözlab bergaç, kosa tagidagi nimkosani payqagan davradoşlar gurros kulib yuborişibdi. Şoir hazil-mutoyiba vositasida zamonning qaltisligiga işora qilgan, nima sababdan isyon kötarmayotganiga oydinlik kiritgan edi. Keyin esa: “Böldi, ustoz, bugundan çoponimni yeçaman”, deya sözini yakunlagan ekan.

* * *

“Biz sözning hukmdori emas, balki xizmatkorimiz”, — degan edi Haynrix Hayne.

Haqiqatan ham, sözga heç kim hukmron böla olmaydi. Eng zabardast adiblar ham unga faqat sadoqat bilan xizmat qilişgan. Xoh Navoiy bölsin, xoh Firdavsiy, xoh Şota Rustaveli bölsin! Kim sözga qançalik ixlos bilan xizmat qilsa, uni qançalik sayqallab, köklarga kötarsa, söz ham uni şunçalik baland maqomlarga kötaradi, asrlar oşa ardoqlab olib ötadi.

Mahmud Koşğariy sözga xizmat qildi: uni töpladi, şarhladi, sayqal berib, ulkan luğat xazinasini bunyod etdi. Turkiy xalqlar asrlar davomida bu xazinadan maʼnaviy oziq oldi. Göyo şaharlarni obod etib oquvçi daryolar singari, asrlar qaʼridan jilğa bölib kelgan bu sözlar bugun ham odamlarni hayot ummoni sari yetaklab bormoqda.

Hazrat Imom Buxoriyning Sarvari olamdan keyingi yuksak maqomga erişişlarining boş sababi ham şunda: u zot Payğambarimiz sollallohu alayhi vasallamning sözlarini — hadislarini jamladilar va bu durdonalar Qurʼoni karimdan keyingi eng möʼtabar kitob — “Sahihi Buxoriy”ni vujudga keltirdi. Imom Buxoriy har bir sözni nihoyatda sinçkovlik, zakiylik va qatʼiy talabçanlik bilan yiğar, bir kalomning sahihligiga işonç hosil qiliş uçun köplab sahobalar, tobeinlar, muhaddislar va roviylar rivoyatlarini soliştirib, eng işonçlisinigina tanlab olardi.

Alişer Navoiy söz zargari edi. U sözga dohiyona tafakkur va buyuk qalb bilan xizmat qildi. Bir qança ilmlarning yetuk bilimdoni ekani, boş vazir lavozimida işlagani, uç yuzdan ziyod madrasa-yu masjid, köpriklar qurdirgani va boşqa behisob ezgu işlariga qaramay, Navoiy deganda, avvalo, köz oldimizga şeʼriyat sultoni keladi.

Çunki sözga xizmat qiliş yuksak maqomdagi oliy vazifadir! Sözga ehtirom bilan yondaşganlar doimo eʼzozda böladi va boşqa biron-bir soha egalari bu qadar yuksak ehtiromga muşarraf bölolmaydi.

Zotan, til millatning jonidir! Til yöqolsa, millat ham inqirozga yuz tutadi. Odamlar har tomonga soçilib ketib, özga millatlar qatlamiga singib yöq böladi. Tilni asraş — millatni asraş, demakdir. Til mavqeini kötariş millat obrösini kötarişdir. Til — sözning qolipi, tilning nufuzini esa söz belgilaydi. Tilga xizmat qiliş — millatga xizmat qiliş deganidir. Na kosib, na zargar, na muhandis yo matematik va na boşqa kasb egalari tilşunos hamda adiblarçalik millatga beqiyos xizmat körsata olmaydi. Deylik, kişi oğir bemor bölsa, unga yangi kiyim-boş, qimmatbaho poyabzal kiydirganingiz yoki ostiga qimmat maşina qöyganingiz bilan soğayib qolmaydi. Unga tabibning muolajasi, darmon bölguvçi malhami kerak. Til millat xastalanganda şifo böladigan, soğlom çoğida esa uning bardavomligini taʼminlab, asrlar oşa barhayot saqlaydigan şifobaxş malhamdir, hayotbaxş ruhdir!

