Qadrini topmagan geolog

Mirmajid Zokirov nomi bugun faqat ayrim geologlargagina taniş bölişi mumkin. Ha, faqat keksaroq geologlarga yoki ayrim tadqiqotçilarga. Zero,   köpçilik   geologlar   öz sohalariga katta hissa qöşgan   marhum   hamkasbini   yaxşi bilganlarida bu yil Mirmajid Zokirovning tavallud sanasi nişonlangan bölardi. Zero, u şunga arzirli iş qilib ketgan — fan sohasidagi   xizmatlari uçun Özbekis­tonda   xizmat körsatgan geolog unvoniga sazovor bölgan, geologiya va mineralogiya fanlari doktori, professor ham edi.

Bundan taşqari, Mirmajid Zokirov qatağon davr dahşatlarini boşidan keçirib Sibirdan omon-eson qaytgan   ziyoli, köplab   dolzarb mavzularda çiqişlar qilgan publitsist, “Muzdan çiqqan çaqmoqlar” qissasi va boş­­qa voqeiy   hikoyalar, badihalar yozgan   adib ham bölgan. Demak, öz sohasidan taşqari   şunçalik   xizmatlar qilgan Mirmajid Zokirov xotirlaşga, nomini abadiylaştirişga   arzigulik şaxs bölgan. Afsuski, ommaviy befarqlik, hatto ziyolilar orasidagi   loqaydlik bois ham bugun köpçilik marhum geologning vatanimiz oldidagi tarixiy xizmatlarini   bilmaydi.

Şunday ekan Mirmajid Zokirovning tarixiy xizmatlari haqida dastlab eʼtibor qarataylik: 1997 yilda 74 yoşida vafot etgan   marhum   geolog öz sohasiga oid 6 ta monografiya, 26 ta ilmiy-ommabop risola, 250 ga yaqin ilmiy maqolalar, 30 dan köp ilmiy tavsiyalar, ikkita patent va 3 ta mualliflik   guvohnomasining sohibi edi. Bundan taşqari, Mirmajid akaning   faoliyatidagi tavsiyalari asosida 3 ta zavod qurilgan, bitta şağal kareri va 3 ta   barxan qum karerlari   asosida 3 ta silikat ğişt   çiqaruvçi zavod bunyod qilingan edi.

Tabiiyki şunçalik   fidokorona   işlarni   u   1950-54 yillarda   Sibir qamoqxonalaridan qaytib kelib amalga oşirdi. Maʼlumki, 1950 yillardagi qatağon davr haqida söz ketganda   faqatgina   Said Ahmad, Şukurillo, Maqsud Şayxzoda, Hamid Sulaymon   va boşqa baʼzi ijodkorlar tilga olinadi. Biroq bu safdagi   qatağon azoblarini boşidan keçirgan   ziyolilar orasida Mirmajid   aka ham bor   edi.   M.Zokirov istiqlolga erişilgandanoq qatağon   davr jab­rini öz tanasidan keçirganligi bois bu   haqda köplab maqolalar, voqeiy hikoyalar   va taqdirdoşlari haqidagi qissasini   çop qildi. Biroq özini qatağon   jabrdiydasi deya   biron mukofot oliş ilinjida mahkamalarga   borib yurmadi. Faqatgina davr dahşatlarini öz asarlarida körsatib berdi va bu işi orqali yoşlarni ogohlikka   undadi, tarixiy haqiqatni öz   holiça körsatib tasvirladi.

Olim bilan bir mahallada yaşagan   taniqli adabiyotşunos Abduğafur Rasulov (oxiratlari obod bölsin!) bu   haqda şunday xotirlagandilar:

— Mirmajid aka   neça yillar mobaynida     ertalabki soat 6 dan 8 gaça   jismoniy tarbiya bilan   şuğullanar, Dömbiroboddan   Çilonzor metrosigaça yayov   kelib, piyoda ketardilar. Şunga qarab   u kişini soğliqlari zör ekanda deb öylaşingiz mumkin. Lekin Mirmajid   akaning oğizlarida bitta ham öz tişlari yöq edi. Közlariga linzasi qalin   oynak taqardilar. Quloq tom bitgan — maxsus apparatsiz heç narsani   eşitmas edilar. Ustiga- ustak   har yili ikki-uç bor kasalxonaning yurak xastaligi bölimida   davolanar edilar.

