O'ylab ko'rsak… o'ynab gapirsang ham, o'ylab gapir, bloger!

Ochig'i, gapimizni “Bloger jurnalist emas” degan qat'iy fikrdan boshlamoqchi edik. Ha, aynan shunday! Hatto “blogerning eng mahoratlisi ham jurnalist bo'la olmaydi”, deb izidan yana qo'shib ham qo'ymoqchi bo'ldik. Yana “shaytonga hay berdik”.

Bilasizmi, nega?

Qarasak, qizishib ketayotganimizni sezib qoldik.

Bu balki hali ochiqlik va oshkoralik kabi prinsiplar bosh unsurlari bo'lgan demokratik muhitda, jamiyatda yashashga ko'nikmaganimizdan. O'tmishda qolgan, to'g'rirog'i qolayotgan, mustabid va biqiq zamonlarning ta'siri —mutaassiblik, o'zganing fikriga toqatsizlik qonimizu ongimizni “tark etmaganidan” ehtimol.

O'ylab ko'rsak, blogerlar haqidagi fikrlarimiz biz tanlagan xolis o'zandan chiqib, qoralovchining suddagi nutqiga, felyetonga tortib ketyapti. Maqsadimiz esa boshqa. Ijtimoiy tarmoqlarda bilib-bilmay, ba'zan anglab-anglamay fikr aytayotgan, iddaosi ba'zan xolis, ba'zan noxolis, gohi sokin, gohida alamzadalik ufurib turgan so'z aytayotganni qoralash bo'lmaganidek, alqash ham emas.

Xo'sh, unda bugungi kunda deyarli “zamonamiz qahramon”lari bo'lmish — blogerlar aslida o'zi kim?

Bloger —   onlayn-kundalik, ya'ni “blog” — sahifa yuritadigan, sahifasida turli xabarlaru fikrlarni e'lon qilib boradigan shaxs. Ayrim ma'lumotlarga qaraganda, dunyo bo'yicha bunday shaxslar soni-salmog'i allaqachon bir necha yuz milliondan oshgan. Biroq blogerlar O'zbekistondagidek katta e'tirofu e'tiborga musharraf bo'lgan mamlakatlar juda kam.

Mutaraqqiy dunyo nima deydi?

Ilgari birov pisand qilmagan, hatto katta-kichik ijodiy tanlovlarga ham “yaqinlashtirilmagan” blogerlar bugun davlat mukofotlariga, yuksak rahbarlik lavozimlariga munosib ko'rilayotgani buning dalilidir. Bunday e'tibor jamiyatimiz ahli tomonidan katta xayrixohlik bilan kutib olinayotgani ham bor gap.

Shahnoza Soatova, Xushnudbek Xudoyberdiyev, Qobil Xidirov, Bahodir Ahmedov, Zafarbek Solijonov, Mubashshir Ahmad va boshqa yana ko'plab bloger hamyurtlarimiz o'zlarining dadil chiqishlari, ilg'or ma'rifiy fikr-g'oyalari, qat'iy asoslangan tahliliy-tanqidiy maqola va postlari bilan el-yurtimiz nazariga tushgan. Ayrimlarining doimiy muxlislari soni-salmog'i uch yuz mingdan, chiqishlarini o'qiydiganlarning umumiy qamrovi esa milliondan oshadi.

Ularning deyarli har bir chiqishi – voqea. Maqolalari — postlarini o'qib, video, audio xabarlarini ko'rib, ilmu ma'rifatingiz oshadi. Nimanidir o'rganasiz. Bilasiz. Shuning uchun odamlar ularning fikrini kutadi va qadrlaydi.

Negaki bunday blogerlar jamiyatimiz hayotidagi eng o'tkir muammolarni o'z shaxsiy hayotini xavf ostiga qo'yib bo'lsa-da (to'g'ri gap tuqqaningga ham yoqmaydi!), dadil ko'tarib chiqayotgan va davlat idoralari oldiga eng o'tkir muammolarni ko'ndalang qo'yayotgan jasur ijodkorlardir. Bunday jasoratli farzandlarini har tomonlama qo'llab-quvvatlash va rag'batlantirish ertasini o'ylagan jamiyat va davlat, erkin va farovon hayotga intilayotgan xalq uchun ham farz, ham qarzdir.

