Turkiston muxtoriyatining hukumat g'aznachisi Saidnosirboy va Germaniyada ta'lim olgan talabalar

Qatag'on qurbonlari mavzusi xalqimiz qalbining tub-tublarida jon saqlab kelayotgan yuz yillik og'riq, har eslaganda so'ngakkacha zirqiratadigan jarohat, hali ham o'z sir-asrorlarini to'la-to'kis ochmagan katta jumboqdir. Istiqlolga erishganimizdan so'ng, bu borada keng qamrovli izlanish va tadqiqotlar amalga oshirilganini aytish joiz, albatta. Zero, jadidlar nomi oqlanib, ularning ezgu amallari, orzu o'ylari haqida keng jamoatchilikka imkon qadar ma'lumot berilmoqda. Ammo bu hali hammasi emas. Millatning ertasini o'ylab molidan, kerak bo'lsa jonidan ham voz kechib, har qanday xatarga ko'ksini qalqon qilgan bu insonlar haqida hali aytilmagan gap­lar, ma'lum qilinmagan, to'liq o'rganilmagan jihatlar bisyor.

Xususan, Sobiq sho'rolar tuzumi davrida fikri uyg'oq o'zbek yoshlarini xorijga jo'natish, ularga moddiy va ma'naviy yordam yuborish uchun o'limni bo'yniga olib, millatning ertasi, yorug' kelajagi uchun jon kuydirgan jadidlarimiz ko'p bo'lgan! Quyida jadidlardan biri, atoqli taraqqiyparvar, “xodimi millat” Saidnosir Mirjalilov hamda Germaniya davlatiga o'qishga ketib, ne-ne qiyinchiliklar girdobida ta'lim olgan talabalar, ularning ustoz va ota-onalariga bitgan maktublari, o'y-xayollari haqida suhbatlashamiz.

Saidnosir Mirjalilov (o'zbek adabiyotining zabardast vakili Oybekning turmush o'rtog'i Zarifa Saidnosirovaning otasi edi) — 1884 yili Turkiston shahrida tug'ilgan. Avval eski maktabda, so'ng rus-tuzem maktabida o'qidi, madrasa ta'limini oladi. Yoshligidan tadbirkor va mehnatkash bo'lgan Saidnosir Mirjalilov tujjorlik faoliyatini kichik bir gazlama do'konini ochishdan boshlaydi. U savdo ishlari bilan bir paytda jadid taraqqiyparvarlari g'oyalari bilan tanishadi va Turkiston shahridagi ilk jadid maktabini tashkil etadi. 1914 yil 25 desyatina yeri, 40-50 ming rubl puli bilan xususiy paxta tozalash zavodini quradi. 1914-17 yillar davomida u Turkiston shahrining taniqli savdogari va boylaridan biri sifatida shuhrat qozongan. Hatto, 1914 yil Sankt-Peterburg shahrida o'tkazilgan musulmon vakillar s'yezdida ishtirok etadi.

S.Mirjalilov 1917 yil Turkiston shahar dumasiga saylanadi va siyosiy faoliyatga kirishadi. Fevral inqilobidan so'ng Toshkentda tashkil etilgan “Sho'royi islomiya” tashkilotining faol a'zolaridan biriga aylanadi. Turkis­tondagi milliy ozodlik harakatining taniqli namoyandalaridan biri Saidnosir Mirjalilov Turkiston mustaqillikka erishishi orzusida 200 000 rubldan ortiq bor sarmoyasini Turkis­ton Muxtoriyati hukumati uchun hadya qiladi. O'zi uchun qanchalik xavfli bo'lishini anglagani holda Turkiston Muxtoriyatiga kirib, muvaqqat millat majlisi moliya komis­siyasining raisi, hukumat g'aznachisi lavozimida ish olib boradi.

