Bir balosi bölmasa…
Davriy naşrlar rivojiga tösiq bölayotgan ayrim muammolar haqida
Köpçilikning dilidagi, tilidagi gapni aytsangiz, eşitganning, öqiganning quloğiga qörğoşinday quyuladi. “Hurriyat”ning şu yil 4-sonida 80 yoşdan oşgan ziyoli otaxonning “Matbuotga qaytmasak bölmaydi” sarlavhali maqolasini öqigan har bir haqiqiy ziyoli gazetxonning “yarasi yangilandi” desak, mubolağa bölmas.
Kasb taqozosi va xizmat yuzasidan har oyda uç-tört tumanda bölaman, turli toifadagi odamlar bilan suhbatlaşişga töğri keladi.
…Taşkilot rahbari qandaydir yiğilişga ketgan ekan. Xodimlardan biri ötirib turing, yarim soatdan söng boşliq keladi, deb joy körsatdi. Vaqt ötkaziş uçun örindiqqa joylaşib, sumkamdagi gazeta- jurnallarni olib varaqlay boşladim. “Hali şu naşrlar çiqayaptimi?! “Özbekiston adabiyoti va sanʼati”, “Şarq yulduzi”ni körmaganimga, öqimaganimga çorak asr böldi-yov”, — dedi özini bölim boşliğiman, deb taniştirgan taşkilot xodimi. Uning bu gapi yuragimga piçoq sançgandek böldi… Mana, bir “ziyoli”ning ahvoli!
Kuyunçak otaxon aytganlaridek, bir tomondan matbuot naşrlarini joylarga yetkazib beruvçi, obuna bilan şuğullanuvçi mutasaddi taşkilotlarda köpgina ştatlar qisqarib ketganligi va davr çiğiriğidan ötgan iş tizimidan voz keçilganligi sohani inqiroz yoqasiga olib keldi. Xususan, Surxon vohasining viloyat markazidan 200-250 çaqirim uzoqlikda joylaşgan çekka qişloqlariga borganimizda vaqtli naşrlarning oyning boşida çiqqan sonlari oyning oxirida zörğa yetib borayotganligiga bir neça marta guvoh bölganman.
Xöş, oylab gazeta- jurnal ololmagan odam obuna bölişdan nega bezmasin! Hatto tuman markazlariga matbuot naşrlari bir hafta keçikib boradi. Bunga şaxsan özim guvoh.
Öquvçilik davrimni yaxşi eslayman, qişloğimizda mulla Boyqobil degan qariya poçtaçi bölardi. Şanba, yakşanbaga qaramasdan uyma-uy gazeta-jurnal, xatlarni tarqatib yurardi. Rahmatlikning doimo taroqi xurjun ortilgan eşak minib qişloğimizga kelişi biz bolalar uçun haqiqiy bayram bölardi. Çunki öşa taroqi xurjundan çiqarib bizga ham gazeta-jurnallardan berardi. Bugungi rivojlangan davrda esa qişloq ahli, ayniqsa, yoşlar poçtaçi degan terminni bilişmaydi va unday vazifani bajaradigan odamni tanimaydi ham. Özim yaşayotgan “Darband” mahallasida 4 mingdan ortiq aholi istiqomat qiladi. Lekin suriştirib gazeta-jurnal oladigan biror xonadonni topolmaganim juda-juda alam qildi.
Bir paytlar televizorda, radioda ertalab markaziy matbuot naşrlarining qisqaça şarhi berilardi. Nega endi mamlakatimizdagi önlab tele va radio kanallari keça-kunduzi kurakka turmaydigan millatimizga, maʼnaviyatimizga yot, bemaʼni şoularni, reklamalarni namoyiş etib, tinglovçi va tomoşabinlarning yuragini bezillatgunça, har kuni markaziy naşrlarning şarhini berib borsa, asakasi ketarmidi?! Axir gazeta-jurnallar şarhi ham “issiqqina” yangilik, ham ogohlik, ham maʼnaviyat, ham maʼrifat, ham madaniyat emasmi? Buni hamma jon quloği bilan tinglaydi va köradi. Nahotki, bir-ikki daqiqalik matbuot şarhini Özbekistonday boy mamlakatda bepul efirga beriş imkoni bölmasa-ya!
