Asr savoli: ona tilimizni asray olyapmizmi?

Tarix fanidan dars beriş jarayonida öquvçilarim nutqida bir holatni köp kuzataman: ular fikrini özbek tilida bayon qila turib, jumla orasiga boşqa tillardagi sözlarni qöşib gapirişadi. Aslida, ular bu sözlarning özbekça muqobilini bilmaydi yoki bilsa ham işlatmaydi. Nazarimda, boşqa tildagi söz ularga zamonaviyroq va qulayroq tuyuladi.

Bir kuni ulardan sörab kördim:

— Özbekça muqobili bor bölsa, nega boşqa tildagi sözni işlatasiz?

Kimdir bu odat bölib qolganini, kimdir şunday gapiriş qulayroq ekanini aytdi. Şunda yana bir savol berdim:

— Tasavvur qiling, kundalik nutqingizdagi har yuzta sözning yigirma beştasini, özbekça muqobili böla turib, boşqa tildan olasiz. Bu miqdor borgan sari köpayib borsa, öz sözlarimiz, ona tilimizga xos ohang va ifodalar qayerda qoladi?

Sinf bir muddat sukutga çömdi. Balki, ular şu paytgaça bu haqda öylab körmagandir. Aslida, biz ham har kuni yuzlab sözlarni işlatamiz-u, nima uçun aynan öşa sözni tanlaganimizga köp ham eʼtibor beravermaymiz.

Maqsadim öquvçilarni çet tillarni örganişdan qaytariş emas edi. Çet tilini biliş — bilim va imkoniyatlar eşigi. Muammo boşqa tilni bilişda emas, öz tilimizdagi sözni bilmay yoki mensimay qöyişimizdadir.

Bundan bir asrdan köproq vaqt ilgari maʼrifatparvar bobomiz Abdulla Avloniy ham şu masaladan taşvişlangan. U “Turkiy guliston yoxud axloq” asarining “Hifzi lison” (“Tilni saqlaş”) deb nomlangan maqolasida şunday yozgan: “Har bir millatning dunyoda borliğin körsatadurgan oyinai hayoti til va adabiyotidur. Milliy tilni yöqotmak millatning ruhini yöqotmakdur”.

Avloniy til va adabiyotni millat hayotining közgusi deb ataydi. Darhaqiqat, xalqning tarixi, quvonçi, armoni va dunyoqaraşi uning tilida yaşaydi. Biror söz unutilsa, baʼzan u bilan boğliq tuşunça, ohang yoki xotira ham bizdan uzoqlaşadi. Şu maʼnoda til avlodlarni bir-biriga boğlab turadigan köprikdir.

Albatta, Abdulla Avloniy ham boşqa tillarni örganişga qarşi bölmagan. Aksinça, öşa davrda rus tilini biliş “hayot va saodatimiz uçun oş va non kabi keraklik” ekanini tan olgan. Faqat uni “öz yerinda işlatmak va sözlamak” lozimligini uqtirgan edi. Demak, masala çet tilida emas, har bir sözni örinli qöllaşda.

Abdulla Avloniy aralaş nutqni xalqona taşbeh bilan izohlaydi: “Ziğir yoği solub moşkiçiri kabi qilub, aralaş-quralaş qilmak tilning ruhini buzadur”. Darhaqiqat, moşkiçirining öz masalliği va meʼyori bor. Biror narsa ortiqça qöşilsa, taomning asl taʼmi özgaradi. Til ham şunday: zarur söz uni boyitadi, örinsiz aralaşuv esa tabiiy ohangini buzadi.

Albatta, boşqa tillardan söz olmagan tilning özi yöq. Özbek tilida ham arab, fors, rus va boşqa tillardan kirib, allaqaçon öz sözimizga aylangan birliklar köp. “Maktab”, “kitob”, “muallim”, “davlat”, “tarix” kabi sözlarni bugun begona deb bölmaydi. Şuning uçun tilni asraş — barça özlaşma sözlarni çiqarib taşlaş degani emas. Gap özbekça muqobili bor söz örniga begona ifodani şunçaki urf yoki zamonaviylik uçun qöllaş haqida bormoqda.

Söz faqat luğatda turgani bilangina yaşamaydi. U odamlar nutqida qöllangandagina umrini davom ettiradi. Öz sözlarimizni işlatmay qöysak, ular asta-sekin faol nutqimizdan çiqib ketaveradi.

Bu holatda faqat yoşlarni ayblaş ham töğri emas. Bola oilada, maktabda, köçada va internetda qaysi sözni köp eşitsa, köpinça öşani işlatadi. Men yoş ona sifatida ayrim ota-onalarning farzandiga çet tilini erta örgatiş niyatida özbekça gap orasiga boşqa tildagi sözlarni qöşib sözlaşiga guvoh bölaman. Ularning niyati yaxşi, ammo xorijiy sözlarni duç kelgança aralaştiriş hali tizimli til örgatiş degani emas. Bolaga bir neça tilni erta yoşdan örgatiş mumkin, lekin har bir til uçun yetarli va mazmunli nutqiy muhit zarur. Farzandimiz bir neça tilni bilsin, ammo ona tilida söz izlab qolmasin. Undan ravon özbekça nutqni talab qilişdan oldin “biz unga şunday muhit yarata oldikmi?” deb özimizdan söraşimiz kerak.

Şubhasiz, ona tilini asraş uçun katta minbarlar va balandparvoz gaplarning özi yetmaydi. Buning uçun kundalik hayotda özbekça sözni örnida işlatiş, kitob öqiş, bolalarga ravon nutq bilan namuna böliş kerak. Yoşlar zamonaviy ilm-fan va texnologiya haqida ham özbek tilida sifatli maʼlumot topa olişi zarur. Çunki ona tili faqat ötmişni hikoya qiladigan emas, kelajakni ham ifodalay oladigan til bölişi lozim.

Öylab körsam, dars paytida öquvçilarimga bergan savolim bugun har birimizga tegişlidek, özbekça muqobili turgan sözlarni işlatmay qöysak, ona tilimizning öziga xosligi qayerda qoladi?

Balki, ona tilini asraş oddiy tanlovdan boşlanar: öz sözimiz borida uni işlatişdan, bilmaganimizni izlab topişdan, farzandlarimizga özbek tilida çiroyli sözlaşni örgatişdan…

Nasiba NARZULLAYEVA,

Özbekiston Milliy universiteti “Özbekiston tarixi” ixtisosligi tayanç doktoranti.

 

Yangiliklarni döstlaringizga ulaşing

Fikr bildirish

Email manzilingiz chop etilmaydi. Majburiy bandlar * bilan belgilangan