Taskin (Hikoya)

Jumaqul QURBONOV

 

Muallif haqida:

Jumaqul QURBONOV — 1955 yili Muborak tumanining Kuhnashahar qish­log'ida tavallud topgan. 1981 yilda Toshkent Davlat universiteti (hozirgi O'zMU) ning filologiya fakultetini, so'ngra Qarshi Muhandislik iqtisodiyot institutini tamomlagan. Siyosiy fanlar nomzodi.

Ijodkorning “Qorako'z”, “Chorraha”, “Dard” hikoyalar va qissalar to'plamlari, “Amir Temur tug'ilgan joy yoxud Zanjirsaroy qissasi”, “Ulug' hadisshunos Muborak al-Marvaziy” tarixiy asarlari, “Turkistonda milliy mus­taqillik uchun siyosiy kurash” monografiyasi, “Sardoba” roman-trilogiyasi nashr etilgan.

1977-1978 yillarda “Qashqadaryo haqiqati” gazetasida adabiy xodim sifatida faoliyat yuritib, o'tgan yillar davomida turli mas'ul vazifalarda mehnat qilgan.

O'zbekiston Yozuvchilar uyushmasi a'zosi.

 

Taskin

(Hikoya)

Qurbonali ota radioda berilayotgan hazin qo'shiqni eshitib, ko'zlarini yumgancha xayolga cho'mar, mayin taralayotgan navo uning qalbiga hayajon solar, osuda kayfiyat baxsh etib, sokin xayollar surishga chorlar edi. Shu payt nevarasi Dilshodbekning qo'ng'iroqday ovozi uni hushyor torttirdi:

— Bobojon yuring, ovqat tayyor bo'ldi, dadajonim chaqiryaptilar. Haliyam qo'shiqning ta'sirida qalbida nozik bir tuyg'ular uni tark etmagandi. Yoshing keksalik pillapoyasiga qadam qo'yayotganida mumtoz qo'shiqlarni eshitish dilga orom berib qolarkan. Armon bo'lib qolgan his-tuyg'ular birma-bir ko'z o'ngingdan o'taverarkan. Ovqatlanish paytida o'g'li Murodillo gap ochib qoldi.

— Ota, xo'p desangiz yakshanba kuni sizni bir Samarqandga olib borib kelsam. Mana kunlar ham ochilib ketdi, havo ham xush, shu bahonada qadamjolarni ham ziyorat qilsak. Aytmoqchi, yana institutda birga o'qigan kursdoshingiz Ne'mat amaki bilan diydorlashib kelardingiz.

O'g'lining bu taklifi Qurbonali otaga moydek yoqdi. – Yaxshi bo'lardi, faqat imkoniyatingga qara. Ishlaring qolib ketmasin, o'g'lim, ziyorat, bo'lsa qochmas.

— Ishlarimdan tashvish chekmang. Hammasi joyida. Qolaversa, o'zimning ham ish yuzasidan bitiradigan yumushlarim bor.

Ota bosh silkib rozilik berdi.

— Faqat bir shart bilan, Dilshodbekni ham birga olsak, — dedi.

O'g'li ayoli Nigoraga qaradi. Kelin mayin jilmayib, boshi bilan tasdiq ishorasini qildi.

Ular tong bilan yo'lga tushishdi. Dilshodbek barvaqt turgani uchunmi, ko'p o'tmay mashinada uxlab qoldi. Qurbonali ota, nevarasini qo'ltig'iga olar ekan, mehr bilan unga tikildi. “Quyib qo'ygan otasining yoshligi”, ko'nglidan o'tkazdi. Uning bu nevarasiga mehri bo'lak, juda ziyrak. Zero, nabira bir niholga o'xshaydi. Bejiz boboni bog'bonga, momoni qo'rg'onga tenglashmaydi. Farzandni hosil, nabirani esa nasl de­yishadi. Kelin esa bir sir. Negaki kelinni anglash, ichidagini bilish juda qiyin. Bejiz Amir Temur bobomiz “O'g'illarga kelin tanlash davlatni boshqarishdan ham qiyin ekan” demagan ekan-da. Aytishadiki, agar kelining yaxshi bo'lsa, farzanding ikkita bo'ladi, aksi bo'lsa o'g'lingdan ham ayrilasan. Shunga bir voqea esiga tushdi.

O'shanda bir ish yuzasidan qariyalar joylashgan Saxovat uyiga borishga to'g'ri kelgandi. Uning nazarida bu dargohda hech kimi yo'q, muhtoj kishilarni uchrataman degandi. Lekin bu yerda boshqa manzarani ko'rdi. “Nahotki bularning hammasining farzandlari, qarovchisi bo'lmasa?!”

