Yangi Özbekistonning global takliflari

Bugungi kunda Özbekistonda yuz berayotgan ijobiy özgarişlar dunyoning köplab davlatlari OAVda ham keng yoritilmoqda. Yangilanayotgan jamiyatimizdagi islohotlar önlab taniqli ekspertlar, mutaxassislar va hatto, jurnalistlarni-da muşohadaga çorlamoqda.

Quyida “Turkiya xabarlari Bosfor” gazetasi va “Turkiya 24” portali boş muharriri Talxa Balikning mamlakatimizda sönggi beş yilda amalga oşirilgan olamşumul işlarga tahliliy nigohi bilan tanişasiz.

Davlatlar örtasidagi samimiy munosabatlar, eng avvalo mazkur mamlakatlarning manfaatlariga xizmat qiladi, savdo-sotiq rivojlanadi, xalqlar örtasida iliqlik, mehr-oqibat kuçayadi, bordi-keldi köpayadi.

Men bir jurnalist sifatida ayni holatni Turkiya bilan Özbekiston örtasidagi munosabatlarda köp yillardan buyon muntazam kuzatib kelaman.

Bilasiz, jurnalist xalqi köp sinçkov va ança-munça hissiyotli qavm böladi.

Turkiyada naşr etiladigan “Turkiya xabarlari Bosfor” gazetasiga 2006 yilda döstlarim bilan asos solganman. Darvoqe, u mamlakatimda rus tilida çiqadigan ilk gazeta. 16 yil davomida naşrimiz sahifalarida qalamga olinmagan mavzu qolmadi hisob. Özbekiston haqida ham köp va xöp yozildi-çizildi.

Munosabatlarimizda “sovuq” davr keçayotgan vaqtlarda hamkasblarim orasida “Özbekistonning közini oçib qöyiş kerak”, deydiganlar ham böldi. Kasbdoş­larimizning ayrimlari, nega Özbekis­tonni köklarga kötarasan, bunday davlatga faqat tanqid yaraşadi”, deb meni ozorlaşardi. Biz, yaʼni “bosforçilar” bunday ehtiroslardan hamişa tiyilganmiz.

Öşa paytda men ularga:

— Avvalo, Özbekiston va Turkiya bir qavmdagi qondoş-jondoş, aka-uka davlatlar. Aka-ukalar orasiga ham goho sovuqçilik tuşadi, san-manga boriladi. Vaqt-soati bilan qarindoşlar baribir topişib oladilar. Ungaça har ikki tomonga Allohdan sabr tilaylik, — derdim.

Bundan ön ikki-ön beş yil avval ayt­ganlarim, Yaratganga şukur, 2016 yili amalga oşdi.

Öşa yilning kuzida Özbekistonning Birinçi Prezidenti Islom Karimovning taʼ­ziyasiga qatnaşiş uçun Turkiya davlati rahbari Rajap Tayyip Erdoğan Samarqandga taşrif buyurdi.

Taʼziya marosimidan keyin Şavkat Mirziyoyev bilan muzokaralar ötkazildi. Ikki davlat yetakçilarining dillari dillariga töğri keldi, gap-sözlari bir joydan çiqdi. Yetakçilar bir kunning özida maqsadni aniqlaştirib oldilar: paysalga solmasdan munosabatlarni yaxşilaş çoralari körila boşlandi.

Nazarimizda, ikki rahbarning bir-birlarini bu qadar tez anglaşining tub ildizlari bor. Mana qarang: ikkala rahbar ham avval öz mamlakatlarida hukumatni, ke­yinçalik davlatni boşqarganlar. Erdoğan 2003-2015 yillari, yaʼni 12 yil Boş vazir lavozimida xizmat qilgan bölsa, Mirziyoyev 2003 yildan eʼtiboran, yaʼni 13 yil Vazirlar Mahkamasiga rahbarlik qilgan.

Men ikkala Prezidentni pragmatik, uzoqni köra biluvçi rahbar, deb bilaman. Mamlakatlarimiz yetakçilari boşçiligida barça sohalarda tenglik asosidagi hamkorlik tufayli, rostini aytsam, bugungi Özbekiston-Turkiya munosabatlarini boşqa köpgina mamlakatlarga örnak qilib körsatsak arziydi. Qisqa muddatda bordi-keldilar şu darajada köpaydiki, biz jurnalistlar ularning sonini sanaşda, kuzatişda çalğib ham ketdik. Misol uçun, gazetamizning deyarli har sonida Özbekistonga oid xabar, maqola çop etiladi: keça Özbekiston Boş vaziri örinbosari Anqarada muzokaralar ötkazdi, bugun Turkiyaning nufuzli hayʼati Toşkentga uçib ketmoqda, ertaga “Lazgi” ansambli Istanbul, keyingi kun Bursada konsertlar beradi… Ilohim köz tegmasin!

