Xalqlar döstligi — birligimiz va yuksalişimiz garovi
Har yili 30 iyulda mamlakatimizda alohida kötarinki ruh va samimiyat bilan nişonlanadigan Xalqlar döstligi kuni jamiyatimizning eng bebaho boyligi bölmiş millatlararo totuvlik, dinu eʼtiqodlar örtasidagi hurmat va hamjihatlikka yanada çuqur eʼtibor qaratiş imkonini beradi.
Şu munosabat bilan Özbekiston Respublikasi Prezidenti Şavkat Mirziyoyevning Özbekiston xalqiga yöllagan bayram tabrigida taʼkidlanganidek: “Turli millatga mansub yurtdoşlarimiz orasida önlab deputat va senatorlar, davlat va jamoat arboblari, taniqli işlab çiqariş, ilm-fan, madaniyat, sanʼat va sport namoyandalari, biznes vakillari munosib faoliyat körsatayotgani, ularning 2 ming nafarga yaqini Vatanimizning yuksak unvonlari, orden va medallari bilan taqdirlangani mamlakatimizda hukm surayotgan ijtimoiy tenglik, adolat va inklyuzivlikning amaliy namunasi, desak, töğri böladi”.
Uşbu fikr yurtimizda millatlararo totuvlik va hamjihatlik nafaqat maʼnaviy qadriyat, balki amaldagi hayotiy haqiqat ekanini yaqqol namoyon etadi. Eslatib ötiş joizki, mazkur sana 2021 yilda davlatimiz rahbari taşabbusi bilan yurtimizda Xalqlar döstligi kuni deb eʼlon qilingan edi. Şu tariqa jahon miqyosida Xalqaro döstlik kuni sifatida nişonlanadigan 30 iyul respublikamizda öziga xos milliy bayram maqomini oldi.
Özbekiston zamini qadim-qadimdan Şarq va Ğarbni boğlab turgan Buyuk Ipak yöli çorrahasida joylaşgani bois, turli sivilizatsiyalar, madaniyatlar va millatlar tutaşgan makon bölib kelgan. Asrlar davomida bu tuproqda yaşagan turli xalqlar bir oila farzandidek totuvlikda, bir-birining urf-odat va qadriyatlarini hurmat qilgan holda umrguzaronlik qilgan.
Bugungi kunda ana şu bebaho tarixiy meros zamonaviy Özbekistonning boş tamoyili — millatlararo totuvlik siyosatining mustahkam poydevoriga aylangan. Şu bilan birga, davlatimiz rahbari öz tabrigida yana bir bor butun xalqimizni çin qalbdan muborakbod etib, köp millatli jamiyatimizda hukm surayotgan tinçlik va osoyiştalikning, millatlar va dinlararo döstlik, bağrikenglik hamda hamjihatlikning mamlakatimiz uçun naqadar bebaho ahamiyatga ega ekanini taʼkidladi. Umummilliy birdamlik va millatlararo totuvlikni mustahkamlaş Özbekiston taraqqiyotining muhim omili sifatida alohida qayd etildi.
Şuningdek, yurtimizda 130 dan ziyod millat va elat, 16 ta diniy konfessiya vakillari bir oila farzandlaridek ahil yaşab, mamlakat ravnaqiga munosib hissa qöşayotgani yuksak qadrlandi. Keyingi yillarda “Bizning kuçimiz — birlik va hamjihatlikda” degan ezgu ğoya asosida millatlararo totuvlik va bağrikenglikning öziga xos ibratli modeli yaratilgani taʼkidlanib, bu borada qabul qilingan 10 ta normativ-huquqiy hujjat, jumladan, Millatlararo munosabatlar sohasida davlat siyosati konsepsiyasi muhim huquqiy asos bölib xizmat qilayotgani aytib ötildi.
Mamlakatimiz rahbari ilgari surayotgan insonparvar ğoyalar zamirida xalqimizning mustahkam birligi, tinç-osoyişta hayoti va farovon kelajagi mujassam. Prezidentimiz öz çiqişlarida xalqimizni doimo hamjihatlikka, bunyodkorlik va ezgu işlarga daʼvat etib, mamlakat taraqqiyotining asosiy omili sifatida jamiyat birligini belgilab kelmoqda. Bu boradagi eng yorqin tamoyil — “Özbekiston — umumiy uyimiz” degan uluğvor ğoyadir.
Özbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 8-moddasida qayd etilganidek, “Özbekiston xalqini millatidan qatʼi nazar, Özbekiston Respublikasining fuqarolari taşkil etadi”.
Ayni şu konstitutsiyaviy normaning amaldagi yorqin ifodasini davlatimiz rahbarining 2026 yil 21 mart kuni Navröz bayrami munosabati bilan sözlagan nutqida ham köriş mumkin. Tadbirda Yurtboşimiz: “Yagona Vatan, yagona xalq bölib, yangi hayot, yangi tarix, yangi kelajak yarataylik!” — deya, har bir yurtdoşimizni millati, tili va diniy eʼtiqodidan qatʼi nazar, umumiy maqsad yölida birlaşib, bunyodkorlik işlariga faol hissa qöşişga çaqirdi.
Prezidentimizning bu boradagi fikrlari ğoyat teran va tarixiy ahamiyatga egadir. Jumladan, 9 may — Xotira va qadrlaş kuni munosabati bilan xalqimizga yöllagan tabrigida davlatimiz rahbari: “Bugungi ğoyat tahlikali zamonning özi barçamizdan jamiyatimizdagi tinçlik va barqarorlik, millatlar va diniy konfessiyalar örtasidagi döstlik va totuvlik muhitini yanada qadrlab yaşaşni talab etmoqda. Heç qaçon unutmaylik, milliy birlik va hamjihatlik — bizning bebaho boyligimiz, barça yutuq va ğalabalarimizning mustahkam asosidir”, — deb alohida taʼkidladi. Mazkur hayotiy haqiqatlar bugungi konferensiya mavzusi naqadar dolzarb va mamlakatimiz kelajagi uçun neçoğliq muhim ekanini yana bir bor isbotlaydi.
Uşbu daʼvatlar bugungi kunda nafaqat içki siyosatda, balki xalqaro maydonda ham özining munosib eʼtirofini topmoqda.
Xususan, 2022 yilning sentyabr oyida Samarqand şahrida bölib ötgan Şanxay Hamkorlik Taşkiloti sammitida Prezidentimiz tomonidan ilgari surilgan “Samarqand birdamlik taşabbusi” bu yönalişdagi tarixiy qadam böldi. Taşabbusning boş maqsadi davlatlar va xalqlarning bugungi kuni hamda istiqboli uçun umumiy masʼuliyatni çuqur anglaş, oçiq va konstruktiv muloqotga tayyor barça tomonlarni global hamkorlikka keng jalb etişdan iborat.
Yangi Özbekistonda milliy birlik va bağrikenglik siyosatining navbatdagi mantiqiy davomi sifatida 2025 yil fevral oyida Prezident tomonidan “Vijdon erkinligini taʼminlaş va din sohasidagi davlat siyosati konsepsiyasi” tasdiqlandi. Mazkur tarixiy hujjat köp millatli va köp konfessiyali mamlakatimizda demokratiya, erkinlik, ijtimoiy adolat hamda özaro hurmat tamoyillariga asoslangan barqaror ijtimoiy muhitni mustahkamlaşga xizmat qiladi.
Yurtboşimiz taşabbusining amaliy ifodalaridan yana biri — hududlarda “Umummilliy birdamlik boğlari”ning taşkil etilişidir. Vazirlar Mahkamasining 2025 yil 17 apreldagi qarori bilan 2025-2030 yillarda mamlakat böylab istirohat boğlarini bosqiçma-bosqiç barpo etiş dasturi tasdiqlangan. Uşbu boğlar aholi, ayniqsa, bolalar va yoşlarning madaniy hordiq çiqarişiga xizmat qiliş bilan birga, ularni milliy qadriyatlar, vatanparvarlik va bağrikenglik ruhida tarbiyalovçi muhim maskanlarga aylanmoqda.
“Umummilliy birdamlik” tuşunçasi bugun Yangi Özbekiston taraqqiyot strategiyasining tayanç ğoyalaridan biriga aylandi. “Özbekiston — 2030” strategiyasida ham xalq xizmatidagi davlat boşqaruvini yölga qöyiş, jamoatçilik nazorati va ijtimoiy şeriklikni rivojlantiriş alohida ustuvor yönaliş sifatida belgilangan. Zero, köp millatli va köp konfessiyali jamiyatda barqaror taraqqiyotga faqat özaro hurmat, işonç va hamjihatlik orqali erişiş mumkin. Şu nuqtai nazardan, bugungi konferensiya mavzusi nafaqat dolzarb, balki davlatimiz istiqboli uçun strategik ahamiyat kasb etadi.