Shukurki,   davlatimiz rahbari o'zining deyarli har bir chiqishida soha xodimlarini qo'llab-quvvatlaydi. 2020 yilning yakunlari bo'yicha Oliy Majlisga Murojaatnomasida: “Xolis va adolatli jurnalist va blogerlarning tanqidiy chiqishlari eskicha qolipda ishlaydigan rahbarlarning faoliyatidagi xato-kamchiliklarni ko'rsatib, ularni ish uslubini o'zgartirish va mas'uliyatini oshirishga majbur qilmoqda”, deb jurnalistlar bilan bir qatorda blogerlarga ham katta ishonch bildirgani bunga yorqin misoldir.

Hayotimizga zamonaviy axborot texnologiyalari, internet, ijtimoiy tarmoqlar deb atalmish yangi qulayliklar shamoldek yopirilib kirdi. Kecha birovga gapirish narida tursin, hatto o'ylashga jur'atu jasoratimiz yetmagan fikr-mulohazalar, tanqidiy gap­laru ta'nalarimizni endi tortinmay ayta boshladik. Jamiyatdan ochiqlik, oshkoralik va shaffoflik kabi mo''tabar tushunchalar keng va mus­tahkam o'rin olmoqda.

Bu, eng avvalo, o'z taraqqiyotining yangi, yuksalish bosqichiga qadam qo'ygan O'zbekistonimizda xalqparvarlik, vatanparvarlik, milliy an'analar hamda zamonaviy demokratiya g'oyalariga ulkan sadoqat, dadil va kuchli siyosiy irodaning sharofati bilan yaratilgan buyuk imkoniyatlardir. Bunday ulug' imkoniyatlardan xalq, jamiyat va Vatan ravnaqi yo'lida foydalanish esa barchamizdan nafaqat o'z huquqlarimizni, balki mas'uliyat va burchimizni ham mudom his etib yashashni, ularga qat'iy amal qilishni talab qiladi. Bu mutaraqqiy dunyo ahli azaldan rioya etib kelayotgan va ana shunday a'mollari uchun nashu navo topayotgan ma'lum va mashhur tushunchalar, qoidalardir.

Jahon tajribasi

Jahon tajribasiga e'tibor bersangiz,   aksariyat blogerlar muayyan soha va yo'nalishga ixtisoslashganiga guvoh bo'lasiz. Birlari o'z sahifasida sayohat, avtomobillar, biznes, pazandalik sirlari, mashhurlar hayoti, tabiat ajoyibotlari, hayvonot olami haqida yozsa, audio-videolavhalar, suratlarini ulashsa, boshqalari   ijod, falsafa, musiqa kabi ko'pdan-ko'p yo'nalishlarni yoritib boradi. Qizig'i, siyosiy axborotlarga aralashadigani kam.

Nega? Chunki aholi bloger bergan ma'lumotdan ko'ra, soha mutaxassisi bo'lgan jurnalistlarga ko'proq ishonadi. Negaki blogerlar jamiyatdagi iqtisodiy, siyosiy, milliy muammolar haqida tahliliy chiqishlar qilishi qiyin. Masalan, jurnalistik surishtiruv olib borish imkoniyatidan uzoq. Buning uchun ommaviy axborot vositalarida bo'lgani kabi vakolati ham yo'q.

Shu boismikin, blogerman deb maydonga chiqayotganlar orasida nayrangboz, shantajchi va qalloblar ham kam emas. Bunday toifa vakillari o'zlari shosha-pisha va chala-chulpa tayyorlagan foto, videolavha yoki matnni, orqa-oldiga qarab o'tirmay, internetga joylashdan tortinmaydi. Maqsad – nima qilib bo'lsa-da, obunachisini ko'paytirsa, “layk” yig'sa. Sababi juda jo'n: obunachining, laykning ko'paygani – uning uchun pulning ko'paygani, kimlarningdir ko'zini qo'rqitish imkoniyati kengaygani.

O'ylanib qolasan, kishi. Ayrim o'zini blogerman deb ataganlarning og'zidan bodi kirib, shodi chiqishi, el ko'zida turgan obro'-e'tiborli odamlarning “yoqasiga yopishib”, uni xufiyona olingan fotosurat, videolavha, ovozi muhrlangan audio yoki xom-xatala yozilgan maqolasi orqali jamoatchilik oldida sazoyi qilishi odatiy holga aylanib qolmadimi?

Biz – sharqona odobi, yuksak ma'naviyati, kattaga hurmati, kichikka izzati bilan jahonga tanilgan ma'rifatli xalqning farzandlarimiz. Jamiyatdagi xato va kamchiliklarni do'q urib, po'pisa bilan emas, oqillik, ahillik va donolik bilan aytish insonning eng go'zal fazilatidir.   “Har kim ekkanini o'radi”,   “Qaytar dunyo”, “O'ynab gapirsang ham, o'ylab gapir” degan gaplar bekorga hikmatga aylanib ketmagan.

