“Har nafasing holidin ogoh böl…”
Muborak bir hadis mohiyati haqida köp fikrlayman. Payğambarimiz Muhammad alayhissalom sahobalarga bunday degan ekanlar: “Kimningki bugungi kuni keçagisi bilan barobar bölsa, u mağbundir (yaʼni u mağlub bölibdi, yengilibdi). Buguni keçagisidan kam bölgan odam malʼundir (yaʼni laʼnatga uçrabdi). Qay bir kişining bugungi kuni keçagisidan ziyoda bölsa, u marhumdir”, yaʼni Allohning rahmatiga sazovor bölibdi. Biz “marhum” sözini, odatda, vafot etgan kişilarga nisbatan qöllaymiz. Aslida, Yaratganning rahmatiga loyiq tiriklarni ham şunday sifatlaş mumkin.
Sahobalar uşbu hadis mazmuni haqida özaro bahslaşdilar: xöş, bugungi kunni keçagidan, ertangisini bugungidan ziyoda etmoq uçun nima qilmoq kerak? Baʼzilari har kuni muttasil ravişda nafl namozini öqiş, keçagidan köra ikki rakaatdan köpaytirib borişni maslahat berdilar. Fikrlasalar, buning nihoyasi yöq, qolaversa, bandaning toqati ham çeklangan. Boşqalari muntazam nafl röza tutmoq taklifini berdilar. Öylab körsalar, buning bilan ham muddaoga erişmoq mahol. Şunda yana Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning huzuriga borib, bu hadisning hikmatini söradilar. Savollariga şunday javob olişdi:
— Ilm oling, keça özingiz bilmagan kiçik bir haqiqatni örgansangiz ham buguningiz keçagi kundan afzal böladi.
Bu hadis inson keça yoki bugun erişilgan natija bilan töxtab qolmasligi kerakligi, mudom harakatda bölmoği zarurligi haqidadir. Muttasil olğa intilmoq, vaqtni ğanimat bilmoq kerakligi töğrisidadir. Zero, muntazam ravişda ilm örgangan odam kamolotga erişmoğiga şubha yöqligi kabi komil insonlardan iborat jamiyat ham, şubhasiz, taraqqiy etadi.
Uşbu hikmatga bir umr oğişmay amal qilganlari bois mutafakkir ajdodlarimiz qomusiy ilm egasi bölgan, ilmu irfonda yuksak rutbalarga erişgan. Şukrlar bölsinki, bunday insonlar bizning zamonimizda ham bor. Samarqand davlat universiteti professori, filologiya fanlari doktori, nainki mamlakatimizda, xalqaro miqyosda eʼtirof etilgan tilşunos olim va tarjimon ustoz Ibodulla Mirzayev ana şunday olimlardandir.
U har doim yangi ilmiy ğoyalar bilan yaşaydi. Yangi ilmiy asarlar yozadi, badiiy va ilmiy tarjimalar qiladi. Hazrat Navoiyning:
Har nafasing holidin ogoh böl,
Balki anga huş ila hamroh böl —
degan ögitlarini hayotiy aʼmoliga aylantirgan. Nazarimda, domla biror nafasda ğaflatga imkon bermaydi. Yangi ilmiy ğoyalardan ruhlanib, umrining har bir soniyasini ezgu amallarga safarbar etişga intiladi va bunga erişib kelayotir. Birgina misol. Ustoz olim bundan olti-yetti yil muqaddam menga telefon qilib:
— Nurboyjon, Samarqandda “Alişer Navoiy” xalqaro ilmiy jurnalini taʼsis etmoqçimiz. Taşabbusni rektorimiz Rustam Xolmurodov domla ham qöllab-quvvatlayaptilar. Men boş muharrirman. Siz boş muharrir örinbosari sifatida bizga yordam bersangiz. Navoiy bobomizning beqiyos adabiy-ilmiy merosini siz bilan biz tarğib etmasak, kim tarğib etadi? — deb zimmamizga vazifa yukladilar. Kamina bu ezgu taklifni jonu dil ila qabul qildim. Jurnalning konsepsiyasi, ruknlari, tahrir hayʼati, maqolalarga qöyiladigan talablar, dizayni va boşqa taşkiliy masalalar ustida iş boşladik. Tahrir hayʼatiga respublikamiz va xorijlik yetuk olimlar jalb etildi. Natijada şu nomdagi xalqaro jurnal taʼsis etilib, OAK eʼtirof etişiga erişildi.
Yoşi yetmişdan oşgan oqsoqol bir olimning ana şunday xayrli taşabbuslar bilan yaşaşi — uluğ fazilat. Holbuki, kimlar bilandir mansab, obrö, izzat talaşib, aziz umrini behuda yumuşlarga sarflab kelayotganlar qança!