Umummilliy birdamlikning konstitutsiyaviy-huquqiy asoslari
Mamlakatimizda amalga oşirilayotgan keng kölamli islohotlar jarayonida jamiyatni jipslaştiriş, millatlararo totuvlik va bağrikenglik muhitini mustahkamlaş ustuvor vazifalardan biri hisoblanadi. Bu borada, eng avvalo, 2023 yilda umumxalq referendumi orqali qabul qilingan yangi tahrirdagi Konstitutsiyada davlat qurilişining strategik maqsadi — suveren, demokratik, huquqiy, ijtimoiy va dunyoviy davlat barpo etiş ekani mustahkamlandi; ijtimoiy adolat va birdamlik tamoyillari konstitutsiyaviy maqomga kötarildi. Şuningdek, ilk bor fuqarolik jamiyati institutlariga bağişlangan alohida bob kiritilib, ular mustaqil konstitutsiyaviy institut sifatida eʼtirof etildi. Boş qomusimizda davlatning barça xalqlar tili, urf-odat va anʼanalarini hurmat qiliş majburiyati qatʼiy belgilab qöyildi.
Bugungi kunga qadar sohaga oid 40 dan ziyod qonun, farmon va qarorlar qabul qilinib, irqiy va milliy kamsitişga qarşi huquqiy kafolatlar sezilarli darajada kuçaytirildi.
Maʼlumki, 2026 yilning yanvar-fevral oylarida mustaqillik yillaridagi ilk töliq va raqamlaştirilgan aholini röyxatga oliş tadbiri amalga oşirildi. Mazkur jarayon 1989 yildan buyon — yaʼni sönggi 37 yil içida — ötkazilgan aholini birinçi raqamli röyxatga oliş bölib, uning dastlabki natijalariga köra, mamlakatimiz aholisi ilk bor 39 million nafardan oşdi. Bu mustaqillik yillarida aholi soni deyarli ikki baravarga köpayganini körsatadi. Aholining etnik tarkibi esa yurtimizdagi köp millatlilik muhitining öziga xos körinişini namoyon etadi: bugungi kunda Özbekistonda 130 dan ortiq millat va elat vakillari totuv, ahil yaşab, birgalikda mehnat qilmoqda. Xususan, aholining 89,4 foizini özbeklar, 3,3 foizini tojiklar, 2,2 foizini qoraqalpoqlar, 1,8 foizini qozoqlar, 1,6 foizini ruslar, 0,6 foizini qirğizlar, 0,5 foizini turkmanlar va 0,8 foizini boşqa millat vakillari taşkil etadi.
Uşbu raqamlar ortida har bir insonning öz tili, madaniyati va anʼanalarini erkin asrab-avaylaş huquqi kafolatlangani mujassamdir.
Umummilliy birdamlikning institutsional mexanizmlari
Mamlakatimizda millatlararo hamjihatlikni taʼminlaşga xizmat qiluvçi institutsional infratuzilma kölami ham yildan-yilga kengaymoqda.
2025 yilda Millatlararo munosabatlar va xorijdagi vatandoşlar masalalari qömitasi qayta taşkil etildi, şuningdek, “Vatandoşlar” jamoat fondi taʼsis qilindi. 2024 yilda mehnat migratsiyasini tartibga soluvçi, fuqarolarning huquqlarini himoya qiluvçi hamda xususiy bandlik agentliklari faoliyatini muvofiqlaştiruvçi Migratsiya agentligi faoliyati qaytadan yölga qöyildi.
Şu bilan birga, mahalliy hokimliklar huzuridagi mavjud kengaşlar “Umummilliy birdamlik va hamjihatlikni taʼminlaş böyiça jamoat kengaşlari” sifatida qayta nomlanib, ular millatlararo totuvlikni mustahkamlaşda maslahat organi vazifasini bajarib kelmoqda.