Saxovat uyi rahbarining gapi uni yana taajjublantirdi.

— Meni ma'zur tutasiz, dedi u o'ychan qiyofada. — Afsuski, bu yerda yashovchilarning sakson foizidan ortiqrog'ining farzandlari bor. Kelinlari sig'dirmaganidan bu yerga kelib yashashga majbur bo'lishgan.

Qurbonali ota avtomashinaning rulini boshqarib kelayotgan o'g'liga razm soldi. U otasining mumtoz qo'shiqlarini yoqtirgani bois, radioda klassik qo'shiqlarni eshitib kelayotgan edi. Shu yoshga yetguncha na o'g'li, na kelini biror marta ham ko'nglini qoldirgani yo'q. Bu borada biror muammo paydo bo'lganini eslolmaydi. Aytishadi, ota-onasidan faxrlangan farzand — baxt­­li farzand, farzandlaridan faxrlangan ota-ona o'n karra baxtlidir.

Bir kishi Xizr alayhissalomni uchratib “Meni duo qiling” debdi. Xizr duo qilibdi. Shundan keyin o'sha kishi endi farzandlarimning haqiga ham duo qilsangiz deb iltijo qilibdi. Shunda hazrati Xizr “Bolalaringga o'zing duo qil, chunki ularga mendan ko'ra sen yaqinroqsan” degan ekan.

Mashinaning to'satdan qattiq silkinishi uning xayollarini bo'lib yubordi.

Dilshodbek ham uyg'onib ketdi. U zarurat yuzasidan bobosidan mashinani to'xtatishni so'radi. U bilan birga Qurbonali ota ham mashinadan tushdi. Dilshodbekning ko'zi birdan tepada qanotlarini keng yozib, charx aylanib goh pastga, goh yuqoriga ko'tarilayotgan burgutga zavq bilan hayratlanib tikildi.

— Bobo, bobojon, “qarang”, bu qanday qush?

Qurbonali ota nevarasiga:

— Bu qushlarning hukmdori — burgut, bolam.

Dilshodbek burgutga havas bilan tikilib:

— Bobojon, men ham burgutdek uchgim kelyapti.

— Albatta uchasan bolam, “faqat buning uchun ulg'ayishing kerak”, deb   nevarasining gaplaridan g'oyat zavqlandi. Shunda burgut bilan bog'liq bir rivoyat esiga tushdi.

Rivoyat qilishlaricha burgut o'z poloponiga uchishni o'rgatishdan oldin uni yelkasiga mindirib, yuksak cho'qqilar ustidan bulutlar orasida sayr qildirar ekan. O'zi zabt eta oladigan balandlikka ko'tarilgach dilbandiga shunday so'zlarni aytarkan.

— Poloponim, mana shu balandlik meni umr bo'yi intilgan va uzoq mashaqqatlardan so'ng yetishgan manzilim. Sen esa birinchi parvozdayoq zabt etding. Bir kun kelib qanotlaring kuchga to'lganda bundan yuz karra yuksakroq uchishing kerak. Men yeta olmaydigan cho'qqilarga sen yetishing lozim. Chunki sen burgut bolasisan…

Nihoyat Samarqand shahriga yetib kelishdi. Samarqandga kiraverishdagi halqa yo'ldan o'tayotganda mashina “paq” qildiyu birdan to'xtab o'chib qoldi. O'g'li mashinadan tushishga ulgurmasdan uni bir to'da ayollar o'rab oldi. Murodillo bunga ajablanmadi. Aftidan ularni oldindan bilsa kerak, beparvo dedi:—Biz ishga olib ketmaymiz, mashina buzilib qoldi. Ayollar asta-sekin mashinadan uzoqlashishdi.

Qurbonali ota ayollarning mardikor bozori to'g'risida eshitgan edi, lekin haqiqiy ahvolini o'z ko'zi bilan ko'rgach, ko'ngli allanechuk bo'lib ketdi. Ichidan nimadir uzilgandek bo'ldi. Nahotki bular hammasi ishsiz bo'lsa. Ayollar to'p-to'p bo'lib o'zaro suhbatlasha boshladilar. Har xil yoshdagi ayollar, hammasining qo'lida to'r xalta, aftidan ish kiyimlari bo'lsa kerak. Nahotki hammasini muhtojlik yetaklab kelgan bo'lsa? Axir bu ayollar kimningdir onasi, kimningdir qizi, kimningdir opasi, singlisi, kimningdir rafiqasi. Nozik yelkalarida ro'zg'or tashvishi, bola parvarishi tarbiyasidek bu dunyoning tog'day zalvorli yuklarini ko'tarayotgan ayollar! Qurbonali ota ayollar to'piga qo'shilmay alohida chetda turgan o'ttiz besh-qirq yoshlar atrofidagi juvonga ko'zi tushdi. Uning yuragi shuv etdi. Uning yuzi uzunchoqdan kelgan, qoshlari xiyol tutash, istarasi issiq, chap iyagi ustida qora xoli bor. Axir u kursdoshi Nodiraga juda o'xshab ketarkan. “Tavba odam odamga ham shunchalik o'xshab ketarkanda. Mabodo qizi emasmikan?” Lekin u toshkentlik edi. Ayolning nigohida ma'yuslik, yuzida qandaydir bezovtalik aks etardi. Ichida alami borga o'xshardi… Qurbonali otaning talabalik davrida mardikorlik bilan bo'lgan voqea esiga tushdi. O'shanda talabalar yotoqxonasidan joy ololmay ijarada turishga to'g'ri keldi. Ijaradagilar jizzaxlik Samad, samarqandlik Ne'mat, qashqadaryolik Oybek va o'zi edi.

