Avtobusdagi “körinmas” yölovçilar
Kun davomida şahar böylab qatnaydigan har bir avtobusda deyarli bir xil manzaraga guvoh bölamiz: kimdir şoşgança validatorga kartasini bosadi, kimdir esa atrofdagilarning eʼtiborsizligidan foydalanib, tölov qilmasdan sekingina tuşib ketadi. Bugun 1700 söm arzimagan mablağdek tuyulişi mumkin. Ammo kuniga minglab yölovçilar tomonidan tölanmay qolayotgan uşbu kiçik summa ortida katta bir tizim barqarorligi va jamiyatimizdagi masʼuliyat hissi yotibdi. Nega xizmat körsatiş sifatini talab qilamiz-u, lekin oddiygina tölov madaniyatiga amal qilişda oqsaymiz?
Bugungi kunda avtobuslarda pul tölamasdan ketiş holatlari tez-tez kuzatilmoqda. Ilgarilari çiptaçilar avtobusdagi tölovlarni özlari nazorat qilişardi. Vaqt ötib, elektron tizim joriy etilgaç, bu masʼuliyat haydovçi zimmasiga tuşdi. Vaholanki, haydovçining asosiy vazifasi yöl harakati xavfsizligini taʼminlaşdir: u bir vaqtning özida ham rulni boşqarib, ham kim yöl haqini tölagani-yu tölamaganini nazorat qilolmaydi. Yölkira tölamay ketadigan har bir yölovçi sababli korxonalarning kunlik daromadi sezilarli darajada kamayadi.
Moliyaviy taqçillik esa, birinçi navbatda, xizmat körsatiş sifatining yomonlaşuviga olib keladi: avtobuslarni öz vaqtida texnik körikdan ötkaziş, ularga sifatli yoqilği quyiş hamda eskirgan ehtiyot qismlarini almaştiriş imkoniyati çeklanadi. Natijada yönalişlardagi avtobuslar soni qisqarib, bekatlarda kutiş vaqti uzayadi, salonlarda esa tirbandlik ortadi. Bundan yana yölovçilarning özi aziyat çekadi. Tölov qilmaydiganlar keltirib çiqargan moliyaviy muammolar yangi va şinam avtobuslarni xarid qiliş, yoz kunlarida sovitiş tizimini töliq işlatiş hamda haydovçilarning iş haqini oşiriş kabi rejalarni ham ortga suradi.
Maʼlumotlarga köra, Özbekistonda avtobuslarda yöl haqini tölamaganlik uçun jarima miqdorini oşiriş rejalaştirilmoqda. Bu haqda Toşkent şahar yölovçi taşişni monitoring va nazorat qiliş korxonasi direktori Muhammadjon Qahhorov “Özbekiston 24” telekanaliga bergan intervyusida maʼlum qildi. Özbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2026 yil 3 iyundagi “Şahar yölovçi transporti tizimini yanada takomillaştiriş böyiça qöşimça çora-tadbirlar töğrisida”gi qaroriga muvofiq, 2026 yil 1 sentyabrdan boşlab poytaxt jamoat transportida yölovçilar salonga çiqqan zahoti yöl haqini tölaşi talab etilmoqda. Tölovni amalga oşirmaganlar “çiptasiz yölovçi” sifatida qayd etilib, ularga nisbatan jarima qöllaniladi. Bu jarayonda nazoratçilar maxsus planşetlar yordamida yölovçining transport yoki bank kartasi orqali tölov ötkazganini tekşiradi.
Hozirda avtobusda çiptasiz yurgan yölovçilarga nisbatan Maʼmuriy javobgarlik töğrisidagi kodeksning 144-moddasiga asosan maʼmuriy bayonnoma rasmiylaştirilib, BHMning 10 foizi miqdorida jarima solinadi. Muhammadjon Qahhorovning taʼkidlaşiça, yangi tartibdan közlangan asosiy maqsad yölkira tuşumlarining töliqligini taʼminlaş, avtobuslar qatnovida şaffoflikni oşiriş va yönalişlar harakatini muvofiqlaştirişdan iborat. Şuningdek, har bir bekat va vaqt kesimida yölovçilar oqimi çuqur tahlil qilinib, jamoat transporti faoliyatini töğri rejalaştiriş imkoniyati yaratiladi. Uning bergan maʼlumotlariga köra, 2026 yilning dastlabki yetti oyida 82 mingdan ortiq çiptasiz yölovçi aniqlanib, uşbu huquqbuzarliklar uçun ulardan jami 2 milliard sömdan ziyod jarima undirilgan.
Insofni har kimning öziga bersin, degan gap bor. Lekin yölkira haqini vijdonan tölaş vijdoniy işga aylanişi lozim. Toki har birimiz “Bitta men tölamasam nima böpti?” qabilidagi xudbinona fikrdan voz keçmas ekanmiz, biz orzu qilgan tartib va madaniyat qaror topmaydi.
Durdona SAYFITDINOVA,
Özbekiston Milliy universiteti 2-bosqiç talabasi.