Ibodulla Mirzayev domlaning ilmiy faoliyati hozirgi Sankt-Peterburg davlat universiteti bilan çambarças boğliq. Olim 1974 yilda mazkur universitetning kunduzgi bölim aspiranturasini yakunlab, 1975 yili uşbu oliy öquv yurtida “Fransuzça realiyalarning özbek tiliga tarjimasi muammolari” mavzusidagi nomzodlik dissertatsiyasini muvaffaqiyatli himoya qilgan. Realiyalarning muayyan millat hayoti va turmuş tarziga oid tarixiy ahamiyatga molik moddiy va maʼnaviy tuşunça hamda hodisalarni ifoda etuvçi, boşqa tillarda muqobili bölmagan leksik birliklar ekani nazarda tutilsa, uning nazariy asoslarini işlab çiqiş, Ğarb tilidagi realiyalarni öz ona tilida ifoda etiş qonuniyatlarini örganiş katta ilmiy salohiyat talab qilişi ayon böladi. Ibodulla Mirzayev mazkur tadqiqoti misolida ana şunday salohiyatga ega ekanini isbotladi.
Fan nomzodi ilmiy darajasini olgandan keyin ham olim Sankt-Peterburg davlat universitetidagi ustozlari va hamkasblari bilan muntazam aloqada bölib turdi. “Şeʼriy matnning lingvopoetik tahlili muammolari” mavzusida tadqiqot olib bordi. Doktorlik dissertatsiyasini 1992 yili Özbekiston Fanlar akademiyasi Tilşunoslik institutida himoya qildi.
Olimning monografiyalari tilşunoslikning ungaça kam eʼtibor qaratilgan muhim ilmiy muammolari tadqiq etilgani bilan alohida ajralib turadi. “Realiyalar va badiiy tarjima masalalari”, “Ohangdoş sözlar semantikasi şakllanişining leksik va morfologik vositalari”, “Alişer Navoiy hayoti va ijodining Rossiyada örganilişi” (rus, ukrain va ingliz tillarida), “Til va adabiyot taʼlimida tahlil nazariyasi va amaliyoti” (hammualliflikda) kabi monografiyalari tilşunoslik takomiliga qöşilgan muhim hissa sifatida qimmatlidir.
Ibodulla Mirzayev eng dolzarb mavzulardagi boşqa tillarda yaratilgan monografiyalarni özbek tiliga faol tarjima qilib, bu orqali rus, fransuz, ingliz tilida yaratilgan tadqiqotlardagi ilmiy yangiliklarni özbek tilşunoslari va adabiyotşunoslariga yetkazib kelayotgan olimlardan. Jumladan, R.Yakobsonning “Poetika masalalari”, Ye.E.Bertelsning “Sufizm va tasavvuf adabiyoti”, “Navoiy va Attor”, “Navoiyning “Saddi Iskandariy” dostoni”, “Iskandar haqida doston va uning Şarqdagi asosiy versiyalari”, “Abu-l-Hasan Xaraqoniy”, “Jomiy” va “Navoiy” singari poetika, tasavvuf va adabiyot nazariyasining boşqa masalalariga doir ilmiy haqiqatlarni aks ettirgan asarlari hamda tarjimalari uşbu fikrni tasdiqlaydi.
Professor Ibodulla Mirzayev jami 19 ta monografiya, 8 ta darslik, 12 ta öquv va uslubiy qöllanma (tarjimalari bilan), 10 dan ortiq dastur, 600 dan ziyod ilmiy maqola çop ettirgan. Olim jahon grammatik taʼlimida birinçi bölib ontologik tahlil metodiga asoslangan mutlaqo yangi 30 bosma taboq hajmidagi “Özbek tilining nazariy grammatikasi” kitobi muallifidir.
Olimning olimligi faqat ilmiy tadqiqotlari bilangina belgilanmaydi. Haqiqiy olim nazariy ğoyalarini, soha rivojiga xizmat qiladigan ilmiy yangiliklarni taʼlim jarayoniga muvaffaqiyat bilan tatbiq etadi. Buning eng asosiy yöli yangi avlod darsliklarini yaratişdir. Ibodulla ustoz bu borada ham salmoqli yutuqlarni qölga kiritib kelmoqda. Olim yaratgan “Özbek tili” elektron darsligi, rus guruhlari uçun “Özbek tili”, “Fransuz tili nazariy grammatikasi”, “Tahliliy öqiş”, “Filologik tahlil asoslari” kabi darsliklar tilşunoslik ilmining eng sönggi yutuqlarini aks ettirgani bilan alohida ahamiyatga ega.
Rus, fransuz tillaridagi zamon talablari darajasida yozilgan eng qimmatli darsliklarni özbek tiliga tarjima qiliş orqali taʼlim tizimiga yangi nazariy fikrlarni, öqitişning innovatsion metodlarini tatbiq etayotgani olimning faoliyati serqirra ekani isbotidir. V.G.Gakning “Fransuz tili nazariy grammatikasi”, “Fransuz va rus tillarining qiyosiy tipologiyasi” kabi darsliklar tarjimasi buning yorqin isboti.