Samad bulardan bir kurs yuqorida o'qirdi. Shuning uchun talabalik ob-havosini bilishda tajribaga ega. — Yigitlar — dedi Samad. — Yakshanba kuni “ToshMI”ga borib saboq olib kelmoqchiman, cho'ntak ham huvillab qoldi, stipendiyani ham quritdik. Talabgorlar bo'lsa marhamat! Qurbon­ali hayron qoldi. Qanaqa “ToshMI” — yakshanba kuni o'qish bo'lmaydi-ku. Qolganlar kulib yuborishdi. “Hademay bilib olasan, xohlasang aylantirib kelaman”, dedi Samad uning yelkasiga qoqib. Keyin aniqlashicha “ToshMI” deb Toshkent mardikor ins­tituti deb hazil qilarkan. Keyinchalik Qurbonali ham Samadning safiga qo'shilib, “ToshMI” ga qatnay boshladi. Ayniqsa, bir voqeadan keyin qanchalik moddiy qi­yinchiliklar bo'lmasin, qaytib mardikorlikka chiqmadi.

Bir gal Toshkentning Nazarbek hududiga o'ra qazishga borishdi. Bir soatlar ishlagandan keyin uy egasining qizi bo'lsa kerak, choynak-piyola ko'tarib, ularning yoniga keldi. Salom berdi-yu choyni qoldirib ketdi. Qurbonali qizni ko'rib hang-mang bo'lib qoldi. Uyatdan qip-qizarib ketdi. Yer yorilmadi yerga kirib ketsa! Uning ahvolini ko'rib Samad turtdi senga nima bo'ldi o'zi, namuncha birdaniga ranging o'zgarib bo'zrayib qolding. Nima balo, qiz ko'rmaganmisan? Yo darrov yuragingdan urdimi? Qurbonali miq etmadi. Bu o'zining kursdoshi Nodira edi. Uning ichiga chiroq yoqsa yorishmasdi, lekin bor alamini ishdan oldi. Nihoyat, ishni tugatishdi. Uy egasi ularni dasturxonga taklif qildi. Dasturxon noz-ne'matlarga to'la, did bilan bezatilgan edi. Samad esa hayron. Qurbonali qara, uy egasi nihoyatda saxiy ekan, shuncha mardikorlik qilib, hech kim bunday mo'l dasturxon yozib mehmon qilmagan edi. Uy egasi ularni xoli qoldirdi. Qurbonali qancha ochiqqan bo'lishiga qaramay tomog'idan ovqat o'tishi qiyin edi. Nodira qaytib ko'rinmadi. Samad bo'kkuncha yedi. “Kambag'alning bir to'ygani-boyigani”, derdi kekirib. Ular dasturxondan turishgach, uy egasi ularni mashinasi tomon boshladi.   “Katta yo'lga chiqarib qo'ysangiz bo'ldi” deb qarshilik kursatishganiga qaramay yashash joyigacha keltirib qo'ydi. Mashinadan tushayotganida ikkovining ish haqini uzatdi. Mashina jo'nab ketganidan keyin sanashsa, ish haqi ular kelishgandan ikki barobar ko'p edi. Hech narsadan xabari yo'q Samad “qanday saxiy, oliyjanob odamga duch keldik” deb sevinchini ichiga sig'dirolmadi. Qurbonali bu saxiyliklar Nodiraning ishi ekanligini anglab yetgandi. Qanday mard va oqila ekan bu qiz, bu haqda na o'ziga, na kursdosh­lariga churq etmadi.