Qo'liga smartfon ushlagan bandaning hammasi ham bloger bo'lavermaydi. Feysbuk, telegram, ins­tagram, tik-tok kabi ijtimoiy tarmoqlardagi foydalanuvchining barchasi bloger,   tarqatayotgan axborotlarining hammasi ham asosli va xolis-haqqoniy emas. Buni ko'pchilik biladi.

Mashhur “Ishdagi ishq mojarosi” filmida bir sahna bor: o'lmagan odam uchun hamkasblari gulchambar tayyorlab, ishxonaga keltirib qo'yishganida, “marhum”ning o'zi eshikdan kirib keladi. Bunday “layksevar blogerlar” o'lmaganni o'ldi, ishdan ketmaganni ketdi, yangi lavozimga tayinlanmaganni tayinlandi degan   xabarlardan tortinmayotir. Ular o'ldi deb xabar bergan qancha taniqli kishilar oramizda sog'-omon ishlab yurishibdi. O'zining yolg'on va jirkanch xabarlariga bildirilayotgan munosabatlardan zavq tuyayotgan, odamning kulfatini tasvirga olib “layk” yig'ishga ishqiboz bunday toifaning, aslida niyati pok, so'zi pok va amali pok bloger ijodkorlarga aloqasi yo'q.

Telegramda o'z kanaliga ega O'tkir Chorshanbiyevning yozishmalari bunga misol. Tarqatgan videolavhalariga yozilgan matnlardagi g'ij-g'ij xatoni ko'rsangiz, ko'zingizga yosh kelishi tayin: “Dahshad”, “Buxora”, “Prezdentimizga shaxsan maxsus vidoe lavxa”, “Amir Olimhondan kigin sizga qogami Botir Zarifovich”!…

Aslida, bunday shovvozlar, birovga aql o'rgatishdan avval Buxoroi sharifning nomini to'g'ri yozishni bilib olsa, adolatli ish bo'lardi.

Chamasi, o'tgan yili edi. Ijtimoiy tarmoqlarda Namangan viloyatidan o'z-o'ziga o't qo'ygan ayolning olovda jizg'anak bo'lib yonayotgani tasvirlangan video tarqaldi. Yonayotgan ayolning boshiga bir chelak suv sepish o'rniga, uni bemalol tasvirga tushirayotgan odamning sog'lom kishi ekaniga ishonib bo'ladimi! O'layotgan odamni qutqarish o'rniga, uning yonishini videoga olib, layk yiqqan kimsa, bizga qolsa, qonun yo'li bilan jazolanishga loyiq.

Hamma zamonlarda bo'lgan: andishasizlar ezgu niyatlar bilan boshlangan har qanday ishni murdor qilib, chippakka chiqaradi. Ijtimoiy tarmoqning o'zbek segmentida “ot surib yurgan” ayrim yurtdoshlarimiz shundan ehtiyot bo'lishlari zarur.

Andishasizlik daromad manbaiga aylanmasin

Aslini olganda, ayrim andishasiz kimsalarning qonun-qoida, imon-e'tiqod, insoniylik mezonlariga qo'l siltab, ko'ngli tusagancha ish tutayotganiga jamiyatning ommaviy axborot vositalari va ijtimoiy tarmoqlardagi chiqishlariga ikki xil munosabati ham sabab bo'layotgandek.

“Falon gazeta yoki jurnal falon muammoni ko'taribdi, televidenieda mana bunday mavzu olib chiqildi” degan gaplar quloqqa kamroq chalinadigan bo'lib qoldi. Bunga balki, aholi kabi ayrim amaldorlar ham gazeta-jurnallarni varaqlamay, telekanallar esa ko'ngilochar ko'rsatuvlarga ruju qo'ygani sababchidir. Ommaviy axborot vositalarida ko'tarilgan muammolarga e'tibor ham shunga yarasha.

Bu — tan olishimiz kerak bo'lgan haqiqat.

Ijtimoiy tarmoqlarda yoki blogerlar tomonidan biror masala ko'tarilsa, ko'pchilikning, ayniqsa, katta-kichik lavozim egalarining labiga go'yo uchuq toshadi. “Muammolarni ommaviy axborot vositalari emas, ko'proq ijtimoiy tarmoqlar, blogerlar yorityapti-da”, dersiz. Biroq bunday baho berishdan oldin bugungi matbuotga ham birrov ko'z tashlamoq, e'tibor qaratmoq zarur emasmikan?

