Yöl-yölakay: Yangiyölgaça öylar

Har kuni Yangiyölgaça yöl bosaman. Baʼzan ravon, baʼzan tirband yöldagi qariyb bir soatlik masofa davomida turli taqdirlar va turfa voqealarga guvoh bölaman.

Kimdir hazilga olib ketadigan arzimas holatni boşqasi fojiaga aylantiradi. Birov muhtojga yordam qölini çözsa, xuddi şu daqiqada yonidagi boşqa bir yölovçi uni turtib ötib ketadi. Bir köçaning özida — ham odamiylik, ham beparvolik. Şunda beixtiyor öylanib qolaman: oramizdagi bunday tafovutning sababi nimada?

Balki, javob eski qaraşlarni yangilaşni unutib qöyganimizdadir. Telefonimizni almaştiramiz, kiyimimizni yangilaymiz, biroq boşqalarga munosabatimiz hamon haminqadar. Qaçongaça “zamonaviylik”ni faqat qölimizdagi qurilma bilan ölçaymiz?

Yangiyölga yetib boriş — faqatgina jismoniy manzil emas, haqiqiy yangi yöl eng avvalo munosabatlarimizda boşlanişi kerak. Aks holda, ustimizdagi libos qançalik yangi bölmasin, özimiz öşa eski yöldan yuraveramiz.

Şunday öylar bilan manzilimga yetib kelarkanman va ularning ayrimlarini sizlar — hamfikrlarim bilan bölişişga qaror qildim.

Zamonaviy dunyoning eski şikoyatlari

“Yoşlar tarbiyasi buzilib ket­yapti” degan gap bugun yoki keça paydo bölib qolgan emas, balki ming yillar qaʼridan kelayotgan daʼvodir. Miloddan avvalgi 1750 yilga oid, hozir Parijdagi Luvr muzeyida saqlanayotgan mixxat bitigida Larsa şahridan bölgan Iddin-Sin ismli yigit onasi Zinuga: “Boşqa xonadonlarning öğillari yildan-yilga yaxşiroq kiyinmoqda, siz esa mening kiyimimni yildan-yilga battar qilyapsiz…” — deya noligani yozilgan. Öşa paytlarda ham kattalar: “Hozirgi avlod borgan sari itoatsiz bölib ketmoqda”, — deya taşviş çekişgan ekan.

Tört ming yildan ortiq vaqt ötibdi: ehromlar bunyod etildi, imperiyalar quladi, texnologiya tasavvurga siğmas darajada taraqqiy etdi. Ammo katta avlodning kiçiklar haqidagi şikoyati deyarli özgarmadi: “Bizning davrimizda hammasi boşqaça edi”, “Hozirgi yoşlar buzilib ketyapti”, “Ular bizga qaraganda erkinroq, itoatsizroq”.

Xolis böliş uçun şuni ham tan oliş kerak: avvalgi kaşfiyotlar bilan bugungi texnologiya orasida jiddiy farq bor. Radio, televizor, hatto ilk internet ham inson diqqatini bölgan, biroq ular diqqatni qasddan öğirlaşga emas, asosan, axborot tarqatişga yönaltirilgan edi.

Bugungi platformalar esa inson diqqatini uşlab turişni ilmiy asosda, maqsadli tarzda loyihalaştiradi. Algoritmlar sizning har bir harakatingizni tahlil qiladi, sizga eng yoqqan yoki eng köp tomoşa qilingan kontentni taklif etadi va bu jarayon tinimsiz takomillaşib boradi.

Demak, bugungi yoşlar röparasida oddiy çalğituvçi omil emas, balki puxta tuzilgan, doimiy özini özi takomillaştirib boruvçi murakkab tizim turibdi. Bunday mexanizmga qarşi: “Irodam kuçli, özimni tuta olaman”, — deb yakkama-yakka kuraşiş kattalar uçun ham, yoşlar uçun ham birdek maşaqqatlidir.