Muxtoriyat qonga botirilib, uning rahbarlari ta'qib ostiga olingach, S.Mirjalilov Qo'qondan chiqib ketishga majbur bo'ladi. Bolsheviklarning Turkiston Muxtoriyati rahbarlariga nisbatan qidiruv va ta'qibi kundan kunga ortib borardi. 1918 yil mart oyida Toshkentdan Moskva shahriga yetib borib, Turkistonda ro'y berayotgan xunrezliklarga chek qo'yish yo'llarini axtaradi. Shundan so'ng 1918 yil yozida Kavkaz orqali Turkiyaga borib, Turkistonda kechayotgan dahshatlar haqida jahon hamjamiyatini ogohlantirishga qaror qiladi. Bu vaqtda Toshkentdan Turkiyaga Munavvar qori Abdurashidxonov tavsiyasi bilan mufti Sadriddinxon Sharifxo'jayev, “Ulamo” jamiyatidan Nuriddinbek Xudoyorxonov va G'ozi Olim Yunusovlar kelgan edi. Rasmiy Turkiya bu vaqtda o'zining ahvolini nazarga olib, Turkiston muxtoriyati uchun bevosita yordam bera olmasligini, agar Turkistondan maxsus hay'at tashkil etilsa, “Antanta” hukumati rahbarlari bilan uchrashishiga imkoniyat yaratib berishi mumkinligini ma'lum qiladi.

“Ulamo” jamiyati vakillari bu yordamni rad etib, Toshkentga qaytadi. S.Mirjalilov Istanbulda qolib, Turkiyada yashayotgan Shohid Ehson Musayev, Nuriddin hoji Musoboyev kabi ko'plab vatandoshlar bilan uchrashadi. So'ngra Toshkentga kelib, Turkiyada olib borgan ishlari haqida Turkiston taraqqiyparvarlariga xabar beradi. Ikki hafta Toshkentda bo'lib, maxsus hay'at masalasini muhokama qiladilar. So'ng Krasnovodsk-Karki-Taxtabozor orqali Bokuga yo'l oladi va u yerda Turkistondan keladigan maxsus hay'atni kuta bosh­laydi. Biroq Mahmudxo'ja Behbudiy va uning hamrohlarining Qarshida sirli o'limi barcha rejalarni chipakka chiqaradi.

S.Mirjalilov 1919 yil yozida Tiflisga keladi va ikki yil davomida Tiflisda yashaydi. 1921 yil yozida Botumi orqali yana Istanbul shahriga borib, Turkistonning kelgusi masalasida muzokaralar olib boradi. Biroq vaziyat chigalligicha qolaveradi. S.Mirjalilov hayotini Vatandan va oilasidan uzoqda tasavvur eta olmasdi. Shu bois, u qolgan umrini ham milliy istiqlol va ittihod uchun kurashda o'tkazishga qaror qiladi. 1921 yil so'ngida bolsheviklar e'lon qilgan umumiy afv tufayli Turkistonga qaytib, 1921 yil dekabrida Toshkentga kirib keladi.

1922 yil boshida S.Mirjalilov Turkiston hukumatidagi mahalliy rahbarlar, jumladan, Abduqodir Qushbegiyev, Ali Rasulevlar bilan maslahatlashgan holda, sobiq hamkorlari toshkentlik boylar Najmiddin Sherahmadboyev, Mirodil Mirzaahmedov, Tolibjon Musaboyevlar bilan “Turkiston” savdo-sanoat shirkatini tashkil etadi. Shirkat daromadining asosiy qismini o'lkada maorif va madaniyatni yuksaltirish sohasiga qaratadi. Jumladan, “Ko'mak” jamiyati orqali iste'dodli yoshlarni Germaniya va boshqa mamlakatlarga o'qishga yuborishga homiylik qiladi. 1923 yil yanvar oyida Toshkentda “Nashri maorif” jamiyati ochilganida S.Mirjalilov, T.Musaboyevlar uning ta'sischilariga aylanadilar.

1925 yilning 12 dekabr kuni Saidnosir Mirjalilov aksilinqilobiy faoliyatda ayblanib qamoqqa olinadi va 1926 yil 16 iyulda 3 yilga dahshatli Soloves konslageriga hukm qilinadi. Bir necha marotaba qo'shib berishlar oqibatida Toshkentga farzandlari huzuriga faqat 1936 yildagina qaytib kelishga erishadi. Biroq 1937 yil 18 iyulida yana qamoqqa olinib, hech bir aybi isbotlanmagani holda 1937 yil 9 oktyabr kuni mash'um “uchlik” tomonidan oliy jazoga hukm etiladi…