Keltirilajak uşbu mitti hikoya söz qudrati haqida ixçamgina xulosa beradi:

Bir sayyoh begona bir şaharga kelib, uni kaftda turgandek bor böy-basti bilan yaxlit körişni istabdi. Şu bois: “Şahardagi eng baland minora qayerda? Meni öşa yerga boşlanglar, tepasiga çiqib şaharni tomoşa qilay”, debdi. Şunda odamlar uni şaharda yaşovçi bir donişmandning huzuriga boşlab kelişibdi: “Bu zot şahar tabiati va odamlari haqida şunday maroq bilan sözlab beradiki, bir zumda butun şahar manzarasini körgandek bölasan”, deyişibdi. Sayyoh donişmand bilan suhbatlaşib, uning sözlaridan nihoyatda qoniqiş hosil qilibdi va: “Haqiqatan ham, siz uşbu şahardagi eng baland minora ekansiz”, degan ekan.

* * *

Ança yillar muqaddam bir guruh ijodkorlar bilan Boysunga borgan edik. Keç kuz, taşqari sovuq, dalalar tap-taqir. Öydim-çuqur yöllar eski avtobusning tez yurişiga yöl qöymas, ulovning tinimsiz silkinişi yölovçilarning tinka-madorini quritardi. Taşqarida közga taşlanadigan, kişi könglini yozadigan na bir dov-daraxt, na biror diqqatga sazovor manzara körinardi.

Dovruği yetti iqlimga ketgan, şeʼru dostonlarda, qöşiğu laparlarda köklarga kötarib maqtalgan Boysunni intiqib izlagan hamrohlarimizdan biri, nihoyat, oğir uh tortib:

— Qani Boysun? Mana bu toğlar giyoh ham unmaydigan oddiy qir-adirlar-ku! Hamma tomonda közga xunuk taşlanib yotgan, odamni bezor qiladigan adirlardan boşqa narsa körinmaydi-ku, Boysun qayerda özi? “Boysun zör” deb rosa aldaşar ekan-da, a? — dedi nolib.

Şunda Azim Suyun şunday dedi:

— Bu joylar nihoyatda gözal makonlar. Faqat uni köra biliş, qalb közi bilan ilğaş kerak. Qalb közi oçilmagan odam Vatanni ham çin dildan seva olmaydi. Bu toğlarda betakror gözallik, özgaça sehr va tarovat, ming yillik yuksak viqor hamda salobat bor. Şukur Xolmirzayev, Usmon Azim, Erkin Aʼzamlar nega buyuk? Çunki ular birinçilardan bölib uşbu sirli tabiatni kaşf etişdi, uni madh etib, butun olamga tarannum etişdi. Ular uşbu kengliklardagi boşqalar ilğay olmagan beğubor gözallikni köra bilişdi. Aslida, bu tarovat mavjud. Ammo köpçilikning botin közi kör, hayrat tuyğulari kişanlangan. Unday kimsalar na Vatanni seva oladi, na onaning qadriga yetadi va na muhabbat taronalariga dildan jör böla oladi. Boysun bağrida hayrat va hayajonsiz yurib bölmaydi! Çunki Boysun — bu möʼjiza!

Bu sözlarni eşitib turgan Usmon akaning qaddi köz oldimda bir qariç ösgandek böldi.

Ijod va mehnat

Abdulla Qahhor bir vaqtlar: “Men qilgan mehnatni maymun qilganida, yozuvçi bölib ketardi”, degan edi.

Bu nihoyatda kamtarlik bilan aytilgan fikr. Töğri, Abdulla Qahhor maşaqqatli mehnat qilgan. U sevgan kasbi bilan zavq-şavq ila, vaqtning qanday ötganini sezmay, çarçoq bilmay şuğullangan. Biroq undagi ulkan iqtidor ham yozganlariga fayz, şira va çuqur hikmat bağişlagan. Natijada kitobxonlar qalbini maftun etgan durdona asarlar dunyoga kelgan.

Uç yuz kilolik toşni hamma ham kötara olmaganidek, har kim ham Abdulla Qahhor darajasida asar yarata olmaydi. Çunki hamma ham u kişidek tinimsiz maşq qiliş, uzluksiz zahmat çekişga qodir emas, qolaversa, unga yöldoş bölgan, muşkulini oson qilgan tuğma isteʼdod ham har kimga nasib etavermaydi.