Bu haqda “Google” kompaniyasining raqamli dizayn etikasi böyiça sobiq mutaxassisi Tristan Harris köp bor taʼkidlagan. U 2013 yilda kompaniya içida taqdimot qilib, zamonaviy ilovalar odam diqqatini uzoqroq uşlab turiş uçun xuddi öyin avtomatlaridagi kabi “özgaruvçan mukofot” tamoyilidan foydalanişini aytgan edi. Yaʼni foydalanuvçi navbatdagi bildirişnomada uni nima kutayotganini oldindan bilmaydi va aynan şu noaniqlik uni qayta-qayta ekranga qaraşga majbur qiladi. Keyinçalik u “Google” safidan çiqib, “Eʼtiborga hurmat” harakatiga asos soldi hamda texnologiya kompaniyalarini foydalanuvçi psixologiyasini suiisteʼmol qilmaslikka çaqirdi. Uning sözlariga köra, muammo odamlarning “irodasizligida” emas, balki mahsulotning ayni şu maqsadda — insondan imkon qadar köproq vaqtni tortib oliş uçun loyihalaştirilganidadir.

“Smombi”lar

Köçada telefoniga butunlay “boğlanib qolgan” yigitça yölidagi toşga qoqilmagunça boşini kötarmay yuradi: atrofini, yölni körmaydi. Tiqilinç avtobusda ekranga termilib, transport keskin töxtaganda özgalar ustiga yiqiladigan holatlar ham tez-tez uçrab turadi.

Bu faqat bizning köçalarimizgagina xos köriniş emas, balki butun dunyoda kuzatilayotgan va hatto ilmiy nom olgan ijtimoiy hodisadir. Mutaxassislar ekrandan köz uzmay, sekin va gandiraklab yuradigan odamlarni “smombi” — yaʼni “smartfon-zombi” deb atay boşlaşdi. Çunki çetdan qaraganda ularning harakati dahşatli filmlardagi zombilarning qadamiga öxşab ketadi. AQŞda piyodalarning smartfon sababli jarohat olib şifoxonalarga murojaat qiliş körsatkiçi oxirgi paytlarda bir neça barobar oşgani qayd etilgan.

Muammo şu darajaga yetdiki, Xitoyning Çunsin va Belgiyaning Antverpen şaharlarida piyodalar yölaklarida “smartfon foydalanuvçilari uçun maxsus yölak” ajratildi. AQŞning bir qança şaharlarida esa yölni kesib ötişdan oldin telefondan köz uzmaydigan piyodalar xavfsizligi uçun asfaltga örnatilgan svetoforlar joriy etildi. Bu hazil emas, hayotiy xavfsizlik çorasidir.

Xayriyatki, xavotirlarimizni xuddi şu köçalar va metro vagonlarida qölida telefon örniga kitob uşlab, sahifa varaqlab ketayotgan yoş yigit-qizlar biroz aritganday böladi. Xususan, Respublika Maʼnaviyat va maʼrifat markazi, “Turonbank” hamda Transport vazirligi hamkorligida Toşkent metrosining bir neçta bekatida “Turon kitob bekati” loyihasi yölga qöyilgan bölib, yölovçilar safar davomida kitob mutolaa qilişi, hatto uni navbatdagi bekatgaça davom ettirişi mumkin.

Bundan-da nozikroq holat — bolalarning tengdoşlari orasidagi “kimning telefoni yangiroq” qabilidagi bahslari oilaviy xotirjamlikni buzuvçi bosimga aylanayotganidir. Bu yerda gap faqat texnologiyaning özida emas. Bu — insonning eʼtirof etiliş, jamoaga mansublik va teng böliş kabi azaliy ehtiyojlarining mahsulidir. Faqat endilikda bu ehtiyojning “bahosi” qimmatlaşib, namoyon böliş şakli yanada oşkora tus oldi.

“Jentlmenlik”

Iş kuni yakunlanib, yölovçilar uy-uyiga qaytayotgan pallada metro yoki avtobus bekatlarida katta tiqilinç yuzaga keladi. Jamoat transporti eşigi oçilişga ulgurmasdanoq yoşlar, ayniqsa, yigitlar birinçi bölib, heç kimga qaramay, baʼzan atrofdagilarni turtib bölsa ham içkariga kirib olişga urinişadi. Gödak kötargan ayollar, qizlar va yoşi kattalarga yöl beriş u yoqda tursin, ularni bepisandlik bilan surib ötişadi. Qiziq, ular nega bunçalik şoşişadi?

