Tilloga teng tilimizning taqdiri

Tasavvur qiling, ajoyib kunlarning birida, “barça taşkilot va idoralarda iş yuritiş, hisob-kitob, moliya va statistika hujjatlari töliq va faqat özbek tilida yuritişga ötilsin”, degan bir körsatma berib qolinsa…

Nima deb öylaysiz, “Davlat tili haqida”gi Özbekiston Respublikasi Qonunining barça bandlari bekamu köst amalga oşib, ona tilimizning kökragiga şamol tega boşlaydimi?

Zap iş bölardi! Ammo…

Oçiğini aytsam, mening fik­rimça, hanuzgaça biz bunga tayyor emasmiz. Çunki mabodo yuqoridagidek körsatma bölsa, aksar davlat idoralarida, banklarda, tibbiy muassasalar va hokazolarda iş yuritiş maromi pasaygan, qiyinlaşgan bölardi. Bundan öttiz yil avval, ehtimol bunga ança-munça hozir bölgandirmiz. Ammo şu orada özbek tilini rivojlantirişga turtki beradigan baʼzi işlarni xöjakörsinga qilgan böldik-da, asosiy işni paysalga solib, yöqqa çiqarişga qarab ketaverdik. Masalan, “Davlat tili haqida”gi Qonunni keyinçalik “tahrir” qilib – har yoğini egovlab, yum-yumaloq, tişsiz-tirnoqsiz bir narsaga aylantirdikki, unga amal qilsa ham böladi, amal qilmasa ham. Oqibat, idora va taşkilotlarda davlat tilida iş yurita oladigan odam bugun siyraklaşib qoldi. Hozir köpgina mutaxassislar ona tilimizni bu orada pensiyaga çiqib ketgan eski xodimlar darajasida bilişi dargumon. Holbuki, buning aksi bölişi kerak emasmidi?

Gap qonundami? Albatta, qonun zarur. Ammo uni amalga oşirişga qobil, tilimizning, millatimizning fidoyisi bölgan xodimlarning özi qahat bölsa, qonun harçand puxta işlanib, “ötkir” bir holga keltirilgani bilan iş aro yölda qolaveradi. Zero, katta-kiçik har bir mahkamaga önlab, yuzlab özbek tilini qoyilmaqom biladigan mutaxassislar – butun mamlakat böyiça olganda esa, harbiyça aytganda, bir-ikki polk emas, butun bir armiya tilbilarmonlari kerak. Ularni qayerdan olamiz? Qaçon tayyorlaymiz?

Pessimizmda ayblaşlarini bilib turganim holda aytamanki, agar maktablarda ona tilimizni öqitiş şu zaylda davom etaversa, özbek tilining çinakam davlat tili bölişi yana çözilib ketadimi, deb qörqaman.

Buning sababini izohlaganda «ilgari mustaqil emasdik, mus­tabid tuzum edi, tilimiz kamsitilardi…» kabi bahona-yu uzr­lar ham keragidan ortiqroq aytildi. Endiyam şu gaplar bilan özimizni aldab yurişning vaqti ötmadimi? Aslida, sobiq Ittifoq paytida ham birov bizga ona tilingni bilma, çuqur örganma, degan emas, aksinça, rus tilini öqitiş-örgatiş bö­yiça Ittifoq miqyosidagi konferensiyalarni özimiz taşab­bus qilib köpinça Toşkentda ötkazardik, Kavkaz, Boltiqbö­yidagi birodarlar öşa paytlarda ham respublika doirasidagi işlarini öz ona tillarida olib borişar va bunga birov aytarli monelik qilgan ham emas. Demoqçimizki, özimizda fidoyilik, millatparvarlik kamroq, mana hozir – “Davlat tili haqida”gi qonun çiqqanidan buyon öttiz yil, mustaqillik qölga kirganidan beri ikki kam öttiz yil ötibdi hamki, ozod elimizning ozod tilida tölaqonli iş yuritişga muyassar bölolmayapmiz. Çunki aksar odamlarga davlat tili tuşunçasining özi begona, qorin töq, betaşviş yaşaşdan boşqa ğami yöq.