* * *

Saidnosir Mirjalilov saxiy va bag'rikeng inson edi. U ko'plab turkistonlik yoshlarni ilm-fanga, san'at va hunarga ilhomlantirdi. Ularga keragida homiylik, ustozlik qildi. Uning “jinoiy ishi”da bir qator turkistonlik talabalarning Berlindan yo'llagan maktublari mavjud. Xatlar S.Mirjalilovga yuksak ehtirom bilan, ayni paytda, do'stona ohangda yozilgan. Talabalar, avvalo, Germaniyadagi siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy ahvol, o'zlarining ilm yo'lidagi harakatlari va faoliyatlari, iqtisodiy holati haqida axborot beradi. Qiziq jihati, sho'rolar hukumati talabalarni iqtisodiy siquvga olib, ularga pul yuborishning barcha yo'llariga to'siq qo'ygan edi. Shunday bir sharoitda S.Mirjalilov Mos­k­­­­­­­­vaga borib, u yerda faoliyat olib borayotgan olmon kompa­niyalari bilan kelishib, pul yuborish yo'llarini topadi. Maktublarda maxfiy qilib yozilgan “Man” afandi aynan o'sha kishidir.

Saidaxonim Sherahmedova (1905-1992)ning 1925 yil 20 yanvar Berlindan yozgan xatida u o'zbegoyimlarga xos shaddodlik bilan boy otaga “dakki” bergani ko'zga tashlanadi: “Qizlaringiz haqqindagi fikringiz bir qadar konservativ fikr ko'rindig'idin men bu fikrga bus-butun qarshiyim va har chanida hech o'lmazsa asarini anglaya bilajak bir daraja qadar o'qitmog'iniza tarafdoram. Turkistonda bo'lundug'i zamonda so'yladingiz mone'lar Toshkenta keldig'idin so'ngra qolmas deb ideya qildim” deydi. Shubhasiz, Germaniyada tahsil olgan ilk o'zbek qizlari Xayriniso, Maryam va Saidaxonimlar o'sha vaqtlarda barcha Turkiston ayollarining faxri edi.

Aytish joizki, bu xatlar S.Mirjalilovga yetib ham borgan emas. Aksincha, pochtadan to'g'ri maxsus “idora”ga kelib tushavergan. Keyinchalik o'z ustozlarining qamoqqa olinib, mahv etilganini eshitgan shogirdlar sho'rolar mamlakatiga qaytishdan bosh tortganlar…

Quyida Germaniyada o'qigan ayrim talabalarning Saidnosir Mirjalilovga Berlindan yuborgan xatlaridan ma'lum qisqartirishlar bilan namunalar keltiramiz:

* * *

Aziz do'stim!

Ovro'poda bo'lib turg'on qiziq hodisalarni g'azetalarda o'qimoqda bo'lsangiz ham, bir qancha nuqtalarini qayd etub ketayin. Bu gap Ovro'poning eng qiziqub bahs etmoqda bo'lg'oni bir masala bor esa, ul ham Lo'ndara (London) qo'nfironsidir. Bu qo'nfironsda ishtirok qilg'on davlatlarning raqobati va Amriqoning bunga doxila qiluvchi osmonlarina iste'foda maydoni ochmishki keladir. Ko'raylik nima bo'lar.

Ovro'poning har tarafida bosimina botganlarda boshlangan qorishiqliqlardan olim mutafakkir va siyosiylari dunyo osmonining yanada qora bulutlar bilan to'la bo'linganin taxmin qiladirlar.

Amaliy sohaga kelsak, tabiblar insonning umrini uzantu chorasini izlar, bu yo'lda muvaffaqiyat nishonalarini topmishlardir. Uning chun oz zamon so'ng­­ra bu yo'ldan qattiq manfaat bo'luvlariga inonub turodurlar. Bir olmon kim­yo­­­­­garining simobdan oltin chiqorg'onini yozmishdi. Tamom, Ovro'po va Amriqo kimyogarlari barobar yemak moddalarini daladan bog'chadan emas, kimyo xonalardan topuv choralarini axtara olar.

Xulosa olam va irfonning hayot va mamotning bir qismida uyinda o'lturg'on dunyoning qaysi bir yerinda choling'on musiqiyni eshituv, teatruni ko'ruv choralarina tushmush. Va bu kun Ovro'poda har buyuk binoda, har zanginak, har mahallada, uyinda bir mislsiz telefon makinasi — istadik yerdan musiqa olir, eshitir, istadik yer bilan so'ylashir. Istadiki yerdagi konferensni eshitadir. Berlindagi bir odam hech bir malolsiz Londun, Parij, hatto Nuyu Yorkdagida teatruni ko'rar, musiqiyni eshitar.