Bu holat hammasidan ham oğriqli tuyuladi, çunki u bizning çuqur ildizga ega milliy va umuminsoniy qadriyatlarimizga ziddir. Anʼanaviy tarbiyamizda erkak kişi — jismonan kuçli, birinçi galda himoyaçi, ayollarga, bolalarga va keksalarga yöl oçib beruvçi hamda joy böşatuvçi siymo hisoblangan. “Jentlmenlik” deb ataluvçi bu odob qoidasi kuçni köz-köz qilişga emas, balki uni özgalarga kömak beriş yölida sarflaşga qaratilgan edi. Bugun esa bu tamoyil köpinça teskari işlayotgandek: göyo kim çaqqon va kuçli bölsa, öşa haq bölib çiqmoqda.

Buni şunçaki tarbiyasizlik deya baholab qöya qoliş oson, biroq masalaning eng xavotirli tomoni — bu illatning ildiz otib, avloddan avlodga ötib borayotganidadir. Uyda ota-onaga, kattalarga nisbatan hurmatni körib ulğaymagan bola ertaga köça-köyda, jamoat transportida ham şunday munosabatni takrorlaydi va öz navbatida, uni farzandlariga “meros” qilib qoldiradi. Va aksinça: agar bugun bekatda kimgadir yöl beriş yoki joy böşatiş madaniyati söna boşlasa, bu kelajakda yanada kattaroq hurmatsizliklarga yöl oçilişining xabarçisidir.

Şu örinda haqli savol tuğiladi: bu — faqat yoşlarning “tarbiyasizligi”mi yoki biz — kattalar ularga odobni şaxsiy namuna sifatida yetarliça körsata olmayapmizmi? Axir bola quruq “hurmat qil” degan nasihatdan köra, kattalarning amaliy xatti-harakatidan köproq saboq oladi.

Layk uçun hayotini xavf ostiga qöyganlar

Yana bir tendensiya borki, u yuqoridagilardan ham köproq taşviş uyğotadi. Avvallari ijtimoiy tarmoqlarda restoran yoki oşxona reklamasi doirasida pul mukofoti evaziga tez va meʼyoridan ortiq taom yeyiş musobaqalari, asosan, yigitlar örtasida kuzatilardi. Bugun esa xuddi şu formatda, aynan reklama va maşhurlik uçun ayol-qizlarning iştiroki sezilarli darajada köpaydi.

Xöş, bu odat bizga qayerdan kirib keldi?

AQŞdagi eng maşhur “xot-dog yeyiş musobaqasi” göyoki 1916 yildan buyon davom etib kelayotgan anʼana sifatida taqdim etilsa-da, aslida 1970 yillarda reklama agentlari tomonidan atayin töqib çiqarilgan piar bölib çiqdi; musobaqa birinçi marta 1972 yilda hujjatlaştirilgan. Hozirgi internetdagi “köp ovqat yeyiş” videolarining negizi bölgan mukbang atamasi esa Janubiy Koreyadan kelib çiqqan. U yerda bu holat dastlab yolğizlik va tuşkunlikni virtual tarzda “birga ovqatlaniş” orqali yengillaştiriş vositasi sifatida paydo bölgan, söngra butun dunyoga, jumladan, reklama bozoriga ham yoyilgan.

Odatda, erkaklarga xos deb qaralgan bunday harakatlarni ayol kişining bajarişi kutilmagan ziddiyat yaratib, köproq tomoşabinni jalb etadi. Bilamizki, köproq körişlar soni köproq daromad keltiradi. Natijada diqqat markazida inson soğliği emas, balki “qiziqarli kontent” statistikasi turib qoladi.

Sir emaski, taomni şoşib va meʼyoridan ortiq yeyiş oşqozon devorining haddan taşqari çözilib, yorilib ketişiga, qizilöngaç jarohatlanişiga hamda nafas yöllarining tösilib qolişiga sabab bölişi mumkin. 2024 yilda xitoylik maşhur mukbang-bloger Pan Syaotin jonli efir vaqtida aynan şu xatti-harakati oqibatida vafot etdi. U bundan oldin ham oşqozondan qon ketişi taşxisi bilan şifoxonaga tuşgan, ammo bir kun ötiboq yana meʼyorsiz ovqatlanişni davom ettirgan edi. Bu kabi mudhiş voqealar faqat Xitoy yoki AQŞda emas, dunyoning turli burçaklarida qayd etilmoqda.

