Najot yo'li
yoxud “Xayr maktab”, “Xayr kitob” degani emas!
Esingizda bor, joriy yilning 19 yanvar kuni Prezidentimiz raisligida o'tkazilgan ma'naviy-ma'rifiy ishlar tizimini tubdan takomillashtirish, bu borada davlat va jamoat tashkilotlarining hamkorligini kuchaytirish masalalari borasidagi videoselektor yig'ilishida ijtimoiy-ma'naviy muhitni ilmiy asosda tahlil qilishni davrning o'zi talab etayotganligi, jamiyatimizda ma'naviy-ma'rifiy ishlar shunday asosda yo'lga qo'yilmagani uchun ham kutilgan natijani bermayotgani jiddiy tahlil qilinib, bir qancha javobini kutayotgan dolzarb masalalar kun tartibiga qo'yilgan, xususan, ma'naviy-ma'rifiy ishlarning yagona tizimini yaratish muhimligi alohida ta'kidlangan edi.
Davlatimiz rahbarining 26 mart kuni qabul qilingan “Ma'naviy-ma'rifiy ishlar tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to'g'risida”gi qarori mavjud muammolarni bartaraf etishning huquqiy asosi bo'ldi.
Bu shuni ko'rsatdiki, ma'naviyat-ma'rifat borasida qilinishi kerak bo'lgan ishlar talaygina.
Farzandlarimiz yozgi ta'tilga chiqishni — o'qish, ilm o'rganishni to'xtatib turish deb tushunishadi. To'g'ri, yozgi ta'til dam olish, hordiq chiqarish uchun. Ammo bunda faqatgina vaqtichog'lik bilan mashg'ul bo'lmasdan, aqlu shuurni yanada to'yintirish, ezgu g'oya va hur fikrlarga to'ldirish uchun ham juda qulay payt.
Faraz qiling, hazrat Navoiy, Bobur yoki boshqa mumtoz so'z sohibi hozir hayot bo'lganida, uning huzuriga borib, ma'naviy saboq olmoqchi bo'lsangiz, yillar davomida ham ularning butun bilimlaridan bahramand bo'lolmagan bo'lardingiz. Ammo hozir bu ilmlar ularning kitoblarida taxt turibdi-ku. Bir necha soat ularning huzurlarida bo'lib, butun vujudingiz quloqqa aylanib, og'izlaridan chiqqan har qaysi so'zni qalbingizga jo aylab olishga muvaffaq bo'lgan taqdiringizda ham, ularning barcha bilimidan bahramand bo'lolmaysiz. Shuning uchun ham, kitob — bilim yo'lidagi eng yaxshi vosita.
Yuqorida zikr etilgan videoselektor yig'ilishida kitobxonlik madaniyatini kengaytirish, kino san'atini izchil rivojlantirish, barcha telekanallar qoshidagi badiiy kengashlar faoliyati tanqidiy tahlil qilinib, teledasturlarning saviyasini oshirish masalalariga ham alohida e'tibor qaratildi. Prezidentimiz: “Agar kimdir, ma'naviyat masalasi — bu faqat Ma'naviyat markazi yoki tegishli vazirlik va idoralarning ishi, deb o'ylasa, xato qiladi. Bularning barchasi oldimizda turgan eng asosiy, eng muhim vazifalardan biridir”, — deya urg'u berdi. Nega bu masala davlat miqyosida gapirilyapti? Nega buni shaxsan davlat rahbari gapiryapti? Chunki bu masala shu qadar muhim!
Shu o'rinda, bir hayotiy misol keltirsak: sabza urgan mo'ylabi o'ziga yarashib turgan yigitcha maktab ostonasida turgan mas'ullarga shunday xabar yetkazdi: “Falon sinfdagilar orasida virus chiqibdi. Shuning uchun bugungi dars qoldirilibdi”. Qisqa va aniq xabar. Xayriyatki, bu sovuq xabar o'z tasdig'ini topmadi. Yigitcha esa oramizda — shu jamiyat vakili.