Buni bizga uqtirib, til rivojini yangi bosqiçga kötarişda rahnamolik qilişi kerak bölgan köp tilşunos olimlarimiz esa öninçi-ön beşinçi darajali masalalar bilan, çunonçi, “Qöşma gaplarda zid­lanuvçi uzvlar presuppo­zitsiyasi” kabi, sarlavhasiga qarasangiz – öta ilmiy, lekin mohiyatiga köra tilning u yoki bu holatini statik tarzda qayd etişdan nariga ötmaydigan va til ravnaqiga aytarlik hissa qöşmaydigan tor doiraga oid masala bilan maşğul. Axir, köçasida inqilob bölayotgan çoğda qay bir olim “Örta asrlar biliş nazariyasida ruh fenomenologiyasining örni” kabi daqqi bir masala bilan şuğullanib ötiradigan bölsa, uning faylasuf emas, boşqa “beozor” şaxs ekanligi tayin-ku!

Bizningça, bu borada bir-biriga boğliq ikki katta muammo bor:

1. Til öqitiş tizimi

Maktab va oliy öquv yurtlari bola nutqini östiriş bilan emas, balki özbek tili grammatikasining qoidalarini örgatiş, yod oldiriş bilan maşğul. Institutga kirişda abituriyentning bilimi söz turkumlarni bilişiga, falon jumla ergaşgan qöşma gapning qaysi turiga mansubligini farqlaşiga qarab ölçanyapti. Tildan xabardorlik deganda grammatik qonun-qoidalarni qançalik şarros örganganini tuşunyapmiz.

Ammo bola ötimli feʼl bilan ötimsiz feʼllarni çalkaştirib yuborsa, kişilik olmoşini özlik olmoşi deb aytsa, yoxud hol ergaş gapni töldiruvçi ergaş gap deb tursa – mana şu qoidalarni yodlamagan bölsa, turmuşda u xato gapirib, xato yozadigan bölib qoladimi?

Yöq, albatta. Bizningça, töğri gapirib, töğri yoziş uçun grammatikani egallaşning mutlaqo ahamiyati yöq.

Şunday hollar uçraydiki, özbek tili darsliklaridan bahra olmagan odamlar grammatikani maxsus örgangan kişilarga nisbatan yaxşiroq sözlaydilar ham. Çunonçi, islom maʼhadini keçagina bitirgan mullavaçça tumonatga vaʼz aytadi, taʼsirli sözlab odamlarni yiğlatişga qodir, ammo tilçi professorlarning köpi törtta odam oldida eplab gapira olmaydi.

Şu örinda, masalani kengroq qöyib köraylik: til taʼlimidan maqsad nima? Grammatikaning sxolastik qoidalarini yaxşilab bilib olişmi yoki öz ona tilida burro gapirib, ravon yoza olişni örgatişmi?

Maktablarda (universitetlarda ham) til örgatiş notöğri asosga qurilgan. Bizda bolalarga tilni emas, balki til haqidagi fanning muayyan tarmoqlari – fonetika, morfologiya, sintaksis… örgatiladi. Holbuki, fizika darslarida bolalar fizik jarayonlarni, matematika darslarida hisob-kitobni örganganlari kabi, til darslarida ham til xususidagi fanning tarmoqlarini emas, ona tilimizning özini, gözalligini, keng imkoniyatlari haqidagi ilmni örganişi lozim-ku!

Ötmişda til taʼlimi töğri yölga qöyilgan edi. Eski maktabda sarf (morfologiya) va nahv (sintaksis) kabi maxsus sohalar ham öqitilgan, biroq ular talabalarning ança bilim va könikmalarni egallagan çoğida örgatilgan. Unga qadar esa odob taʼlimi (til odobi ham şunga kiradi. Z.I,), qiroat, notiqlik, fasohat kabi bir qança lisoniy va ğayrilisoniy fanlardan saboq berilgan. Örni kelganda eski maktablarda til taʼlimi öqitişda qöllanilgan ana şunday maqbul usul va şakl­lardan foydalaniş mumkin emasmi?