Bizda esa quruq so'z bozori. Yaxshi-yaxshi qarorlar. Har sana bir turli maorif tashkiloti, har sana bir imlo, har sana bir alifbo, har sana bir sira eski va yangi maktab masalasi muzokara qilinadir. Bir yil “Ko'mak”, ikkinchi yil “Nashri maorif”, uchinchi yil…. bir yil yangi imlo, ikkinchi yil o'rta imlo, uchinchi yil lotin imlosi… to'rtinchi yil…

Hurmat ila, iningiz Tohir.

Adresim: Heidelberg, Handschuhsheimerlend str. 40. 4/ b gulden. T Ychaku

* * *

Darmshtadt 1924/

Muhtaram Saidnosir akam huzurlarina.

Bundan bir qoch avval, taxminan Sizning Maskovdan Turkistonga ketajagingiz siralarida bir maktub yozmishtim va javobina noil o'labilmadim. Uning javobina intizoram, so'ngra bir doha siza maktub yozmamishtim. Shimdi balki maktubim olmamishingiz zanila va yozamen.

Berlinning tumanli havosi va tahsila mone' o'la bilajak qadar g'uriltupi va dabdabali o'lmasi va digar masiya sababli bizim tabdil makoma etmoqa vador etdi. Yoziya do'qtirlarning tavsiyasila sihatimi etmom uchun Tohirlar barobar O'qtoyning (kichik Abdulvahhobi O'qtoy deydilar) bo'lundig'i shaharda 1,5 oy qadar qoldim, yoz siyosati boshlanar-boshlanmas unlarning yoqininda bo'lunadi. Shu Darmshtadt maktabina ko'chdim. Bu amalda Berlin maktabindan farqi o'lmayan oliy muhandis maktabidir. Buroyada kimyo sho''basindayam. Faqat buroya kimyo laborotoriyasinda kelanlar uchun birinchi semestrda yer verilmayajak. Maktabga qadar xususiy laborotoriyalarda tajriba go'ryuram…

May oyi bitdi. Pora kelmadi. Va'da etdigim yerlarni porasi mutlaqo berilmagan edi. Ammo buroda hech kimsada pora yo'qdirki, qarz olsam. Talabalarda-da yo'q edi. Tohirda-da yo'q. Shu orada saforot oyiga 28 dollardan beradir, dedilar. Shundan so'ng Tohirdan 40 dollar olib, laborotoriyaga to'ladim. Tohir va O'qtoy-da yotoqqa to'ladi, hozirda qarzlarim bor. Bu xarjlarimni ko'pligi shulardandir.

Bendin Tolibxo'ja akama, Salimxona, Cho'lpon afandilara va jumla birodarlara salomlar so'ylamakiza iltimos etaman.

Boqiy saodatla: salomat va ofiyatingiz duo etar iningiz Ibrohim o'g'li Sobir.

Darmshtadt, Am Erlenberg 19

* * *

Darmshtadt. 15 avgust 1924 yil.

Muhtaram afandim, maktubingizda menim ta'minotim haqqinda cholisha jog'ing'izni eshitib ko'p mamnun bo'ldim. Bizning 6 oyliq ta'minotimiz berilgan deb eshitganingizni bayon qilmishsiz. Bu haqda avvalgi maktubimda yozgandirman, deb o'ylagan edim, ko'rinurki yozmag'onmen. Bizning 6 oylik ta'minotimiz berilgan emas. Faqat 4 oyg'a qadar 28 dollardan berilib turilishi teleg'rom ila bildirilgan edi. Shundan kelib, har oyda 28 dollardan olib, bu qadar oz pul ila qast etgan ishlarimizning qaysi birini akmol (tugal) etishimizni bilmaymiz. U vaqt pulsizlik davriga tasodif etgan maktab pullarimizni bermak uchun mundan olingan qarzlarimizni beray desak, yashashga pul qolmaydir. Digar tarafdan olg'on burjlarimizni bergan odamlarda o'z talabalarimizdan bo'lgani uchun unida har holda tez beruv majburiyati his etiladir.