Abduğafur aka aytgan voqelikning sababi tabiiyki   qatağon davrlarida   Sibir sovuqlarini öz tanasida   sinab körganligi, Magadan turmasining azoblariga bardoş berganligida edi. Mirmajid aka bu azoblar haqida bir qator maqolalarida, “Muzdan çiqqan çaqmoqlar” qissasida   batafsil yozib ötgandi.

Afsuski, turma azoblaridan qutulib kelgani, oqlangani bilan qadrdon şahri Toşkentga kelib osoyişta hayot keçirib ketolmadi. Zero, 1954-55 yillardayam qamoqdan kelganlarga   işonçsizlik bilan qarovçilar ançagina edi. Şu bois, Mirmajid aka   kun köriş, rözğorini sudraş maqsadida   hatto turli yumuşlar   qilib   yurişga majbur böladi. Vaholanki u Örta Osiyo davlat universitetini bitirgan geolog mutaxassisligiga ega   edi.

Lekin öşa zamonlarda sobiq ittifoq davri bölganligi bois, Moskvaga yozgan murojaatlari eʼtiborga olinib, unga Toşkentdagi mahkamalar eʼtibor qaratadi va sevgan kasbi   geologlik bilan şuğullanişga   ruxsat qilinadi. Şu tarzda Mirmajid   Zokirov “Sredaazgeolnerud” trestida, söngra geologiya qidiruv otryadida kiçik geolog, bölinma boşliği bölib işlaydi. Amaliyotni nazariya bilan uyğunlaştirib   aspiranturada tahsil oladi. ToşDU (hozirgi ÖzMU)da “umumiy geologiya” fanidan talabalarga   saboq beradi. Söngra, ÖzFA geologiya va geofizika institutlarida tadqiqotlarini davom ettiradi. 1962 yilda nomzodlik, 1970 yili doktorlik dissertatsiyasini yoqlaşga muvaffaq böladi.

Xullas, 1997 yil vafot etguniça   nafaqat öz sohasi istiqboli uçun   katta xizmatlar qildi. Buni olimning nazariyalari amaliyot bilan uyğunlaşganida, yaʼni innovatsiyasini keng yölga qöyganligidan   biliş mumkin. Biroq Mirmajid   Zokirov fan istiqboli, yurtimiz taraqqiyoti uçun katta   xizmatlar qilgan, yuksak unvonlar bilan taqdirlangan bölsa-da, oddiy odamlardek kamsuqum yaşab ötdi.

Maʼlumki, yurtimiz istiqlolga erişgan dastlabki yillardagi   iqtisodiyotdagi tang­lik, ötiş davri   qiyin­çiliklari olimlarning yaşaş   darajasiga   ham taʼsir qildi. Şöro davrida   yetarliça maoş bilan taʼminlangan aksariyat olimlar singari   Mirmajid akayam bozor iqtisodiyoti   davrida qiynalib umr keçirgan. Bu haqda   qöşnilaridan biri A.Rasulov şunday   xotirlagandilar:

— “Oltin Meros” xalqaro jamğarmasi buyurtmasi bilan taqdirida   20 asrning muhri öçmas iz   qoldirgan sanʼat, ilm, badiiy adabiyot namoyandalari haqida   videomonolog-filmlar yarata boşladig-u, men Mirmajid akani videotasmaga yozib olişni yuragimga   tugib qöydim. Maqsadimni Mirmajid   akaga aytdim. Qaçon, qanday   “yozib” olişimizni   kelişib oldik. Ertaga “yozamiz” deb tayyorgarlik körayotganimizda, Mirmajid   aka biznikiga öta kayfiyatsiz   holda çiqib keldilar.

— Ukajon, meni   “yozib” olmay qöya qoling. Uyimda şaroit yöq: bunaqa işlar   osoyişta vaziyatda bir piyola çoy ustida qilinadi. Men özbekman, axir. Odamning hurmati uçun   das­turxon yozişim kerak. Meni maʼzur   tuting, – dedilarda bitta-bitta   qadam   taşlab ğamgin   keta boşladilar.

Ha, Abduğafur aka aytganidek Mirmajid akaning hayoti “röşnoligi tansiq umr qissasi”dan   iborat böldi. Qatağon davr azoblarini tortgani keksayganida kuçaydi — xastalik kuçayib, yurak xuruji bilan qayta-qayta şifoxonada davolanişga majbur böldi.