Aksariyat gazeta-jurnallar ochiq, xalqchil, erkin, eng asosiysi, ishonchli chiqishlar qilmoqda. Faqat ana shu chiqishlarga e'tibor, munosabat, aks-sado sezilmaydi.

Qiziq, qanday sehru jodusi bor ekanki, nari borsa, o'rta maktabni amallab bitirgan birorta shovvoz feysbukka biror videomurojaat yo tasvir joylasa, bas… Chiqishi darhol nazoratga olinadi, munosabat bildiriladi. Bunday e'tibordan havolangan laykxo'r “bloger” keyingi safar haddidan battar oshadi. Qarabsizki, o'zini xon, ko'lankasini maydon deb biladi.

Umumjamiyat, umumdavlat manfaati

Kuni kecha mashhur bloger, Oliy Majlis Qonunchilik palatasining deputati Rasul Kusherbayev odamlarimiz faol bo'lgan taqdirdagina amaldorlar qadamini o'ylab bosishini, o'ylab gapirishini, jamoatchilik oldida javob berishdan qo'rqmaydigan odamlar esa xohlagan ishini qilishini ta'kidladi. Uning fik­richa, har bir kishida fuqarolik pozi­siyasi bo'lishi kerak. Lekin bo'lganda ham qonuniy, masalani asos­lab qo'yish kerak. “Qo'yayotgan masalangizning yechimi bitta sizning manfaatingiz bilan bog'liq bo'lmasin, umumjamiyat, umumdavlat manfaati bilan bo'lsa, natijasi, samarasi katta bo'ladi”, — deydi u.

Haq gap.

Tahlilimizni yuqorida ta'kidlaganimizdek, “bloger   jurnalist emas” degan fikrdan boshlamoqchi bo'lgan edik. O'ylab ko'rilsa, shart emaskan. Muhimi, el-­yurtga ma'rifat tarqatuvchi, halol, xolis va e'tiqodda sobit befarq bo'lmagan uyg'oq odamlar ko'paysin.

Feysbukda Dima Qayum taxallusi bilan sahifa yurituvchi   bloger – Dilshod Boltaboyev bunga oddiy misol. Uning chiqishlarini minglab muxlislari muntazam kuzatib boradi. Asli oddiy hunarmand — usta bo'lgan bloger so'zga zarif, fikrlari doim “tosh” bosadi. Eng muhimi, Dima Qayum — kitobni jondan sevuvchi va kitobxonlikni faol va beg'araz targ'ib qiluvchi ma'rifatparvar inson. U Farg'ona viloyatining Rishton tumanida tashkil etgan kutubxonada kitobsevar tadbirkorlar va aholining sa'y-harakati bilan minglab kitoblar jamlangan. Kutubxonachi blogerning aytishicha, 80 foizi yangi. Odamlar qaytarib berish sharti bilan tekinga olib o'qiydi va evaziga Dilshod Boltaboyevni duo qiladi.

Oltin olma, duo ol!, — deb bejiz aytishmagan-da.

To'g'ri, uning ayrim chiqishlarida so'zga e'tibor, savodxonlik darajasida qusurlar uchraydi. Ammo bularni tuzatish mumkin. Eng muhimi, niyatning to'g'riligida, maqsadning ezguligida. Zero, xalqimizda bir ajoyib gap bor: O'ynab gapirsang ham, o'ylab gapir!

Ha, jurnalistika og'ziga nima kelsa yo nimaga ko'zi tushsa, yoyinki xayoliga ne kelsa, shuni aytish, gapirish, ko'z-ko'z qilish degani ham emasdir.

OAV — hamisha jamiyatda ko'zgu vazifasini o'tab, halollik va xolislik mezoni bo'lib kelgan. El-yurtga, xalq e'tiboriga havola etilayotgan har bir axborot esa nafaqat sohaga doir va boshqa qonunlarimizga, balki inson haq-huquqlari, milliy qadriyatlarimizga, birinchi navbatda Insonga, Vatanga hurmat bilan namoyon bo'lmog'i zarur.

Go'zal Matyoqubova,

Abdulaziz Ahmedov

Yangiliklarni do'stlaringizga ulashing

Fikr bildirish

Email manzilingiz chop etilmaydi. Majburiy bandlar * bilan belgilangan

12 + twelve =