Men sönggi yillarda Özbekistonning nafaqat Turkiyada, balki jahonda ham obrö-eʼtibori tobora yuksalib borayotganini körib içimda suyunaman. Qarang, davlat rahbarining yiliga çet elga 4-5 martalab safarga çiqişi, bundan-da köplab xorij davlatlari yetakçilarining Toşkentda kutib olinişi, bular oddiy kundalik taşvişga aylandi.

Pandemiya vaziyatida xalqaro işlar videokonferensaloqa şaklida davom etdi. “Katta yettilik”, Şanxay Hamkorlik Taşkiloti (ŞHT), Mustaqil davlatlar hamdöstligi (MDH) va boşqa xalqaro anjumanlar ham şu şaklda ötkazildi.

Aniq eslayman, Birlaşgan Millatlar Taşkiloti Boş Assambleyasining 2020 yildagi yiğilişida Özbekiston Prezidenti tarixda ilk bor özbek tilida nutq sözladi. Şavkat Mirziyoyev 75-sessiyada bir qator muhim takliflarni kötarib çiqdi.

“Yoşlar huquqlari töğrisidagi Birlaşgan Millatlar Taşkiloti konvensiyasini qabul qiliş”, “Barqaror taraqqiyot maqsadlariga erişiş va inson huquqlarini taʼminlaşda parlamentlar rolini oşiriş töğrisidagi BMT Boş Assambleyasining maxsus rezolyutsiyasini qabul qiliş”, “BMT şafeʼligida Transport-kommunikatsiya aloqalarini rivojlantiriş mintaqaviy markazini oçiş”, “BMTning Global antiterror strategiyasi doirasidagi Mintaqaviy qöşma rejaning 10 yillik natijalari va kelgusi istiqbollariga bağişlangan xalqaro konferen­siyani ötkaziş”, “Orolböyi mintaqasini ekologik innovatsiya va texnologiyalar hududi, deb eʼlon qiliş haqida BMT BAning maxsus rezolyutsiyasini qabul qiliş”, “Qaşşoqlikni tugatiş va kambağallikka qarşi kuraşişni BMT BA navbatdagi sessiyasining asosiy mavzularidan biri sifatida belgilaş hamda uşbu masalalarga bağişlangan global sammitni ötkaziş” takliflari… Bular hali hammasi emas.

Darvoqe, qaşşoqlik va kambağallik mavzulari aytilgani bir sari, ularni amalga oşiriş yana bir gap. Eşitganim bor: Özbekistonda “temir daftar”, yaʼni ijtimoiy ahvoli va turmuş şaroiti oğir aholi vakillariga yordam körsatiş hokimiyatlar tomonidan jiddiy nazoratga olingan. Maʼlumotlarga köra, bugun dunyodagi oilalarning taxminan yarmi kambağallikda kun keçiradi, Özbekiston tajribasi jahondagi kambağallikdan qutulolmayotgan davlatlar uçun ham tayyor dasturdir.

Prezident Ş.Mirziyoyev ŞHT yiğilişlaridagi nutqlarida har doim öta muhim mavzularda qaraşlarini bayon etib keladi. 2019 yilda Bişkekdagi öz nutqida dunyodagi geosiyosiy vaziyatga baho berar ekan, zamonaviy xalqaro munosabatlar tub özgarişlar davrini boşdan keçirayotgan hozirgi paytda “Şanxay ruhi” tuşunçasi qançalik ahamiyatli ekaniga barçaning eʼtiborini qaratdi. Aynan uşbu taşkilotga asos solinişi xalqaro munosabatlar tizimiga “Şanxay ruhi”ni olib kirdi.

ŞHTning 2020 yildagi yiğilişida esa ŞHT öz taraqqiyotining prinsipial jihatdan yangi bosqiçida turganini taʼkidlab, aʼzo davlatlarni yaxşi qöşniçilik, teng huquqlilik, özaro işonç va manfaatlarni hisobga oliş anʼanalarini asraş va köpaytirişga çaqirdi.