Uning o'rnida ko'p kitob o'qigan, demakki, badiiy asarlar qahramonlari hayotida kechgan mardlik-munofiqlik, botirlik-qo'rqoqlik, halimlik-surbetlik singari xom sut emgan odam bolasiga xos aksar ijobiy-salbiy xislatlardan yetarlicha boxabar bo'lgan ilmi tolib bo'lsa, bu vaziyatda o'zini qanday idora qilardi? Ayb qilib qo'yganda ham “Uzr, xato qildim!” — degan bo'lardi. Taassufki, yo'q joydan muammo paydo qilib, bir guruh ziyolilarni sarosimaga solib qo'ygan olifta bunday qilmadi: “Yo'q, men unday demadim!” — deb turib oldi. O'zi bo'ynigacha tushgan suvdan quruq chiqmoqchi bo'ldi. Kamina bunga o'sha yigitchaning kitob o'qimagani sabab, deb o'ylayman.
Bolalarning o'z badiiy qahramoni bo'lishi kerak. Shaxsiy hayotimdan misol keltirsam. Kamina Dehqonobod tumanidagi maktablardan birida tahsil olganman. Maktabimiz kutubxonasida badiiy asarlar — turli mavzu va janrlardagi kitoblar ko'p edi. Ularni avvaliga saralab, keyinroq o'qimaganlarimni ham bir sira mutolaa qilib chiqqanimda ham kitoblar kamlik qilavergan. Baxtimga o'sha paytlarda xo'jalik markazida ham juda katta kutubxona bo'lardi. Yoz bo'yi velosipedimning yukxonasini to'ldirib kitob olib ketib, hafta-o'n kunda ularni qaytarib olib kelib topshirib, yana o'sha hajmda boshqa kitoblarni olib, uyga ravona bo'lardim. Ayniqsa, E.Xeminguey — eng yaqin hamrohimga aylangan edi, lekin adabiy qahramonim Sherlok Xolms edi. U haqdagi kitobni qayta-qayta o'qirdim. Uning topqirligi, uddaburonligi, haqiqatparvarligi men hayotda izlagan va ibrat olsa arziydigan voqeliklar sifatida har gal hayajonga solardi. Yillar o'tib, ulg'aydim — kasb tanlashga kelganda: haqiqatchi bo'laman, deb jurnalistika fakulteti eshigini topib bordim, o'qidim. Va radioda ishlay boshladim: “Ochiqchasiga gaplashaylik!” nomli tanqidiy-tahliliy eshittirish tayyorlar edim. Haftasiga ikki marta efirda yangragan bu dilxoh suhbatlar tilga tushdi, e'tirof etildi. Bu yutuqlarning barida Sherlok Xolmsning hissasi katta!
Qissadan hissa shuki, o'z adabiy qahramoni bo'lgan bola chigal munosabatlarga to'la hayot o'rmonida kutilmagan holatlarda pand yeb qolmaydi, jilla qursa, kitob o'qimagan tengdoshlariga qaraganda juda kam talafot ko'rishi mumkin. Mana, adabiy qahramon bizga nima uchun kerak!
Bugun kitobxonlik va mutolaa madaniyatini shakllantirish haqida turli davralarda, adabiy-ma'rifiy yig'inlarda bot-bot aytilayapti. Keling, kitobxonlik va mutolaa madaniyatini shakllantirish borasida o'z ibratomuz shaxsiy hayoti, o'lmas asarlari orqali dunyoga mashhur bo'lgan jahon adiblarining so'zlariga quloq tutaylik:
Fransuz siyosiy arbobi Eduard Rene: “Taraqqiyotning umumiy ko'lamida har bir xalqning o'rni o'sha xalq o'qiyotgan kitoblarning soni bilan belgilanadi”, degan ekan.
“Barcha yaxshi kitoblarning, ayniqsa, bitta o'xshashligi borki, ular, shubhasiz, kitobxonlarda kishilar uchun nima adolatli, go'zal va foydali ekani haqida bosh qotirish istagini uyg'otadi”, deya ta'kidlagan rus adabiy tanqidchisi N.Chernishevskiy.
Muxtasar qilib aytganda, najot yo'li kitoblar orqali o'tadi. “Xayr, maktab”, “Xayr, kitob”, degani emas. Chunki kitob bilan hech qachon xayrlashib bo'lmaydi. Ular doimiy hamrohimiz bo'lsin! Chunki hech qachon xiyonat qilmaydigan sodiq do'st bu — kitob!
Safar OLLOYoR,
Respublika Ma'naviyat va ma'rifat markazi mas'ul xodimi