Maktabda tilni endigina örganişga kirişa boşlagan bolalarga grammatika emas, til öqitilişi kerak. Öquvçilarga özbek tilining turkiy tillar oilasidagi örni, mavqei, şevalari va adabiy til xossalari, ona tilimizning milliy tabiati, nutqni töğri tuzişning boş­lanğiç talablari, nutq madaniyati asoslari, ifodali öqiş va qiroat malakasi, fasohat va baloğat, mantiq va uslub singari har bir odamga – işçi, xizmatçi, dehqon, sotuvçi, kimyogar, novvoy, kompyuter dasturçisi… singarilarga har kuni asqotadigan, yaʼni avvalo, jonli muloqot uçun lozim böladigan bilimlar örgatilişi kerak. Ana şularni mukammal egallagandan ke­yingina til taʼlimining oliy bosqiçida – tilning tovuş, söz va jumla kölamidagi qonuniyatlari bayon qilinadigan fonetika, morfologiya va sintaksis kabi nazariy sohalariga ötiş mumkin bölar.

1. Özbek tili grammatikasi darsliklari borasida

Aslida, barça grammatika darsliklari öşa tilning tabiatidan kelib çiqib tuziladi. Bu degani, agar tillar özaro genetik va tipologik jihatdan muştarak bölmasa, bir til uçun tuzilgan grammatika ikkinçi tilga töğri kelmaydi. Tilning milliy xususiyatlaridan kelib çiqib yaratilgan grammatikagina öşa tilning xossalarini töğri aks ettiradi va uning rivojiga kömak bera oladi.

Ammo özbek tilining bugungi grammatikasi bu talab­­ga mutlaqo javob bermaydi, çunki uning butun tuzugi… rus grammatikasiga mos. Boşqaça aytganda, rus tili grammatikasi rus tilining jussasiga qarab biçib-tikilgan libos desak, özbek tili kiygan libos (grammatika) öz gavdasiga monand emas, u boşqa birovning kiyimini kiyib olib, önğaysiz ahvolga turgan kişiga öxşaydi. Bu libosda uni tanib oliş (örganiş) qiyin.

Çunonçi, sözlar ikki yirik — mustaqil va yordamçi söz turkumlariga taqsimlanar emiş. Söz turkumlari esa oz ham emas, köp ham emas, rus tilidagi kabi oltita: ot, sifat, son, olmoş, feʼl, raviş (bularning sanaliş tartibigaça bir xil). Yordamçi sözlar turkumi ham xuddi rusçadagiday — aynan beşta, bu turkumlar har birining u yoki bu grammatik holatini izohlovçi önlab va yuzlab içki atamalar hamda ularning butun-butun tizimi (masalan, fazovыy glagol — fazali feʼl, vыdelitelno-ograniçitelnыe çastitsы — ayiruv-çegaralov yuklamalari…), şu­ningdek, kelişiklar sonining rus tilidagi padejlar kabi aynan oltita ekanligi… önlab şunday aynanliklar borki, bu özbek tilining hozirgi sarfiyoti tamomila rusça qolipdan çiqqanini körsatadi.

Sintaksis sohasidagi mutelik esa yana köp. Gapning ega va kesim kabi boş bölaklar (glavnыe çlenы predlojeniya)ga, aniqlovçi, töldiruvçi va hol (opredeleniye, dopolneniye i obstoya­telstvo) singari ikkinçi darajali bölaklar (vtorostepennыe çlenы predlojeniya)ga bölinişi, sodda gap va qöşma gap, sodda gaplarning va qöşma gaplarning turlari, bularning şakl-şamoyi­li va nomi… barçasi özbek tili sintaksisi rus tili sintaksisini öziga tatbiq etib olganiga dalildir. Bugungi özbek tilşunosligiga oid mingdan ortiq  istilohlar ham rusçadan aynan tarjima qilib olingan.

Boşqa til vakillariga özbekçani örgatişga möljallab çop etilgan köplab öquv qöllanmalari ham ana şu alpozdagi grammatikani öqitişga möljallangan. Ular bu darsliklar asosida özbek tilini örgana olmasligi aniq. Çunki, hozirgi grammatika asosida özbek tilini örganiş nafaqat boşqa millat kişilari, balki özbeklarning öziga ham muşkul.