Saidnosir aka, afv etingiz. Bu qurg'ur pul masalasi shunday asablarg'a qadar o'r­nashg'onki, inson beixtiyor yana shu haqida yozmaq majburiyatinda qolar…

Bu yoz laborotoriyada ishlamak manim uchun juda yaxshi fursatdir. Qishda esa dars­larim ko'p bo'ladir…

Tolibjon akamga, Salimxona, Asadullaxona va sevikli shoirimiz Cho'lpona, qar­doshlarimiza yurakdan salomlar! Ortiq joningiz uchun duo idaram!

Buyuk ehtirom ila, iningiz Sobir Ibrohim o'g'li.

* * *

6 oktyabr, 1925.

Sevikli valaddinim va qardoshlarim:

Bundan bir qancha vaqt avval bir maktubingizni olmishdim. U maktubda-da bu kundan so'ngra tez-tez yozushub turaman, deb va'da etganingiz meni anchagina suyuntirgan edi. Taassufki bu ham og'izda va'da bo'lib qoldi. Hech xabar yo'q. O'shal maktubingizda man afandina yuz dollar yuborajaklari yozilgan edi. Men ham yozub ayta qoldim. Ul kishi Muhammad Zohir akam ila pul ila aloqam yo'q. Uningchun bu pulni bera olmayman. Avvalgi maktubimda bir qadar xasta bo'lg'onimni yozmishtim. Bir o'n besh kun qadar yotib turdim. Emdi yaxshiman. Ishlarimni qilib turarman.

Ota:

bir vaqtlar men sizga Bokuda bir muallimimning hamshirasi bilan va'dali nishonli bo'lg'onimni yozmish erdim. Ul zamonda men ul tarafa borib, uylanib kelmak fikrinda edim. Siz esa kelmay turuvimni tavsiya etgan edingiz. U tarafdan muallimimdan ham shunday tavsiyalar bo'lgan edi. Shu oxir vaqtlarda oldig'im bir maktubda, o'shal muallim xastalanib, davolanish uchun Olmoniyaga keladurgan bo'lib qolgan. Hamshirasini ham barobar keltirmakchi bo'ladir. Unlarning yozuviga qaraganda, bu yerga kelib, bizlarni nikohimizni istaydirlar…

Men bir javob bermadim va sizdan so'rab yozajag'imni yozub edim. Emdi meni tushinchamcha bu masalaga Sizni nazaringiz qanday bo'ladir. Burda uylangan taqdirimizda, burda benim tahsilim bitguncha bir yarim-ikki yil uning-da menim yonimda yashamasi uchun bir qadar ta'minot lozim bo'ladur. O'zim bu kun bir o'quvchi bo'lganim uchun, bir oilani ta'min eta olmayman. Shuning chun bu nikoh sizning va og'amning raylaringizga qoladir…

Bu haqidagi fikrlaringizni yozsangiz. Men ham xatti harakatlarimini unga ko'rar tuzar edim. Jon ota, fikringizga nima kelsa, ochuq aytub mumkin qadar tez yozub yuboringki, birdan manim boshim chiqilmas bir balog'a kirib qolmasun. Fik­ringizga kelgan dushunchani mumkin qadar tez yozsangiz, har holki bir suratda bo'lsa ham mani bir balodan qutqarg'on va xursand qilg'on bo'lar edingiz. Chunki, manim xabarim bormasidan birdan unlar kelub qolsa, oriyatdan manim o'lmishim demakdir.

Hurmatlar bilan, Tohir.

Adresim shudir: Heidelberg Sehroders str 6/II b kratz.

* * *

Yuqoridagi monand maktublardan ham ko'rinadiki, xalqimizning asl ziyo­­li va saxovatli kishilaridan bo'lgan Saidnosir Mirjalilov o'sha vaqtda xorijga o'qishga ketgan vatandoshlarimizni imkon qadar moddiy va ma'naviy jihatdan qo'llab-quvvatlab turgan. Ming afsuski, 1937 yil va undan keyingi qatag'onlar ana shunday xurfikrli bobolarimizni yo'q qilib yuborgan edi…

Bahrom IRZAYEV,

Qatag'on qurbonlari xotirasi davlat muzeyi

katta ilmiy xodimi

Yangiliklarni do'stlaringizga ulashing

Fikr bildirish

Email manzilingiz chop etilmaydi. Majburiy bandlar * bilan belgilangan

9 − 1 =