Qurbonali ota yana ayolga razm soldi. Xuddi quyib qo'ygan Nodiraning o'zidek edi. Bu ayolga yordam bergisi keldi. Lekin qanday qilib. Xayolida ziyorat uchun ajratilgan pullarini unga eltib bermoqchi bo'ldi. Lekin ayolning rad qilishi, uning o'ksik qalbini yanada cho'ktirishi mumkinligini o'ylab, shashtidan qaytdi. Shu payt o'g'lining “uzr ota, sizni ham kuttirib qo'ydim, qayish uzilib ketgan ekan, yangisini qo'ydim”, deb mashinaga taklif qildi. Ziyorat davomida ham   haligi ayolning siymosi xayolini tark etmadi. Sobiq kursdoshi Ne'mat uni ochiq yuz bilan qarshiladi.

— Kechadan beri ung ko'zim uchib turibdi, sening tashrifing ekan-da deb quchoqlashib ko'rishdi. Talabalik davrlarini eslashdi. Dilshodbek Ne'matning nevaralari bilan o'yinga berilib ketdi. Suhbat qizigan vaqtda Ne'matning o'g'li Bahodir kelib qoldi. Ne'mat o'g'li Bahodirning yaqinda xorijdan kelganligini, to'qimachilik bo'yicha qo'shma korxona ochayotganini aytib o'tdi.

Qurbonali ota birdan xushyor tortdi va yo'ldagi mardikor ayollar bilan bo'lgan voqeani aytib berdi.

— Iloji bo'lsa, shu ayollarni yangi ochiladigan korxonaga ishga olsang. Savobga qolarding. Albatta bu tashvishli hol, dedi Bahodir, bu yerda biz erkaklar aybdor deb bilaman, lekin ba'zida ular ham doimiy ishlashdan bosh tortishadi. Mas'uliyatdan qochishadi. Chetdan keltirilayotgan dastgohlar qimmat turadi, uni hammaga ham ishonib bo'lmaydi. Siz aytgan ayollarni tayyorlash kerak. Mayli amaki, bu ayollar ham begona emas, urinib ko'raman. Bir ilojini qil o'g'lim, imkoniyating darajasida, — dedi Qurbonali ota xayrlashayotib.

Oradan chamasi besh oycha vaqt o'tdi. Samarqanddan kursdoshi Ne'mat qo'ng'iroq qilib qoldi. Uch kundan so'ng albatta yetib kelishini, o'g'li Bahodir yangi korxonani ishga tushirish marosimini o'tkazayotganligini, xorijdan va o'zimizdan ko'plab mehmonlar kelishini, marosimdan so'ng sobiq kursdosh­lar bilan uchrashuv bo'lishi to'g'risidagi xabarni ham yetkazdi. Qurbonali ota, kursdoshlarini eslab entikdi. Ko'pchiligi bilan institutni tugatgandan beri uchrashmagan. Barchalari o'zgarib ketgandir. Nodira ham kelarmikan. Qurbonali ota albatta borishga va'da berdi. Kursdoshi Oybek qo'shni tumanda yashaydi. Uni topib birga borishga kelishishdi. Belgilangan kuni Qurbonali ota sobiq hamxonasi va kursdoshi Oybek bilan yetib kelganida ularni Ne'mat sobiq kursdoshlaridan bir guruhi bilan birga kutib olishdi. Tantanali qism boshlandi. Dastlab korxona rahbari sifatida Bahodir korxonaning tashkil etilishi va ishlovchilarga yaratilgan sharoitlar to'g'risida gapirdi. Keyin xorijdan kelgan hamkor nutq so'zladi uning gaplarini tarjimon tarjima qilib turdi. Tantanali qism tugagandan keyin korxona faoliyati bilan tanishtirishdi. Keng va yorug' xonalarga zamonaviy dastgohlar o'rnatilgan.

Dastgohlar yonida bir xil kiyimda chiroyli kiyinishgan ayollar dastgohlarni epchillik bilan boshqarishardi. Ish jarayonlarini zavq bilan tomosha qilayotgan Qurbonali ota birdan to'xtab qoldi. O'sha mardikor bozorida uchratgan ayolni tanidi. Beixtiyor yoniga yaqinlashdi. Sinchiklab qaradi, xuddi, o'shaning o'zi. Ayol atrofga qaramas, chap iyakdagi xolidagi durracha ham o'ziga juda yarashgan, zavq bilan dastgohini, boshqarar, yuzlarida baxtiyorlik aks etardi. Qurbonali otaning beixtiyor, rahmat senga, mingdan bir rahmat deya lablari pichirladi. Kechasi miriqib uxladi. Tush ko'rdi. Tushida kursdoshi Nodira piyolada choy uzatib jilmayib turganmish.

 

Yangiliklarni do'stlaringizga ulashing

Fikr bildirish

Email manzilingiz chop etilmaydi. Majburiy bandlar * bilan belgilangan

3 × 1 =