Bu sözlardan murod şuki, agar sizda ijodga ixlos bölsa, maşhur şoir yo taniqli adib bölişni közlasangiz, buning zamirida çeksiz mehnat, tinimsiz zahmat va fidoyilik yotganini aslo yoddan çiqarmang. Mehnatga hozirdan belingizni mahkam boğlang!

Talabalik kezlarimda şeʼr bitiş uçun ilhom kelişini kutib ötirardim. U qurğur esa öz ixtiyori bilan goh kelar, köpinça esa darak bermasdi. Vaqt esa kutib turmas beşafqat oqim ekan: ilhom kutib, bir neça qimmatli yillarimizni behuda ötkazib yuboribmiz. Keyinçalik anglab yetsam, ilhomni kutib bekor ötiriş erinçoqlik va yalqovlikning bir bahonasi ekan. Ilhomni izlamasangiz, uni qatʼiyat bilan çorlamasangiz, har lahzada yoningizda bölişini talab etmasangiz, u goh-goh köriniş berib, oxir-oqibat butunlay kelmay qöyarkan. Ilhomni böysundirib, jilovlab oliş kerak ekan. Uni özingizga qaram qilsangizgina, yozuv stoliga ötirgan oningizdayoq huzuringizga oşiqaveradi.

Kolumbiyalik bir yozuvçi bisotidagi eng közga köringan buyumi — eski avtomaşinasini sotadi-da, pulini ayoliga tutqazadi: “Buni tejab işlatasan. Endi kamida bir-ikki yil bizga boşqa pul tuşmaydi. Rözğor yumuşlarini töliq öz zimmangga ol”, deydi va devorida kiçkinagina tuynugi bor xonaga kirib ketadi. Bu tuynukdan faqat belgilangan vaqtlarda taom uzatilar, taşqi olam bilan har qanday aloqa butkul uzilgan edi. Şu tariqa Gabriel Garsia Markes bir yarim yil davomida tört devor içidan çiqmay, maşhur “Yolğizlikning yuz yili” romanini yozib tugatdi va keyinçalik Nobel mukofotiga sazovor böldi. Öylaysizmi, u xonada yolğiz ötirganmidi? Yöq, albatta. Uning qoşida qalbiga olov solib, tafakkuriga nur soçib turgan ilhom parisi bor edi. Şubhasiz, öşa hujrada bir yarim yil mobaynida oğir, maşaqqatli mehnat qilindi. Yozuvçiga bu oğir sinov ustidan ğalaba qozonişda buyuk adib bölişga bölgan sönmas iştiyoqi kuç-quvvat bağişladi. Agar odamni bir yarim yil xonaga qamab qöyiş bilan şunday roman yaralib qolganida edi, mahbuslarning barçasi allaqaçon romannavisga aylanib ketgan bölardi.

Menimça, katta adabiyotni közlagan har bir ijodkor ana şunday maşaqqatli mehnatga ruhan tayyor bölişi şart. “Şuhratning özi eşik qoqib keladi, bunçalik zahmat çekiş şart emas, katta iqtidor ham talab qilinmaydi”, deb öylaganlar qattiq yanglişadi. Çunki mehnat ilhomni çorlaydi, qobiliyatni çarxlaydi. Mehnat qançalik zalvorli bölsa, isteʼdod ham şunçalik yorqin jilolanadi.

“Şeʼriyat orqali nafaqat baxt, balki dard ham topdim. Öttiz yildirki, keçalari mijja qoqmayman”, — degan edi Özbekiston xalq şoiri Halima Xudoyberdiyeva.

— Hayotda bekorçilik bilan umrguzaronlik qilmaslik kerak. Işlaş kerak, ter tökiş, tinmay ijod qiliş kerak, ana undan keyin dunyoni tark etsa arziydi. Maişatbozlik, şuhratga burkanib kayfu safo suriş şoirlarning işi emas, — degan edi Özbekiston xalq şoiri Muhammad Yusuf. Va u sözining ustidan çiqdi.

Alişer Navoiy temuriylar zamonida, amir xonadonida tavallud topdi. Tört yoşida Mirxond, olti yoşida Şarafiddin Ali Yazdiy bilan uçraşib, ularning duosini oldi. Töqqiz yoşida Mavlono Lutfiy tahsiniga sazovor böldi, ön sakkiz yoşida esa Abdurahmon Jomiydek buyuk mutafakkir bilan umrbod döst tutindi. Öttiz bir yoşida Xuroson ölkasining vaziri, keyinçalik esa boş vazir etib tayinlandi.