Oçiği, azbaroyi jonim açiganidan bu gaplarni aytayapman. Baʼzi bir markaziy naşrlarni qölga olsangiz, öqiydigan narsaning özi yöq, saviyasi, öquvçiga dasturxon qilib qöygan mavzu va muammosi hatto tuman gazetasidan pastroq. Şunday ekan, kimdan öpkalaysiz?! “Bizniki ijtimoiy-siyosiy naşr”, degan bahonangiz, ortiqça. Buning ustiga-ustak, yillik obunangiz bir million sömdan ortiq. Öquvçi degani — oddiy xalq. Öquvçiga esa öqişli, sifatli va arzon naşr kerak!
Matbuot — oyna! Oynada hamma narsa boriday aks etadi. “Başarang qiyşiq bölsa, oynadan öpkalama”, degan maqol bejiz aytilmagan. Oyna heç narsani yaşirmasligi kerak! Buni — şaffoflik ham deyişadi. Şu maʼnoda muharrirda, jurnalistda jasorat va xolislik boş mezon. Biz — milliy matbuot vakillari ana şu oynaning xira bölişiga, ğubor bosişiga, çang qoplaşiga yöl qöymasligimiz lozim. Çunki oyna xira bölsa, hamma narsani xira körsatadi. Qani tahririyatning, jurnalistning öşa majlis, anjuman, voqea va hodisotga munosabati, tahlili, taklifi! Şunday qilinganda gazetxon, gap bu yerda ekan-da, degan xulosaga keladi va jon-jon, deb öqiydi!
— Özbekiston Jurnalistlari ijodiy uyuşmasiga rahmat, meni obuna qilişgan ekan. Öşa maqolani men ham öqidim. Heçdan köra, keç bölsa ham milliy matbuotimiz rivojidagi eng oğriqli va dolzarb muammoni qalamga olibdi, — deydi Qumqörğon tumanidagi Xöjaqişloqda yaşovçi Özbekistonda xizmat körsatgan jurnalist, matbuot faxriysi Olimjon Usanov. — Agar öçirib taşlaşmasa, bu borada bir-ikkita fikrlarim bor.
Birinçidan, gazetalarning adadi açinarli holga kelişida jurnalistlar ham aybdor. Çunki keyingi yigirma- yigirma beş yil içida sohaga mutaxassis bölmagan “ijodkorlar”, öz manfaatini hamma narsadan ustun qöyadigan “jurnalistlar” köpaydi. Oddiy xalq bloger bilan jurnalistni ajrata olmay qoldi va matbuotdan köngli ança sovidi.
Ikkinçidan, u poçta bölsin, u “Matbuot tarqatuvçi” bölsin, matbuot naşrlarini öz vaqtida yetkazib beriş tizimi mutlaqo yaroqsiz bölib qoldi. Duşanba kuni çop etilgan gazetani beş-ön kundan keyin qölga olişga hojat ham qolmaydi.
Uçinçidan, milliy matbuotimizning bunday noçor holga kelişida muassis va muharrirlar ham aybdor. Baʼzi narsalarni körib hayron qolaman, jismoniy tarbiya öqituvçisi, hisobçi, yöl qurilişi muhandisi, olibsotar savdogarlarni boş muharrir etib tayinlaşgan. Ularni bu lavozimga men qöymaganman, muassis qöygan! Kasalni yaşirsang, isitmasi oşkor qiladi. Bunday muharrirlar yoniga öziga öxşaş “ijodkorlar”ni töplaşadi. Ulardan nima kutiş mumkin?! Nahot buni tuman, viloyat hokimlari yoki boşqa muassislar bilişmaydi, anglaşmaydi…
Beixtiyor bir eski maqol esga tuşadi: “Bir balosi bölmasa, şudgorda quyruq na qilur?!”
Ustoz jurnalistning kuyunib aytgan gaplarida katta dard bor. Jadid bobolarimiz bundan bir asr oldin bejiz millatni ogohlantirib qöymagandi. Mafkuraga, maʼrifatga, tarbiyaga va maʼnaviyatga nopisandlik alal oqibat fojia va tanazzulga olib keladi. Örni kelganda yana bir gapni aytmasak bölmas. Bu muallifning huquqi va uslubi. Ilgari zehni ötkir öquvçilar özlari uzoq yillar öqib kelgan naşrlarda maqola yoki ijodiy namunalarga imzo qöymasada, uslubidan kimniki ekanligini bilib olardi. Demoqçimizki, bugun köpgina tuman, viloyat, respublika naşrlarini varaqlasangiz, imzolar har xil qöyilganu, lekin boşdan oxirigaça bir kişi yozgandek, zerikarli, iligi yöq, qöpol qilib aytganda, “ölik” gaplar. Töğri, köpçilik ikki tomçi suvdek bir xil yozişga, bir xil fikrlaşga, yaʼni yakranglikka örganib qolgan. Ammo bunçalar ham emas-da! Bu öşa dargohda işlayotgan masʼul xodimlar, yoki muharrirlar hammaning yozganini özining “temir qolipi”ga solganligini körsatadi. Butun boşli gazeta bir qolipda yozilgandan söng uni öqigiligi qoladimi? Albatta, tahrir qiliş kerak, lekin tahrir katta masʼuliyat, bilim, yuksak saviya talab qiladigan ijod sanʼatining bir turi ekanligini ham unutmaslik lozim.
