Nomlarimiz handalakdek tilim-tilim…
“Hurriyat” gazetasining 13 may sonida eʼlon qilingan “Ilmi borning savodi bölmasa qiyin ekan” sarlavhali maqolani öqidimu, “tilçi” sifatida, qolaversa, Özbek tili va adabiyoti universiteti öqituvçisi sifatida ruhlanib ketdim. Bu masala meni ham ançadan beri öylantirib keladi, şuning uçun fikrlarimni qoralaşga jazm etdim.
2019-2020 yillar davomida tom maʼnoda ona tilimiz rivoji hamda uning huquqiy maqomini mustahkamlaş borasida tub burilişlar bölyapti.
Prezidentimiz tomonidan 2019 yil 4 oktyabr kuni «Davlat tili haqida»gi Qonunning 30 yilligini munosib nişonlaş töğrisidagi qaror imzolandi, “Özbek tilining davlat tili sifatidagi nufuzi va mavqeini tubdan oşiriş çora-tadbirlari töğrisida”gi Farmon qabul qilindi va hokazo. Ularda tilimiz rivoji bilan boğliq yaqin va uzoq istiqboldagi vazifalar, strategik rejalarning aniq negizi belgilab berildi.
Afsuski, baʼzi hollarda qilinayotgan islohotlarning mohiyatini tuşunmayotganimiz dilni xira qiladi. Bugun ijtimoiy tarmoqlarda davlat tilining huquqiy maqomini mustahkamlaş yölida qöyilayotgan kiçik odimlar yuzasidan fikrlar “jang”i ketyapti. Jumladan, Adliya vazirligi tomonidan işlab çiqilgan davlat tilida iş yuritişni taʼminlamaganlik uçun mansabdor şaxslarga javobgarlik belgilaşni nazarda tutuvçi qonun loyihasi atrofidagi munozaralar muhokamalar markaziga çiqdi. Ayrimlarning huquqiy madaniyatida hamon böşliqlar borligi kasriga tortişuvlar baʼzan tuşunmovçiliklar kelib çiqişiga ham sabab böldi. Aslida bu qonun hujjati 30 yildan beri davlat tilini örganmagan “vatanparvar” rahbarlarga qaratilgan. Bu yerda biror-bir tilning huquqiy maqomi kamsitilişi haqida gap yöq. Bu millatlararo nifoq keltirib çiqarişni xohlayotgan ayrim kuçlar uçun aslo “tutantiriq” böladigan masala emas edi…
Maʼmuriy javobgarlik töğrisidagi kodeksning “Davlat tili töğrisidagi qonun hujjatlarini buziş” deb nomlangan 42-moddasiga “Davlat organlari va taşkilotlarida iş yuritişda davlat tili haqidagi qonun hujjatlari talablariga rioya etmaslik, mansabdor şaxslarga bazaviy hisoblaş miqdorining ikki baravaridan beş baravarigaça miqdorda jarima solişga sabab böladi” degan töldiriş kiritilgan.
Juda töğri qaror! Biroq bu masala xususida ham ijtimoiy tarmoqlarda bir qator munosabatlar bildirilmoqda. Bu oddiy aholi uçun emas, mansabdor şaxslarga qaratilgan çora ekanligini bilib-bilmay behuda tortişayotganlar hayron qoldiradi.
Bugungi şaroitda tadbirkorlik subʼyektlari va işlab çiqariş sohasida davlat tili haqidagi qonun hujjatlari talablariga rioya etilişi bilan boğliq munosabatlarni tartibga soliş uçun ham biror çora qöllaş masalasi körib çiqilişi lozim. Çunki davlat tiliga rioya qilmaslik köp hollarda mana şu jabhalarda yuz bermoqda va eng açinarlisi, şahrimiz körkiga körk bölib turgan inşootlar nomlari, mahsulot, uning yorliqlari, köça yozuvlari va peşlavhalarda tilimiz aksi körinmas ekan, unga nopisand munosabat davom etaveradi.
Dunyo hamjamiyatidan munosib örin egallaşni maqsad qilib qöygan har qaysi davlat, avvalo, öz xalqining milliy tili va madaniyatini asrab-avaylaşga, rivojlantirişga intiladi.