Şarq xalqlarida dasturxon şunçaki tamaddi qiliş joyi emas, balki hurmat, andişa va yuksak odob ramzidir. Şu nuqtai nazardan, kontent uçun ataylab “tez va pala-partiş yeyiş” jamoatçilik tomonidan nafaqat tibbiy jihatdan xavfli, balki milliy qadriyatlarga zid hodisa sifatida qabul qilinadi. Ijtimoiy tarmoqlarda bunday videolar ostida nafrat va ğazabga töla izohlarning köpayişi esa, afsuski, algoritmlar sababli uşbu mazmundagi kontentlarning yanada kengroq tarqalişiga turtki bermoqda.

Bir telefon – uç hayot

2026 yil avgustida internet tarmoğini larzaga solgan yana bir maşʼum voqea yuz berdi: Hindistonning Maharaştra ştatida 18 yoşli yigit ota-onasi unga “iPhone” olib bermagani uçun jarlik yoqasiga borib, özini taşlaş bilan tahdid qiladi. Uni qutqarib qolişga uringan ota muvozanatni yöqotib, pastga qulaydi, bu dahşatga çiday olmagan ona ham özini jarlikka taşlaydi. Şu tariqa uç kişidan iborat bir butun oila bir neça daqiqa içida hayotdan köz yumadi.

Hurmatsizlikning yangiça körinişi(mi?)

Yuqoridagi voqeaning tez va keng tarqalgani bejiz emas. Köpçilik buni öqiganda: “Bunga öxşaş holatlarni özim ham körganman yoki eşitganman”, — degan fikrga bordi. Çunki smartfon yoki boşqa bir buyum uçun ota-onasiga şart qöyadigan, qöpollik qiladigan va hatto tahdidga ötadigan yoşlar, afsuski, oramizda ham yöq emas.

Ilgari oilaviy kelişmovçilik, ota-ona bilan bahs yoki norozilik tört devor içida qoladigan, taşqariga çiqarilmaydigan içki masala hisoblanardi. Şarqona tarbiyada ota-onaga tik boqiş, ularga ovoz kötariş, hatto içida norozilik saqlaşning özi odobsizlik sanalgan — ular bilan oçiqça bahslaşiş yoki oşkora şikoyat qiliş haqida gap ham bölişi mumkin emas edi.

Bugun esa yoş avlodning ayrim vakillari oilaviy nizolarni, ota-onasidan xafa bölganini va şaxsiy keçinmalarini kamera qarşisida minglab notaniş odamlarga oçiq-soçiq “hikoya” qilib berişga odatlanmoqda. Ijtimoiy tarmoqlarda “Oilam meni tuşunmaydi”, “Ota-onam bilan urişib qoldim” kabi sarlavhali “storytime” formatidagi videolar alohida yönalişga aylandi. Bu köp hollarda oilaviy muammoni bartaraf etiş uçun emas, balki şunçaki obunaçi, layk va izoh töplaş maqsadida amalga oşirilmoqda.

Şu örinda savol tuğiladi: yoşlar bu illatni — oila sirini köçaga, qolaversa, internet ummoniga olib çiqişni qayerdan örganmoqda? Ehtimol, ular buni ota-onasi yoki milliy anʼanalardan emas, balki kun böyi kuzatayotgan raqamli platformalardan olayotgandir? Çunki u yerda şaxsiy hayotni köz-köz qiliş uyat emas, balki şuhrat va mömay daromad manbai sifatida talqin etiladi.

Bu holat madaniyatlar yoki avlodlar örtasidagi şunçaki mayda tafovut emas. Bu — har qanday jamiyat va davrda birdek qadrlangan muqaddas asosga, yaʼni farzandi uçun bor umrini, kuç-quvvatini baxşida etgan ota-ona mehnatiga nisbatan hurmatsizlikning yangi va xavfli qiyofasi emasmi?

Kim aybdor: farzand, ota-ona yoki tizim?

Baʼzan ota-onaning özi farzandiga “yöq” deyişni bilmaydi. Çunki ularning özlari ham: “Bolam tengqurlaridan kam bölmasin”, — degan içki bosimga taslim böladi. Bunday vaziyatda muammo bolada emas, balki oilaning qadriyatlar tizimida körinadi.