Hisob-kitob qilgan tadqiqotçilarning taʼkidlaşiça, uning boylik va daromadi bugungi dunyoning eng yirik milliarderlari sarmoyasidan aslo kam bölmagan. Biroq şunday çeksiz imkoniyatlarga ega bölgan bu buyuk zot bir lahza bölsin mehnatdan töxtamagan. Boşqa ijodkorlar önlab yillar davomida bitgan “Xamsa”ni bor-yöği ikki yilda tugatgan. Hayotining sönggi uç yili içida ön yetti jildlik bebaho asarlar merosini yozib qoldirgan. Bunday ulkan samara çeksiz daho va fidokorona mehnatning mahsuli edi!

Hayotda mislsiz yutuqlarga erişgan, buyuk saltanatning eng yorqin siymosi bölgan uluğ şoirning quyidagi misralarini öqiganda, kişi qalbida mehnatga nisbatan çeksiz muhabbat va ehtirom uyğonadi. Odamzodni hayot azoblaridan qutqaruvçi yagona malham mehnat ekaniga iqror böladi:

Kim kördi ekan jahonda ayo xuşluq,

To bir kişi aylagay tamanno xuşluq.

Yuz yilda agar bir ölsa paydo xuşluq,

Omodadurur yonida yuz noxuşluq.

Bu baytda Navoiy hayotdan noliyotgani yoki şodmon damlarning yanada köproq bölişini orzu qilayotgani yöq. Agar hayot faqat rohat-faroğatdan iborat bölişi kerak, deb qarasak, kundalik mehnatimiz oğir yukka aylanadi. Mehnat qilmasak, qobiliyat kurtaklari oçilmay sönadi. Agar biz turmuşni Navoiydek teran anglasak, şodlik onlari kamyob ekanini töğri qabul qilsak, yaşaş osonlaşadi. Maşaqqatli mehnatimiz öz hosilini berib, yonimizda ana şunday “xuş damlar” namoyon bölganida, bundan hosil bölgan quvonç haqiqiy saodat lahzalari ekanini dildan his etamiz.

Taajjub

Kunlardan bir kun atoqli yozuvçi Tohir Malikning tobi qoçib, şifoxonaga borgan ekan. Şifokor uni karavotga yotqizib, boşidan boşlab birma-bir tekşira ketibdi. Boşining özidan beş-oltita xastalikni aniqlabdi. Kökrak sohasidan ham şunça xastalik topib, öta jiddiy va taşvişli qiyofada qorin qismini körişga ötibdi. Özida şunça dard borligini eşitib taajjublangan Tohir akaning toqati toq bölib, vahimaçi döxtirga:

— Döxtir, şunça xastalikni sanab taşladingiz, axir bunça dard ölikda ham bölmaydi-ku! — debdi.

Öz qadringni özing bil

Yaqinda bir hamyurtimiz Angliyada doktorlik dissertatsiyasini yoqlab keldi. Beş yildan beri oilasi bilan öşa yerda istiqomat qilar, Kembrij universitetida maʼruza öqir ekan.

— Bundan yigirma yil oldin birov kelib: “Şunday böladi”, desa, “Çöpçagingni yiğiştir”, deya uni nari itargan bölardik. Zamon aql bovar qilmas darajada tez özgarib ketdi-ya! — dedim.

— Men Angliyada turib Özbekistonni qaytadan kaşf etdim, — dedi u. — Qarasam, farzandlarim uyda ham ingliz tilida gaplaşa boşlaşdi. Şundan söng ularga özbek tilidagi sara kitoblarni olib borib berdim. Şu bahonada özim ham köp narsani qayta mutolaa qildim. Bolalarimga, qolaversa, talabalarimga boy adabiyotimiz va yurtimiz tarixi haqida tölqinlanib sözlaydigan böldim.

Özbek xalqi dunyoning eng buyuk va qadimiy millatlaridan biri ekaniga zarraça şubham yöq. U inglizdan ham, fransuzdan ham, yapondan ham aslo kam emas. Bugun Angliyada ham Özbekistonni öz közi bilan körişni orzu qilayotganlar minglab topiladi.