— Mirmajid aka hayotda yayrab yaşnamadi. Işonçsizlikmi, kamsitişmi, işqilib   nimadir, uning doimiy yöldoşi böldi. Domlaning bitta ulkan zavqi bor edi: ilmiy iş qiliş, ilmiy-tarğibotçilik faoliyati bilan şuğullaniş. U yuzlab ommaviy   maqolalar yozdi: ona-yurt bağridagi boylik­larni tarğib qildi. Geolog kasbiga yoşlarda mehr-muhabbat uyğotişga intildi, toğu toşlarni, çölu biyobonlarni kezib yerosti boyliklarini izlayotganlar haqida köp yozdi. Mirmajid aka bozor iqtisodi zamonining kişisi, istiqlolning fidoyi­­si edi. U “Gilmoya va sarmoya”, “Şuvoq oltinga guvoh” singari maqolalarida   gilmoyadan olinadigan foydalar haqida, şuvoq bor yerda oltin böliş   ehtimoli haqida yozadi. Mirmajid   aka gilmoyadan sanoat mahsulotlari barpo etiş usullarini kaşf etdi, qator   iqtisodiy   manfaati bor takliflar   bilan tegişli taşkilotlarga çiqdi, — deya   xotirlagandi     A.Rasulov.

Afsuski şunday tinib-tinçimas olim vafot etib ketganiga ham bugun   21   yil bölibdi. Xöş, yurtimiz taraqqiyotiga   öz   hissasini   qöşgan   Mirmajid   akani ötgan   davrda nega xotirlamayapmiz?

Ehtimol   şiddatkor   davrdagi befarqlik tufayli   eʼtiborsizlik qilgandirmiz. Biroq  bugungi islohotlar davridagi   yurtimiz   taraqqiyotiga   mehnatlari singan insonlarni   qadrlaş davom etayotgan jarayonda, Mirmajid   Zokirovning ham xizmatlarini eʼtirof etiş zarur.

Menimça, u kişi tahsil olgan va işlagan ÖzMU­ning geologiya fakultetida olimning   100 yillik   sanasini inşonlaş   va bu marosimni har yili anʼanaviy tarzda ötkazilsa adolatdan bölar edi. Şuningdek, “Muzdan çiqqan   çaqmoqlar” qissasini (“Şarq yulduzi” jurnalining 1998 yilning 1-sonida çop etilgan) ham naşriyotlarimiz qaytadan kitob holida çop qilsalar savob iş bölardi. Bundan   taşqari, olimning matbuot sahifalarida çop etilganiça qolib   ketgan yuzlab maqolalari asosida saylanma asarlarini naşr etişni ham öylab köriş lozim.

Negaki, Mirmajid akaning   maqolalari orasida aynan   bugungi   davr uçun ğoyatda zarur bölgan, işlab çiqarişga tatbiq etsa böladigan innovatsion   ğoyalar köp. Masalan,   “Milliy   tiklaniş” gazetasining 1996 yil 26 noyabr sonidagi maqolasida   “Soğ tuproqdan pişiq ğişt   yasaş qançaga tuşadi?” savolini örtaga qöyib, Vatan tuproğini   ayaşni örganaylik degan daʼvat bilan çiqqan, ming yilda bir mm sof tuproq hosil bölişini   taʼkidlab ötgandi. Şu bilan birga qurilişda xorijiy davlatlar tajribasidan kelib çiqib, mahalliy şaroitimizni eʼtiborga   olib, öziga yaraşa takliflar bilan çiqqandi. Bugungi bun­yodkorliklar davrida balki olimning şu va şu singari takliflarini örganib çiqiş foydadan xoli bölmas?!

Eng asosiysi yurtimiz istiqboliga öz hissasini   qöşgan olim nomini abadiylaştirişni, asarlarini geologlar uçun qöllanma sifatida naşr etişni, “Mirmajid Zokirov zamondoşlari xotirasida” yodnomasini çop etişni, hayoti va faoliyati haqida hujjatli film işlaşni ham taklif qilgan bölardik. Şuning­dek, Yunusoboddagi “Qatağon qurbonlari” muzeyiga Mirmajid   Zokirovning surati, faoliyati aks etgan   maʼlumotnoma ham   qöyilsa, qatağon davri jabrini çekkan   olim ruhi şod bölardi.

Umid BEKMUHAMMAD