Ş.Mirziyoyevning “Umumiy qadriyatimiz, birgalikda rivojlanişga intilişimiz, madaniyatlar xilma-xilligiga hurmatimiz ifodasi bölgan köp tomonlama hamkorlikning noyob tajribasi — “Şanxay ruhini” mus­tahkamlaş bugun har qaçongidan muhim” degan sözlari dunyoviy ahamiyatga egadir.

Yana bir muhim gap şundaki, Özbekis­ton Prezidenti sammit iştirokçilarini Afğonistondagi tinçlik jarayonlarini va uşbu mamlakatni mintaqaviy savdo-iqtisodiy aloqalarga jalb etişni qöllab-quvvatlaşga çaqirdi. Şu munosabat bilan “ŞHT-Afğonis­ton” muloqot guruhi doirasida Afğonis­tonning ijtimoiy-iqtisodiy tiklanişiga kömak­laşiş böyiça amaliy çora-tadbirlar rejasini tez fursatda qabul qiliş taklif etildi.

Afğoniston haqida men ham bir fikr ayt­gim keldi. Jabrdiyda afğon xalqi yana qança payt azobda yaşarkin? Özbekiston özidan orttirib, şu mamlakatga mudom yordam qölini çözib kelmoqda. Mozori-Şarifdagi aeroportni taʼmirlab berdi, elektroenergiya yetkazib berişda uzilişlar bölmayapti, deb eşitaman. Özbekiston-Afğoniston-Pokiston xalqaro temiryöl qurilişi bitsa, qança-qança xalqlarga ulkan manfaatlar keltiradi.

Biz Ş.Mirziyoyevning uzoqni közlab iş körişini kuzatar ekanmiz, kelajakda Karaçi portidan foydalaniş Özbekistonga qanday foydalar keltirajagini sezdik. Ayni çoğda, Özbekiston zilzila va sel toşqinlaridan jabr körgan afğon xalqiga peşma-peş gumanitar yordamlar yetkazib turgani haqida “Bosfor” gazetamizda qator xabarlar eʼlon qildik.

ŞHTning 2021 yilgi yubiley sammitida ham Özbekiston yetakçisining taşab­buslari xalqaro hamjamiyat diqqatiga sazovor bölganiga guvoh böldim. Prezident umumiy xavf-xatar va tahdidlarga öz vaqtida va birgalikda javob qaytariş, mintaqaviy iqtisodiy hamkorlikni rivojlantiriş, ŞHT makonida döstlikni mustahkamlaş va madaniy-gumanitar aloqalarni kengaytiriş, xususan yuqumli kasalliklarni profilaktika qiliş va davolaş, koviddan keyingi reabilitatsiya sohalaridagi hamkorlik, vaksinatsiya töğrisidagi sertifikatlarni özaro tan oliş masalalariga töxtalib ötdi.

Şuningdek, Özbekiston Prezidenti savdo tösiqlarini bartaraf etiş, texnik reglamentlarni yaqinlaştiriş, bojxona tartib-taomillarini raqamlaştiriş hamda özaro bozorlarga çiqişni yengillaştirişni nazarda tutadigan mintaqa içidagi savdoni rivojlantiriş böyiça qöşma harakatlar rejasini işlab çiqiş taşabbusini ilgari surdi.

Maʼlumki, bir yildan beri Özbekston ŞHTga raislik qilib kelmoqda. Ötgan davr mobaynida 90 ga yaqin turli-tuman tadbirlar, uçraşuvlar ötkazildi. Samarqandda sentyabr oyida bölib ötadigan ŞHT sammitiga qizğin tayyorgarlik körilayotganidan xabarim bor.

Yaxşi bilaman, Özbekiston sanoat kooperatsiyasini çuqurlaştiriş orqali mintaqalararo qöşilgan qiymat zanjirlarini yaratişda hamkorlikni kengaytirişdan manfaatdor. Toşkent şahrida har yili “Innoprom – Markaziy Osiyo” sanoat forumining ötkazilişi buning uçun yangi imkoniyatlar oçadi. Prezident ana şularni asoslab berdi.

Yana bir öta ibratli voqeani aytmasam bölmas. MDHni yanada rivojlantirişning ustuvor yönalişlari haqida sözlagan Ş.Mirziyoyev 2021 yilgi Sankt-Peterburg sammitida asosiy eʼtiborni uçta: siyosiy, iqtisodiy va gumanitar sohalarda hamkorlikka qaratişni taklif etdi.