Men turk tili yuzasidan Turkiyada yoki uyğur tili böyiça Şinjonda yaratilgan milliy grammatika namunalari bilan tanişişni juda istar edim. Har holda, ular öz grammatikalarini rus tili qolipiga moslab emas, balki turk, uyğur tillarining milliy tabiatidan kelib çiqib yaratgan bölsalar kerak. Bu esa turkiy tillar böyiça köp darsligu qöllanmalarni töğri tuzişga, kamçiliklarni bartaraf etişga kömaklaşgan bölur edi.

Xullas, özbek tilini öqitiş-örgatişda hozir şakllangan sxolastik anʼanalardan, yaʼni hadeb grammatikani tiqiştirişdan voz keçib, asosiy eʼtiborni nutq östirişga qaratiş lozim. Grammatikaga kelsak, uning tuzilişini tubdan isloh qilib, ona tilimizning milliy tabiatidan kelib çiqqan holda, mustaqil milliy grammatikani yaratiş zarur. Şunday darsliklargina özbek tilining tabiati haqida töğri tasavvur bera oladi.

Şu kunlarda davlat tili töğrisidagi qonun yana kun tartibiga çiqyapti. Bu borada Prezidentimiz aytganiday, “ura-ura” qilib, qonun qabul qiliş kerak deb iş qiliş noörin. Qonun qabul qilganda ham vijdondan ötkaziş: xöş, bu qonunni kim bajaradi, degan savoldan kelib çiqiş lozim.

Bu talotöp dunyoning avzoyi şundayki, tört ming kişi gaplaşadigan bir til saqlanib qolib, tört million kişining ona tili yöqlikka yuz tutişi ham mumkin. Bu endi ayni til vakillarining fidoyiligiga, vatanparvarligiga boğliq. Nega vatanparvarlik deyapmiz? Çunki har bir el-xalqning vatani eng avvalo uning ona tilidir. Til bölmasa millat, millatsiz Vatan bölmaydi. Demak, til — közimizning qoraçiği kabi aziz.

Pirovardida özbek tili busbutun davlat tiliga aylanişi uçun öta şart bölgan bir omil haqida ham aytib ötaylik.

Maʼlumki, inson ruhiyatida şaxsiy manfaatdorlik tuyğusi kuçli. Özbeklarda esa ayniqsa. Biz ona tilini yaxşi bilib, davlat işini şu tilda yuritişdan şaxsan özimiz manfaatdor bölişimizni anglasak bormi, tamom, boşqa birov bizga yetib böpti. Çunonçi, har qanday darajadagi rahbarlikka tayinlaşda şu kadr­ning davlat tili böyiça imtihondagi natijasi hisobga olinsa, harbiy, tibbiy, texnikaviy, diplomatik, ilmiy va hokazo darajalar berişda, malakalaş uçun attestatsiyadan ötkazişda xodimlarning özbek tilini qay darajada bilişi böyiça savollar ham örtaga qöyiladigan bölsa… işoning, barça muammolar öz-özidan hal böladi va biron yilga qolib-qolmayoq özbek tili amalda çinakam davlat tili bölib işlay boşlaydi.

Yuqoridagi mulohazalarimizdan muddao şuki, Prezidentimizning 2019 yil 21 oktyabrda qabul qilgan “Özbek tilini davlat tili sifatida nufuzi va mav­qeini tubdan oşiriş çora-tadbirlari töğrisida”gi Farmonida: “Bugungi globallaşuv davrida har bir xalq, har qaysi mustaqil davlat öz milliy manfaatlarini taʼminlaş, bu borada, avvalo, öz madaniyatini, azaliy qadriyatlarini, ona tilini asrab-avaylaş va rivojlantiriş masalasiga ustuvor ahamiyat qaratişi tabiiydir”, deyilgani biz uçun dasturilamal bölmoği şart. Demak, uşbu Farmonning ijrosini taʼminlaşda ustuvor vazifalarga birinçi galda eʼtibor qaratişimiz lozim.

Zuhriddin Isomiddinov.