Olimning zamonamiz ilm ahlidan farq qiluvçi eng muhim yutuqlaridan biri tilşunoslik va adabiyotşunoslik sohalarini tutaştiruvçi lingvopoetikaga asos solganidir, deyiş mumkin. Lingvopoetika negizida milliy filologiya jabhasida yangiça “Tahliliy öqiş” metodi muallifi ham professor Ibodulla Mirzayevdir. Şu yönalişdagi “Tahliliy öqiş” innovatsion darsligi fan va taʼlim integratsiyasiga xizmat qilişi jihatidan, ayniqsa, muhimdir. Ayni kezda respublikamizning bir qança oliy öquv yurtlari, xususan, Samarqand va Termiz davlat universitetlarida, SamDUning Kattaqörğon filiali, Termiz va Denov davlat pedagogika institutlarida olim asoslagan uşbu metod asosida öquv maşğulotlari olib borilmoqda.
Ibodulla domla ilmiy tadqiqotlar olib boriş barobarida ijodiy faoliyat bilan muttasil şuğullanib kelayotgan kamdan-kam ziyolilardan. Olimning ilmiy işlari qançalik yuqori saviyada bölsa, ijodiy asarlari — badiiy tarjimalari ham undan qolişmaydigan darajada mukammal ekani meni hayratga soladi. Rus adabiyotining Aleksandr Puşkin, Mixail Lermontov, Nikolay Nekrasov, Aleksandr Blok va Sergey Yesenin kabi darğalari asarlaridan, Anna Axmatova, Vladimir Vыsotskiy, Andrey Voznesenskiy va Marina Svetayeva şeʼrlarigaça, fransuz adabiyoti namoyandalari Şarl Bodler, Giyom Apolliner, Gi de Mopassan va Andre Dotel asarlaridan Alber Kamyu va Pol Vialar bitiklarigaça, ulardan amerika adibi Edgar Allan Po nasriy asarlarigaça tarjima qilgani olimning ijod zahmatidan halovat topişi natijasidir.
Bunçalik katta kölam va keng miqyosdagi ilmiy asarlarni yoziş, darslik va qöllanmalar yaratiş, monografiya va öquv adabiyotlarini tarjima qiliş öz-özidan amalga oşib qolmasligi ayon. Bu işlar yuksak ilmiy-ijodiy tafakkurni, ulkan zahmat va maşaqqatni, tunni tongga ulab mehnat qilişni taqozo etadi.
Olim va ijodkor, birinçi navbatda, ilmiy va ijodiy asarlari bilan eʼtibor topadi, eʼtirof qozonadi. Lekin ilm odamining yana bir muhim vazifasi ham bor. Haqiqiy olimning munosib izdoşlari ham bölmoği zarur. Ilmiy ğoyalarini yuqori saviyada davom ettirayotgan yetuk şogirdlar tayyorlayotgani Ibodulla Mirzayev domlaning bu borada ham köpçilikka örnak ekani dalilidir. Şu paytgaça 13 nafar fan doktori (DSc), 2 nafar fan nomzodi, 30 dan ziyod falsafa doktori (PhD) va 50 dan ortiq magistr ilmiy darajasiga ega şogirdlar yetiştirgani uşbu fikrni tasdiqlaydi.
Ibodulla Mirzayev ilmiy tadqiqotçilik, taʼlim beriş va ijodiy işlar bilan muntazam şuğullaniş barobarida yuqori darajadagi taşkilotçilik salohiyatiga ham ega. U OAK eʼtirofidagi “Til, taʼlim, tarjima” hamda “Alişer Navoiy” xalqaro ilmiy jurnallarini taʼsis etgan va bugungi kungaça uşbu jurnallar boş muharriri sifatida faoliyat olib borayotgan fidoyilardandir.
Vaqtni qadrlagan, umrning har bir soniyasini ilmu irfon va ijodga, millatning kelajagi hisoblangan yoşlar taʼlimi va tarbiyasiga safarbar etgan olim xalqning nazarini topişi ayon. Jamiyatda munosib hurmat va ehtirom qozonişi aniq. Mamlakatimizda va xalqaro miqyosda eʼtirof etilgan va hurmatga sazovor bölgan olim, filologiya fanlari doktori, professor Ibodulla Mirzayev şu kunlarda qutluğ 80 yoşni ana şu hayotiy mezonga amal qilgan holda qarşilayapti. Olim uçun ayni kamolot pallasi sanalgan uşbu tabarruk sanaga havas qilsa arzigulik ilmiy-ijodiy xirmon hamda yetuk şogirdlar qurşovida yetib kelgani ham uning vaqtni qadrlab, qadr topgani natijasidir.
Nurboy JABBOROV,
Alişer Navoiy nomidagi Toşkent davlat
özbek tili va adabiyoti universiteti
öquv işlari böyiça prorektori,
filologiya fanlari doktori,
professor.