MDH makonida tölaqonli erkin savdo zonasini şakllantiriş va transport boğliqligini mustahkamlaş muhim ekanini taʼkidladi.

Öta muhim masala bu. Ha, azizlar, global iqlim şaroitida barqaror “yaşil” taraqqiyotga qaratilgan milliy dastur va strategiyalarni amalga oşirişda saʼy-harakatlarni birlaştiriş zarur.

Oziq-ovqat xavfsizligini mamlakatlarimiz iqtisodiyotlarining raqobatli ustunliklari va bir-birini töldirib turişidan foydalangan holda taʼminlaş masalalarini hal qilişga doir yangi yondaşuvlar işlab çiqiş öta dolzarb.

Yangi Özbekiston yetakçisi boşçiligida ana şunday muhim, dolzarb xalqaro taşabbuslarning aksariyati amalga oşirilmoqda, ular rejalar safida qolib ketmayapti. Bu takliflar özbek xalqining manfaatlaridan kelib çiqib jahon afkor ommasiga yetkazilmoqda, qolaversa ular mamlakat imijini yuksaltirişga xizmat qilişi muqarrar.

Turk Davlatlari Taşkiloti (eski nomi Turkiy tilli davlatlar hamkorlik kengaşi)ga Özbekiston 1992 yilda aʼzo bölib kirib, keyinçalik uning faoliyatida qatnaşmay qöygandi. Turk dunyosi deganda uni Özbekis­tonsiz tasavvur qilib bölmasdi. Ota-bobolarimiz Turkiyaga bu tuproqlardan borişgan, qavmdoş mamlakatlar orasida nufuzi va juğrofiy joylaşuvi böyiça baobrö yirik davlatsiz bu Taşkilot doim kamçilikni sezib turardi.

2019 yilning sentyabr oyida Özbekis­tonga unga qayta aʼzo bölib kirdi-yu, Turk dunyosining bağri töldi. Endi bu Taşkilot boşqa xalqaro ittifoqlar singari obrösi yuksak va eʼtiborli böldi. Bu Ş.Mirziyoyevning Turk dunyosi hamkorlik işiga qöşgan eng tarixiy voqea bölib qoldi.

Maqolani tayyorlaş jarayonida Özbekis­tonning geosiyosiy joylaşuvi haqida gapiriş lozim ekanini öylab qoldim. Markaziy Osiyoning barça davlatlari va Afğoniston bilan çegarasi bölgan yagona mamlakatdir. XIX asrda ham bu mintaqaga köz tikkanlar ozmidi? Avvaliga Turkiston, keyinçalik Özbekiston 130 yillik asoratdan qutilib, yayrab yaşayman, deb turganida 1999 va 2005 yil voqealari yuz berdi. Ğanimlar hali ham tinç ötirganlari yöq. Qoraqalpoq xalqi boşiga tuşgan oğir kunlarni körib, eşitib, qayğuga tuşdim. Ana şunda yana Prezidentning qisqa kunda ikki martalab bu yurtga borişi, xalq bilan uçraşib, ularning köng­liga qaragani katta gap. Ş.Mirziyoyev “Men ham qoraqalpoqman”, dedi. Prezidentning bu sözi uning Orolböyini obodonlaştiriş, kökalamzorlaştiriş, Möynoqdagi özgarişlar, kimsasiz, çöl-u biyobonlarda boğ-roğlar yaratişda isbotini topayotir.

Dunyo tarixida öçmas nom qoldirgan Şarl De Goll (Fransiya), Konrad Adenauer (Germaniya), Jorj Vaşington (Amerika) va boş­qalar hali hanuz hurmat bilan tilga olinadi. Yaqin tariximizda Xitoyning yuksalişini avvalo Mao Sezdun, keyin Den Syaopin bilan boğlaşadi, Turkiyani Mustafo Kamol Otaturk, Adnan Menderes, Turğut Ozal va Erdoğansiz tasavvur qiliş qiyin. Bu şaxs­larning nomlarini tilga olganda doimo Özbekiston rahbari köz oldimga kelaveradi. Bu, u kişining ham jonajon respublikasini ilğor davlatlar qatoriga olib çiqiş uçun intilayotgan reformator siyosatçi, bölayotganidadir, balki…

ÖzA