Bundan taşqari, barça hududlarda taşkil etilgan “Döstlik uylari” millatlararo aloqalarni mustahkamlaş va madaniy hamkorlikni rivojlantirişda muhim örin tutmoqda.
Umummilliy birdamlik: taʼlim va tarbiya
Bugungi kunda Özbekistonda 157 ta milliy madaniy markaz faoliyat yuritmoqda va ular xorijdagi 98 ta vatandoşlar jamiyati bilan yaqin hamkorlik örnatgan. Teleradioeşittirişlar 12 ta tilda, matbuot naşrlari 14 ta tilda olib borilmoqda, umumtaʼlim maktablarida esa öqitiş 7 ta tilda yölga qöyilgan. “Kelajak soati” taʼlim taşabbusi doirasidagi haftalik maşğulotlar bilan 11,8 million öquvçi qamrab olindi. Alohida taʼkidlaş joizki, ijtimoiy jihatdan himoyaga muhtoj qatlamlarga qaratilayotgan eʼtibor ham izçil kuçaytirilmoqda: 16 ming 317 nafar löli millatiga mansub bolalar majburiy taʼlimga jalb etildi, yurtimizdan boşpana topgan 157 nafar afğonistonlik fuqaroga kasb-hunar örganiş va tadbirkorlik faoliyatini boşlaşda kömak berildi, 42 nafar falastinlik bola esa taʼlim tizimiga töliq integratsiya qilindi. Hozirgi vaqtda davlat xizmatida 35 ta millatga mansub qariyb 5 ming nafar kadr faoliyat yuritmoqda, parlament deputatlarining 12,7 foizi esa notitul millat vakillaridir.
Umummilliy birdamlik va fuqarolik jamiyati institutlari
Alohida taʼkidlaş lozimki, fuqarolik jamiyati institutlari umummilliy birdamlikni mustahkamlaş borasidagi islohotlarning eng yaqin hamkoriga aylandi. Mamlakatimizda taʼlim, soğliqni saqlaş, madaniyat va boşqa sohalarda qariyb 10 mingta nodavlat notijorat taşkiloti erkin faoliyat körsatmoqda. Ularda 70 mingga yaqin fuqaro mehnat qilmoqda. Jumladan, nogironligi bölgan şaxslar huquqlarini himoya qiliş yönalişida 652 ta, yoşlar sohasida 650 ta, huquqiy-demokratik institutlarni rivojlantiriş yönalişida 839 ta, madaniyat, tarix va maʼrifat sohasida 564 ta NNT faoliyat olib bormoqda. Nodavlat notijorat taşkilotlarining tadbirlar ötkazişida adliya organlaridan ruxsat oliş tartibi bekor qilinib, xabarnoma tizimi joriy etilgani hamda ularning har yili qabul qilinadigan davlat dasturlaridagi 350 ta band ijrosida bevosita iştirok etayotgani — fuqarolik jamiyatiga körsatilayotgan yuksak işonçning amaliy tasdiğidir.
Umummilliy birdamlik: monitoring va baholaş asoslari
Inson huquqlari böyiça milliy markaz mazkur jarayonlarda fuqarolik jamiyati institutlari bilan yaqin hamkorlikda iş olib bormoqda. Xususan, Özbekistonning inson huquqlari sohasidagi xalqaro majburiyatlari doirasida tayyorlanadigan davriy maʼruzalar hamda milliy harakatlar rejalari loyihalarini işlab çiqişga jamoatçilik vakillari faol jalb etilmoqda. Bugungi kunga qadar BMTning tegişli kengaşlari va şartnomaviy qömitalariga 50 dan ortiq milliy maʼruza taqdim etildi, ularning tavsiyalari asosida esa 7 ta milliy harakatlar rejasi işlab çiqilib, hayotga tatbiq etilmoqda. Birgina 2024-2026 yillarda markaz fuqarolik jamiyati institutlari bilan hamkorlikda 15 ta tadbir, jumladan, BMTning bir qator konvensiyalari ijrosi yuzasidan mustaqil monitoringlarni taşkil etdi.
Umummilliy birdamlik va xalqaro hamkorlik
Xalqaro miqyosda ham mamlakatimizning bu boradagi saʼy-harakatlari munosib eʼtirof etilmoqda. Joriy yilning aprel oyida Jenevada BMTning Irqiy kamsitişni tugatiş qömitasining 117-sessiyasida Özbekistonning 13-14-davriy hisoboti körib çiqildi. Mazkur hisobot 40 dan ziyod davlat organi va fuqarolik jamiyati institutining bevosita iştirokida tayyorlandi.