Şuningdek, özbek adabiyoti dunyodagi eng bebaho, serjilo adabiyotlardan biridir. Ming afsuski, biz uni yetarliça bilmaymiz, qadriga yetmaymiz, kam öqiymiz… Biz özimiz ardoqlamagan boylikni özgalar qayerdan ham qadrlasin?

“Adabiyot yaşasa, millat yaşaydi”, degan hikmatli aqida bor. Adabiyot yaşasa, til yaşaydi, til yaşasa, xalq yaşaydi, xalq yaşasa, or-nomus va ğurur yaşaydi, ğurur bölgan yurtda esa taraqqiyot böladi. Taraqqiy topgan erkin el esa boşqalarga qaram bölişdan özini asraydi, özgalar çalgan noğoraga kör-körona öynab ketmaydi.

Bundan çorak asr muqaddam Yozuvçilar uyuşmasida adabiy yiğiliş bölsa, davrada rus millatiga mansub atigi birgina kişi ötirgan taqdirda ham, anjuman töliq rus tilida olib borilardi. Baʼzida bunday kişi bölmasa-da, majlis rusça davom etardi. Bu hol özbek tilining namoyandalari jam bölgan eng nufuzli dargohdagi manzara edi. Boşqa muassasalarda majlislarni rus tilida ötkaziş kundalik odatiy qoidaga aylanib bölgandi.

Yaxşi eslayman, şunday yiğilişlardan birida ustoz Said Ahmad minbarga çiqib, dadil ravişda sof özbek tilida nutq sözlab ketganida, butun zal u kişining jasoratiga tahsin aytib, gulduros qarsak çalgan edi (hozir bu haqda bugungi yoşlarga gapirib bersangiz, balki işonmas ham). Söngra Said Ahmad aka özbek milliy adabiyotining fazilatlari, gözal qirralari va bu öziga xoslik, ayniqsa, yoş qalamkaşlar ijodida yorqin namoyon bölayotgani haqida tölqinlanib sözladi. Şunda öşa paytlarda yoş yozuvçi sanalgan O.O. örnidan şartta turib:

Bilasizmi, sizning va siz kabilarning ijodi nega menga yoqmaydi? Çunki sizlar jahon adabiyotidan bexabarsiz. Masalan, Lotin Amerikasi yozuvçisi Xulio Kortasarni öqiganmisiz? Yöq! Şunday ekan, bilmagan holda adabiyot haqida vaʼzxonlik qilib nima qilasiz? Tan oling öqimaganingizni, asl saviyani hamma körsin! — deb daʼvo qildi.

Zaldagilarning nigohi Said Ahmad akaga qadaldi: “Xöş, Xulio Kortasarni öqiganmikan yo yöqmikan?” degan savol hammaning xayolidan ötdi. Şunda Said Ahmad aka sira pinak buzmay, sokin va ğururga töla ohangda:

— Öqimaganman, öqimayman ham! Kerak bölsa, u meni öqisin! — dedi dadil. — U kelib özbek adabiyotini örgansin! Kimni öqişni men özim yaxşi bilaman. Öqisam, Navoiyni öqiyman, Qodiriyni öqiyman, Oybekni öqiyman. Örgansam, öz özbek xalqimni örganaman. Kortasarga esa bekorçi vaqtim bölganida köz yugurtirişim mumkin, hozir bunga ortiqça vaqtim yöq. Sening bu yerda menga betgaçoparlik qilişing jahon adabiyotiga bölgan muhabbatingdan emas, şunçaki özingni körsatib oliş istagingdan boşqa narsa emas. Bir qişloqda har ne qilib bölsa-da şuhrat qozonişni istagan bir kimsa bölgan ekan. U yoqqa çopibdi, bu yoqqa çopibdi — heç kim eʼtibor qilmabdi. Oxiri el eʼtiborini tortiş uçun butun qişloq ahli suv içadigan muqaddas hovuzga borib tupuribdi. Şu tariqa yomon nom bilan bölsa-da maşhur bölgan ekan. Uka, bu yerda mening yoqamdan olişing öşa hovuzga tupurgan nodonning qilmişiga öxşaydi. Zinhor bunday egri yöldan yurma! Men özim uçun zarur kitobni tanlab olişni bilaman. Boşqalar ham şunday. Har bir inson, avvalo, öz milliy adabiyotini, ana undan keyin özga xalqlar ijodini örganişi kerak! — dedi.