Keyingi yillarda respublikamizda işlab çiqariş, savdo-sotiq obʼyektlari, korxona, muassasa, firma, mahsulotlarga xorij tillarida nom qöyiş rosa urfga aylandi. Ayniqsa, keyingi uç-tört yil içida nom yaratişda inglizça yoki boşqa ajnabiy sözlarga murojaat qilişga ruju qöyilmoqdaki, buning sabablarini turliça izohlaş mumkin. Yaʼni, bu yöl bilan balki isteʼmolçilar eʼtiborini öziga jalb qiliş közda tutilgandir, yoki xorijiy nom orqali mahsulotni jahon bozoriga oson olib çiqişni nazarda tutgandir, bu bizga qoronği…
Har qanday holatda ham, bozor peştaxtalaridan örin olgan “Özbekistonda işlab çiqarilgan” degan nom ostidagi mahsulotlar sof özbek tilida nomlanişi şart. Bir qaraşda bular şunçaki oddiy masala bölib körinişi mumkin. Şusiz ham muammo yetarli, bir tomonda jahon pandemiyasi, ikkinçi tomonda texnogen ofatlar, ular keltirib çiqargan iqtisodiy muammolarni bartaraf qiliş yölidagi saʼy-harakatlar…. Nomi qanday bölsa ham mahsulotni işlab çiqaribdi-ku, otasiga rahmat öşa tadbirkorlarning, deyişingiz mumkin. Lekin şuni unutmaylikki, biz ajdodlardan avlodlarga ötib kelayotgan eng buyuk qadriyat — ona tilimizni bus-butunligiça, boyliklariga zavol yetkazmasdan kelajak avlodga yetkazişga masʼulmiz. Aks holda, ona tilimizga nopisand munosabat davom etaveradi. Kelajak avlodlar “Naşa kaşa”ni içib katta böladi, milliy ertak qahramonimiz Zumrad qolib Maşaga ergaşadi, “Benissimo”da tort yeydi, “Korzinka”dan xarid qiladi, “Gurman Burger”da ovqatlanadi…
Xalqimizning milliy anʼanalari va mentalitetiga yot bölgan töqima nomlarning oldini oliş, yangi nomlarning özbek adabiy tili meʼyorlariga mos bölişini nazoratga oliş lozim. Tadbirkorlik subʼyekti bilan şuğullanuvçilarni nomlaş (neyming) texnologiyasi asoslaridan xabardor qiliş, ularga uslubiy körsatmalar beriş, savdo brendlari nomlarining zaxirasini yaratiş kerak.
Ayni paytda mamlakatimizda iqtisodiyot tarmoqlari rivojlanayotganini hisobga olsak, bir-birini takrorlamaydigan, yangi va özgaça uslubdagi nom topiş ham oson emas, albatta. Mana şularni inobatga olgan holda Özbekiston Respublikasi “Davlat tili haqida”gi Qonuniga mos bölişini taʼminlaş böyiça uslubiy körsatmalar tayyorlanib, nomlar zaxirasini yaratiş işlari olib borilmoqda. Xususan, Alişer Navoiy nomidagi Toşkent davlat özbek tili va va adabiyoti universiteti taşabbusi bilan “Özbekça nomlaş laboratoriyasi” öz faoliyatini boşladi. Özbekiston Respublikasi Innovatsion rivojlantiriş vazirligi tomonidan mazkur masala yeçimiga bağişlangan “Özbek tilida nomşunoslik: meʼyoriy-huquqiy asoslarini yaratiş” mavzusidagi amaliy loyiha uçun mablağ ajratilib, özbek tilida nomlar bazasini yaratiş masalalari yeçimlari örganilyapti.
Internet tarmoğida barça tadbirkor va işlab çiqaruvçilar uçun uznom.uz sayti faoliyati yölga qöyildi. Uşbu sayt orqali tadbirkorlik faoliyati bilan şuğullanuvçi kişilarga firma, korxonalar, savdo obʼyektlari, işlab çiqargan mahsulotlari uçun milliy nomlar taqdim etiladi. Yölga qöyilgan mazkur xizmat turi orqali nom yaratiş jarayonida özbek tili meʼyorlarining buzilişi bilan boğliq holatlarga çek qöyiladi.
Yurtimizda barpo qilinayotgan yangidan-yangi zamonaviy inşootlar va işlab çiqariş korxonalariga xalqimiz milliy ğururimiz bölgan özbek tili meʼyorlariga mos holda töğri nom berişga özlarini masʼul deb bilişsa, maqsadga muvofiq bölardi. Bu öz işlab çiqarişi, savdo dökonlari, maişiy xizmat obʼyektlari, tibbiy xizmat muassasalari, xususiy öquv markazlari va boşqa tadbirkorlik faoliyati turlarini yölga qöyayotgan har bir millatdoşimiz uçun hayotiy zarurat bölişi bilan birga, ijtimoiy burç hamdir.
Muyassar Saparniyazova,
filologiya fanlari nomzodi, dotsent.