Qömita aʼzolari Özbekiston hisoboti yuqori kasbiy mahorat va oçiqlik ruhida taqdim etilganini eʼtirof etib, mamlakatda keyingi yillarda amalga oşirilgan islohotlarni, xususan, fuqarolarning irqiy, milliy va diniy mansubligidan qatʼi nazar teng huquqlarini taʼminlaş, zaif qatlamlarni ijtimoiy qöllab-quvvatlaş, şuningdek, til, madaniyat va taʼlim sohasidagi köpmillatlilik siyosatini ijobiy baholadi.
Şuningdek, Qömita aʼzolari tomonidan Özbekistonning Inson huquqlari böyiça milliy strategiyasi doirasida va fuqarolik jamiyati institutlari bilan aloqalarni mustahkamlaş yönalişida erişilgan natijalar alohida taʼkidlandi.
Muhokamalar yakunida Özbekiston uçun bir qator amaliy tavsiyalar ilgari surildi. Jumladan, aholining barça qatlamlari, xususan, ehtiyojmand oilalar va turli millat vakillarining ijtimoiy himoyasini yanada kuçaytiriş, sud-huquq tizimida tenglik prinsipini mustahkamlaş hamda ommaviy axborot vositalarida irqiy va milliy tenglik mavzusidagi taʼlim-tarğibot işlarini kengaytiriş böyiça takliflar bildirildi.
Bu esa mamlakatimizning BMT va uning ixtisoslaşgan tuzilmalari bilan oçiq, işonçli hamda samarali şeriklikka tayyorligini yaqqol namoyon etadi. Özbekistonning mazkur sessiyadagi faol iştiroki xalqaro maydonda davlatimizning inson huquqlari sohasidagi nufuzini oşirib, islohotlarni xalqaro standartlar asosida davom ettiriş muhimligini yana bir bor tasdiqladi. Hukumat va fuqarolik jamiyatining birgalikdagi saʼy-harakatlari yurtda tinçlik, barqarorlik va bağrikenglikni mustahkamlaşga xizmat qilmoqda. Bunday xalqaro baholar va tavsiyalar esa davlatimizning istiqboldagi inson huquqlari siyosatini yanada takomillaştiriş uçun puxta zamin yaratadi.
Xalqaro majburiyatlarning ijrosi va inson huquqlari sohasidagi islohotlar samaradorligini örganiş maqsadida mamlakatimizga bir qator nufuzli xalqaro ekspertlar taşrif buyurdi. Jumladan, BMTning ikki nafar boş komissari, tört nafar maxsus maʼruzaçisi hamda Yevropada xavfsizlik va hamkorlik taşkilotining (YEXHT) Milliy ozçiliklar işlari böyiça oliy komissari Özbekistondagi islohotlarni örganib, ularga yuqori baho berdi.
Taʼkidlaş kerakki, Barqaror rivojlaniş maqsadlarining 169 ta vazifasidan 92 foizi bevosita inson huquqlari bilan çambarças boğliq holda amalga oşirilmoqda.
Bu örinda davlatimiz rahbari Şavkat Mirziyoyevning xalqaro maydondagi taşabbuskor faoliyatini alohida körsatib ötiş örinlidir. Prezidentimiz BMT Boş Assambleyasining 72-, 75-, 76-, 78- va 80-sessiyalarida, şuningdek, BMTning Inson huquqlari böyiça kengaşining 46-sessiyasida iştirok etib, jahon minbaridan 100 dan ziyod taşabbusni ilgari surdi. Bu taşabbuslar xalqaro va mintaqaviy xavfsizlik, taʼlim, maʼnaviyat, ekologiya, turizm hamda inson huquqlarini himoya qiliş kabi muhim yönalişlarni qamrab olgan.