Oçiği, öşa kezlarda O.O.ning tarafini olganlar ham oz emasdi. Köpçilik özbek adabiyotining özi bir butun olam ekanini teran anglamas edi. Buni anglaşga tösqinliklar köp edi: Vatan va millat qadri toptalgan, milliy özlik siqib çiqarilgan tuzumda adabiyotning asl mohiyati oçiq örgatilarmidi? Inson özi bilmagan, mohiyatini anglamagan qadriyatga qanday qilib mehr qöysin, qanday qilib uni jonidan ortiq sevsin?

Hatto zabardast şarqşunos olim Yevgeniy Bertels: “Dunyoda beşta yirik romançilik maktabi bor edi: rus, ingliz, fransuz, nemis va Amerika romançilik maktablari. Endilikda ular qatoriga oltinçi — özbek romançilik maktabi qöşildi. Bu yangi anʼanaga Abdulla Qodiriy özining “Ötkan kunlar” asari bilan mustahkam poydevor qöydi”, deganida ham köpçilik bu eʼtirofga şubha va istehzo bilan qaragan edi. Akademik Bertels dunyo tanigan ulkan olim, bir qator xalqaro akademiyalarning aʼzosi, donişmand tadqiqotçi edi. U asl isteʼdod qanday bölişini yaxşi bilar va öz bahosini xolis va sof niyat bilan aytgan edi. Mana, bugungi kunga kelib “Ötkan kunlar”ga havas va ergaşiş ruhida önlab asarlar bitildi. Oradan yuz yil ötgan bölsa-da, bu şoh asar tobora yuksalib, öz mahobati va buyukligini namoyiş etib kelmoqda.

Albatta, badiiy ijod umuminsoniy ğoyalarni tarannum etişi, yozilgan asarlardan jahon xalqlari bahramand bölişi tabiiy hol. Biroq dunyoda yagona adabiyot yoki yakkahokim birgina til bölişi mumkin emas. Agar şunday bölişi iroda qilinganida, Alloh taolo barça insonlarni bir xil tilda yaratgan bölardi, hammaga bitta eʼtiqod, yagona Vatan berardi. Lekin Parvardigor Yer yuzidagi insonlarni turli til, irq va elatlarga bölib yaratdi hamda har bir insonga öz Vatani, öz ona tili va muqaddas qadriyatlarini eʼzozlaşni amr etdi.

Öz milliy özligidan begonalaşiş öz adabiyotini mensimaslikdan boşlanadi. 1936 yili Yozuvçilar qurultoyida Akmal Ikromov minbardan turib: “Usmon Nosir — bu bizning Puşkinimiz!” deganida, bu sözni kimlardir olqişlagan, kimlardir esa xuşlamagan ekan. Albatta, har bir isteʼdod sohibi takrorlanmas olam, birortasini boşqasi bilan aynan taqqoslab bölmaydi. Bu şunçaki ezgu bir qiyos va tilak edi. Biroq şu ondayoq Usmon Nosir ijodiga qarşi toş otişlar avj olib, şoirning şeʼrlaridan qusur qidiruvçilar köpayib ketadi.

Vaqtida “Literaturnaya gazeta”da atoqli adib Çingiz Aytmatovning Odil Yoqubov va uning “Uluğbek xazinasi” romani haqida qalbni tölqinlantiruvçi maqolasi çop etilgan edi. Unda, jumladan, şunday eʼtirof bor edi: “Men uşbu romanni nihoyatda katta zavq va hayrat bilan öqib çiqdim. Odil Yoqubovning bu yutuğiga havasim keldi. Oçiği, men bunday roman yozişga ojizlik qilaman, qölimdan kelmaydi. Bordi-yu, şunday asar yarata olganimda edi, özimni dunyodagi eng baxtiyor inson his etardim”.