— Biz nahotki şu darajaga yetib keldik, — deydi Muzrabot tumanidagi 48-sonli maktabning tarix öqituvçisi Vazira Jörayeva. — öşa maqolani men ham öqidim. Eng nufuzli gazeta “Özbekiston adabiyoti va sanʼati”ning 1000 nusxada çiqişi açinarli hol. Oddiy dehqon, çorvadorni qöying! Agar Özbekistondagi şoirlar, yozuvçilar, dramaturglar, adabiyotşunos olimlar, kitob çiqargan ijodkorlarning uçdan biri öqiganda ham adadi ön mingdan oşardi. Mamlakatimizda 10 mingdan ortiq maktab, ming-minglab adabiyot öqituvçilari, yuzlab kutubxonalar, adabiyot va madaniyat koşonalarida xizmat qilayotgan ziyolilarimiz bor-ku?! Bu eng katta fojia! Buni heç qanday bahona bilan oqlab bölmaydi.
Bugungi muharrir ham ijodkor, ham tadbirkor, ham işbilarmon bölişi kerak. Men ijodkorman, bersang yeyman, ursang ölaman, qabilida iş köriş zamonlari allaqaçonlar ötib ketgan. Joyi kelganda muharrirlar jamoasi bilan eng çekka qişloqlarga, tumanlarga, viloyatlarga çiqib, ijodiy-amaliy uçraşuvlar qilişsa, xalqning fikrini, istak-takliflarini örganişsa, öquvçi ham, obunaçi ham köpayadi. Bu amalda isbotini topgan usul. Muharrir haşamatli xonada mansab kursisida ğoz kerilib ötiriş bilan gazetaning mazmuni, mavzusi yaxşilanmaydi, adadi köpaymaydi. Muharrirning kunda işxonaga kelib ketişi, faqatgina rasmiy majlislarga qatnaşişi matbuot, gazeta uçun jon kuydirişini bildirmaydi.
Bizningça, eng muhimi, tahririyat va gazeta taqdirini hal qiladigan narsa quyida. Buni qirq yillik gazetaçilik faoliyatimdan kelib çiqib aytayapman. Kimnidir yomonlamoqçi emasman, vohadagi tumanlardan birida bölganimda taşkilot rahbari jiğibiyroni çiqib hasratini tökdi: “Mantiqni qarang, jamoamizda 80 kişi işlaydi. Hokimiyat viloyat gazetasiga 160 ta, tuman gazetasiga 120 taga obuna bölasan, deb köz oçirgani qöymaydi. Hali öz sohamizga tegişli qança gazeta – jurnallar bor. Falon gazetani öqiysan, deb xodimlarimni majbur qilolmayman-ku?!” Beçora taşkilot boşliği katta rahbarga qarşi çiqolmaydi, ertasini öylaydi.
Töğrisi, har yili şu maşmaşa, şu sahna takrorlanadi. Barça davriy naşrlarning taqdiri quyida — hokimlar, boşqarma boşliqlari istagi va topşiriği bilan hal böladi. Tanlaş, erkin obuna degan narsalar allaqaçonlardir luğatdan, taomildan çiqib ketgan. Hamma joyda xöroz bir xil qiçqiradi. Buni “majburiy-ixtiyoriy” deysizmi, “ixtiyoriy-majburiy” obuna deysizmi, özingizga havola! Xullas, zamona zörniki, tomoşa körniki, deb şuni aytadilar-da! Bu muammolarni, maş-maşalarni hal qiliş muharrirlarning, jurnalistlarning qölidan kelişiga közim yetmaydi. Bu muammo va maş-maşalarni qonun doirasida hukumat miqyosida hal etişdan boşqa çora yöq, deb öylaman.
Safar OMON,
Özbekiston Jurnalistlari
ijodiy uyuşmasi aʼzosi