Mazkur global taşabbuslar samarasi ölaroq, ötgan davr mobaynida mintaqaviy barqarorlikni mustahkamlaş, millatlararo totuvlik muhitini taʼminlaş hamda inson huquq va erkinliklarini kafolatlaşga qaratilgan qator salmoqli natijalarga erişildi. Jumladan, Prezidentimiz taşabbusi bilan şu kunga qadar BMT Boş Assambleyasining 15 ta rezolyutsiyasi qabul qilindi va ularning aksariyati Markaziy Osiyo mintaqasiga taalluqlidir. Joriy yilning 24 iyul kuni BMT Boş Assambleyasi tomonidan Özbekiston Respublikasi Prezidenti taşabbusi asosida işlab çiqilgan “Ijtimoiy rivojlanişni jadallaştirişda parlamentlarning rolini kuçaytiriş töğrisida”gi rezolyutsiyaning qabul qilinişi ham uşbu tizimli saʼy-harakatlarning davomi böldi.
Taşqi siyosatdagi yutuqlar bilan bir qatorda, milliy hamjihatlik muhiti jamiyatning içki hayotida ham öz ifodasini topmoqda. “Ijtimoiy fikr” respublika jamoatçilik fikrini örganiş markazi maʼlumotlariga köra, sörovda qatnaşgan respondentlarning 90 foizi yurtimizdagi millatlararo munosabatlar holatini ijobiy baholagan. Joriy yilning özida 23-30 iyul kunlari ötkazilgan “Döstlik” festivali va “Bağrikenglik haftaligi” kabi ommaviy tadbirlarda 700 mingdan ziyod kişi iştirok etib, madaniyatlararo muloqotni yanada jonlantirdi.
Erişilgan muvaffaqiyatlar bilan bir qatorda, oçiq va konstruktiv muhokamaga muhtoj bölgan qator vazifalar ham dolzarbligini yöqotgani yöq. Xususan, mintaqadagi migratsiya jarayonlari hamda köçirilgan şaxslarni jamiyatga tölaqonli integratsiya qiliş, Orolböyi mintaqasidagi ekologik inqirozning aholi turmuş tarziga salbiy taʼsirini yumşatiş, şuningdek, davlat xizmatçilarining inson huquqlari sohasidagi huquqiy savodxonligi va malakasini tizimli oşirib boriş talab etiladi.
Bugun jahonning turli nuqtalarida milliy va diniy nizolar avj olayotgan tahlikali davrda mamlakatimiz rahbari belgilab bergan ustuvor vazifalar yanada muhim ahamiyat kasb etmoqda. Prezidentimiz taʼkidlaganidek: “Dunyoning turli mintaqalarida milliy va diniy asosda turli nizolar davom etayotgan hozirgi öta tahlikali şaroitda yagona Özbekiston ğoyasi asosida eng katta boyligimiz — yurtimizdagi osoyiştalik va barqarorlik, özaro hurmat va totuvlik muhitini yanada mustahkamlaş, yoşlarni milliy va umuminsoniy qadriyatlar, bilim-maʼrifat, kasb-hunarlar egasi etib tarbiyalaş, inklyuzivlik tamoyillarini çuqurlaştiriş borasidagi işlarimizni kelgusida ham izçil davom ettiramiz”. Bu strategik vazifalar umummilliy birdamlik ğoyasi röyobida mustahkam tayanç vazifasini ötaydi.
Bugungi sinovlar va global tahdidlar şaroitida birdamlik hamda ahillik har qaçongidan ham zarurdir. Bu borada buyuk mutafakkir Alişer Navoiyning asrlar oşa öz qadrini yöqotmay kelayotgan maşhur bayti yodga tuşadi:
Olam ahli, bilingizkim, iş emas duşmanliğ,
Yor ölung bir-biringizgakim, erur yorliğ iş.
Hazrat Navoiy başariyatni nizo va duşmanlikdan tiyilib, bir-biriga suyanç bölişga, ahillik va hamjihatlikda umr keçirişga undaydi. Zero, faqatgina yakdil birdamlik haqiqiy taraqqiyot va osoyiştalikni taʼminlaşga qodir.
Darhaqiqat, bugun mamlakatimizda qaror topgan millatlararo totuvlik va bağrikenglik — nafaqat ajdodlardan meros qolgan uluğ qadriyat, balki davlatimizni kelajak sari dadil yetaklovçi strategik salohiyatimizdir. Mazkur ulkan boylikni asrab-avaylaş hamda döstlik riştalarini yanada mustahkamlaş barçamizning muqaddas burçimiz hisoblanadi.
Akmal SAIDOV,
akademik