Tasavvur qiling: jahon tanigan, sözini ming ölçab bir kesadigan buyuk bir adib bizning yozuvçimiz ijodiga yuksak baho berib, samimiy ehtirom bildirmoqda. Ammo açinarlisi şundaki, bu eʼtirofni çetdagilar emas, aynan özimizning adabiy doiralar, baʼzi qalamkaşlar şubha ostiga oldi: “Bu mubolağa-ku, ortiqça va noörin maqtov bölibdi!” deya bong urişdi.

Ularning hasad olovini hatto Çingiz Aytmatovning: “Uyğoniş davri maʼrifati Yevropa qitʼasiga qançalik taʼsir ötkazgan bölsa, Özbekiston zaminidan tarqalgan ilm-maʼrifat ham Markaziy Osiyo xalqlari tarixiga şu qadar kuçli turtki bergan, ularni sivilizatsiya sari yetaklagan”, degan sözlari ham söndira olmadi. Aksinça, adibni yana mubolağada ayblab, “buning ortida qandaydir manfaati bölsa kerak”, degan şubhaga borişdi.

* * *

Boysun tumani Madaniyat saroyida Şukur Xolmirzayevning yetmiş yillik töyi keng nişonlangan edi. Özbekiston Qahramoni Abdulla Oripov tadbirda sözga çiqib, Şukur aka haqida çuqur mehr-muhabbat bilan gapirdi. Sözlayotganda közlarida yoş yiltiradi. Bir lahza jim bölib qoldilar: ovozlari titrar, qalbidagi içki bir iztirob butun borliğini qamrab olgan edi. Nihoyat, u kişi şunday dedilar:

— Şukur Xolmirzayevning badiiy mahorati şu qadar baland ediki, Nobel mukofotiga loyiq körilayotgan köplab jahon adiblarining yutuqlaridan oşsa oşadiki, sira kam emas. Biz bu haqiqatni teran anglamoğimiz lozim. Butun jahon adabiyotida Şukur Xolmirzayev kabi noyob isteʼdodlar sanoqlidir! Uningdek söz sanʼatkorlarining merosi har qanday millat xazinasining gultoji böla oladi. Men Şukur Xolmirzayev bilan zamondoş bölganimdan, unga döstu oşno va hammaslak safdoş bölganimdan çeksiz faxrlanaman hamda bu tuyğuni yuragimda bir umr asrab qolaman. Şunday uluğ adibni kamolga yetkazgan Boysun omon bölsin, şunday zabardast öğloni bor Özbekiston omon bölsin!

Zal gulduros qarsaklarga burkandi.

Albatta, Abdulla aka bu sözlari orqali Nobel qömitasiga eʼtiroz bildirayotgani yoki “Nega bu mukofotni bizga bermading?” deya daʼvo qilayotgani yöq edi. U kişi şunçaki Şukur Xolmirzayev ijodi eng oliy eʼtiroflarga munosib ekanini taʼkidladilar, xolos. Zero, kimning asl darajasi qanday ekanini mukofotlar emas, vaqt, tarix va xolis kitobxon hal qiladi. Biz Şukur Xolmirzayevni Nobel mukofotini olgan-olmaganidan qatʼi nazar, öz ardoqli adibimiz sifatida sevaveramiz. Şu bois biz uçun Usmon Nosir — Puşkindan, Said Ahmad esa Xulio Kortasardan köra azizroq, sevimliroq va qadrliroqdir! Çunki ular öz ruhiyatimizga, milliy feʼl-atvorimizga, dunyoqaraşimiz va jonu jahonimizga benihoya yaqindir. Şuningdek, biz Çingiz Aytmatovning “Uluğbek xazinasi”dek asar yozişni çin dildan orzu qilganiga töla işonamiz. Çunki bu roman nafaqat Aytmatov, balki dunyoning köplab ijodkorlari havas qiladigan şoh asardir!

Boisi bu durdonalar millatimiz maʼnaviyatining uzviy bir qismidir. Nonning uşoği ham non sanalib ardoqlanganidek, har bir vatandoşimiz millat vujudining bir zarrasidir. Ayniqsa, xalq mehrini qozongan, köklarga kötarilgan bu zabardast ijodkorlar millatimizning timsoliga aylangan uluğ siymolardir!

Muhammad Ismoil.

 

Yangiliklarni döstlaringizga ulaşing

Fikr bildirish

Email manzilingiz chop etilmaydi. Majburiy bandlar * bilan belgilangan