Ilova va raqamli platformalarni yaratuvçilar esa öz daromadlarini oşiriş maqsadida foydalanuvçini ekran qarşisida imkon qadar uzoqroq uşlab turişga ongli ravişda intiladilar. Bu haqiqatni körmaslikka oliş — barça aybni faqat yoşlarga yuklab, muammoning asl ildizini eʼtibordan çetda qoldiriş bilan barobardir.

Fransiyada ötkazilgan sinov dasturi natijalari böyiça mamlakat taʼlim vaziri “sinflardagi taʼlim-tarbiya muhiti sezilarli darajada yaxşilangani”ni taʼkidladi. Bu — masala nafaqat oilaviy, balki davlat siyosati darajasida ham öta jiddiy qabul qilinayotganidan dalolat beradi. Mamlakatimizda ham bu muammo eʼtibordan çetda qolmagan. Xususan, 2012 yilda Vazirlar Mahkamasining maxsus qarori bilan umumtaʼlim maktablarida mobil telefonlardan foydalaniş tartibi tasdiqlangan. Unga köra, öquvçilar taʼlim muassasasi hududiga kirganda telefon ovozini öçirib qöyişlari va undan dars vaqtida foydalanmasliklari şart. Biroq amalda uşbu talablarga barça maktablarda ham birdek qatʼiy rioya etilmayotgani, köplab pedagoglar öquvçilarning dars paytida ijtimoiy tarmoqlarga çalğib qolayotganidan hamon şikoyat qilayotgani aççiq haqiqatdir.

Taqiqdan köra – muloqot

Bu fikrlar kimgadir ayblov qöyiş uçun emas, balki xolis kuzatuv sifatida örtaga taşlanmoqda. Şu bois tayyor “qoliplar” taqdim etiş örniga, birgalikda mulohaza yuritib köraylik:

“Telefonni taşla!” degan keskin buyruq örniga, bu matoh odamni nega bunçalik öziga böysundirib olayotgani haqida farzand bilan bamaʼni muloqot qiliş kutilgan natijani beradi. Köçada va transportda smartfonga tikilib yurişning xavfini quruq taqiq orqali emas, balki hayotiy misollar yordamida tuşuntiriş lozim. Eng asosiysi, kattalarning şaxsiy namunasidir. Agar ota-onaning özi kun böyi telefon titkilaşdan böşamasa, bolaga quruq söz bilan taʼsir ötkaziş amrimahol. Bolaga zamonaviy ilovalarning inson diqqatini qanday mexanizmlar orqali jalb qilişini tuşuntiriş — uni oddiy, tobe isteʼmolçidan ongli foydalanuvçiga aylantirişning samarali yölidir.

Eʼtiborli jihati şundaki, ayrim maktablarda ötkazilgan “telefonsiz kun” tajribasida dastlab öquvçilar maʼlum noqulaylik va taşviş his qilişgan bölsa-da, oradan bir neça hafta ötib, sinflarda jonli muloqot va özaro aloqa sezilarli darajada jonlangani kuzatildi. Bu esa muammo yoşlarning “tabiati”da emas, balki ular yaşayotgan muhitning tuzilişida ekanini hamda muhitni ijobiy tomonga özgartiriş orqali xulq-atvorni ham tabiiy tarzda önglaş mumkinligini körsatadi.

Şaxsiy namuna – eng oliy javob

Yuqorida aytganimizdek, har bir avlod özidan keyingi yoşlarni “avvalgidek emas” deya baholaydi — bu insoniyat tarixida takrorlanib kelayotgan odatiy hol. Ammo bugungi vaziyatning farqi şundaki, endilikda röparamizda oddiy vaqtixuşlik vositasi emas, balki inson ongi va diqqatini boşqariş uçun maxsus yaratilgan ulkan tizim qad rostlab turibdi. Şu bois faqatgina “yoşlar aybdor” degan xulosa bilan çeklaniş — masalaga haddan taşqari yuzaki yondaşiş bölar edi.

Aslida, muammo qayerda va kimda ekanini, uni kim hal etişi kerakligini çeksiz bahs qilişdan köra, har birimiz masʼuliyatni, avvalo, özimizdan boşlaşimiz maqsadga muvofiqdir.

Şohista YUNUSALIYEVA,

Respublika Maʼnaviyat va

maʼrifat markazi xodimi.

 

Yangiliklarni döstlaringizga ulaşing

Fikr bildirish

Email manzilingiz chop etilmaydi. Majburiy bandlar * bilan belgilangan