Go'zallik tarannum etilgan she'rlar

(Shoir Ikrom Iskandar ijodiga chizgilar)

Adabiyot, she'riyatda ibtido bordir, ammo intiho yo'qday!..

O'zbek zamonaviy she'riyati tahlilini kamolga yetkazgan adabiyotshunos olim va adib, O'zbekiston Qahramoni Ibrohim G'afurovning quyidagi fikrlari har bir shoir uchun saboqdir: “She'r yozish uchun shoir ma'lum bir kayfiyatga ega bo'lishi lozim. She'rni o'qib, undan lazzat oladigan she'rxonga ham ana shunday alohida bir kayfiyat taqozo qilinadi”. Zamonaviy o'zbek she'riyati o'tgan asr 90-yillar avlodiga mansub Abduvali Qutbiddin, A'zam O'ktam, Ravshan Fayz, Chori Avaz, Eshqobil Shukur, Zulfiya Mo'minova, Olloyor Begaliyev, Iqbol Mirzo kabi shoirlar qatorida Ikrom Iskandar ijodi ham adabiyotimizda o'ziga xos voqelikka aylanmoqda.

Bu avlodning taqdiriga ikki xil davrda yashash va ijod qilish yozilgani o'zi bir mavzu! Ijtimoiy tenglik davridan birdaniga bozor iqtisodiyotiga o'tish yillari bir xildagi ommaning iqtisodiy jihatdan turli toifalarga keskin ajrala borishi kishilar ongida o'zgarishlar yaratishi tabiiy. Bu o'zgarishlar shoirlar ijodida ham aks etmasdan qolmaydi, albatta.

Shoirni she'r yozishga undaydigan ishtiyoq, ilhom bir xil bo'lmaydi, albatta. Bu jarayon ommaviylikdan xoli bo'ladi. Bir shoirning o'zi turli she'rlarini turfa kayfiyatga, deylik, shodlikka to'lganida, tushkunlikka tushganida, aldanib qolganida, alam o'tganida, birovni sog'inganida, ayriliqqa chiday olmaganida yozishi mumkin. Endigina she'r yozishni mashq qilayotgan havaskorlar bundan bexabar bo'lishini to'g'ri tushunmoq kerak. Aytish mumkinki, ularda hali hayotiy tajriba yetarli emas, shu sababli ham ilhom haqidagi tasavvurlari juda yuzaki, u o'zi qanaqa bo'lishini tasavvur qila olmaydilar. Binobarin, maktab yoshidagi har o'n boladan bir-ikkitasi she'r yozishga qiziqqani holida bu tuyg'ularini pinhon saqlaydilar. She'rga qiziqmaydigan ba'zi tengdoshlarini ko'rib, hafsalasi pir bo'lishi mumkin. Ba'zi havaskorlarda o'ziga ishonch shu qadar yuksak bo'ladiki, she'rini hammaga o'qib beraveradi, ko'rsatadi va tanqidiy fikrlarga umuman toqatsiz bo'lishadi, pinhona yoki oshkora g'ururlanib yuradi. Mana shunday pinhoniy va oshkora havaskorlardan sanoqlilargina haqiqiy shoirlik martabasiga erisha oladilar.

* * *

Tabiatan samimiy inson Ikrom Iskandar (Bo'riboyev) 1972 yili Jizzax viloyati Do'stlik tumanida tug'ilgan. G'allaorol tumani Avliyo ota qishlog'idagi o'rta maktabda ta'lim olgan havas­kor yigitning ilk she'rlari va maqolalari 4-sinfda o'qiyotgan kezlari tuman gazetasida, res­publika bolalar nashrlarida yoritila bosh­langan.

ToshDU (hozirgi O'zMU)ning jurnalistika fakultetini tamomlagach, ish faoliyatini G'allaorol tuman gazetasida boshlagan. So'ngra “Oila va jamiyat”, “Ma'rifat” gazetalarida turli vazifalarda mehnat qilgan. 2008 yildan buyon mas'ul vazifalarda faoliyat ko'rsatmoqda. Shu kunga qadar uning “Bir dasta gul” (1994), “Bahorni izlayman” (1995), “Bugungi naqllar” (2005), “Yomg'irli fasl” (2006), “Hangoma va naqllar” (2008), “Yashil xirgoyi” (2010), “Fasllar ohangi” (2013), “Shamol qo'shig'i” (2015), “Visol qushlari” (2017), “Men sen bilan baxtliman” (2021), “Noma'lum nomalarim” (2022) deb nomlangan she'riy va nasriy kitoblari muxlislari qalbidan joy olgan.

Shoirning “Manzara” sarlavhali she'ridagi ushbu satrlar muxlislari qalbiga ham naqshlanib qolsa ajabmas.

 

Quyoshning shashti past,

yo bir o'yga g'arq,

ko'zin qisib qarar

olamga befarq.

Nima bo'lyotganin

anglolmay karaxt,

atrofga bezovta

boqar har daraxt.

 

Ona tabiat shoirlarga ilk ilhom manbaiga aylanadi. Bunday ajib manzaralarni shoirona tasvirlash Ikrom Iskandarga xos mahorat, degimiz keladi. Hammamiz ham avvalo, tabiatning farzandlarimiz. Ko'plab mumtoz shoirlar – Pushkin, Yesenin, Erkin Vohidov, Abdulla Oripov, Rauf Parfi ilk she'rlarini yozgan o'n to'rt yoshlarida tabiatga murojaat qilganlar. Boshqa mavzularda ham yozishgan bo'lsalar-da, bu she'rlari o'sha davr­­da havaskorning malakasi yetishmaganligi uchun chalaligicha qolib ketgan, o'zlari bu qoralamalaridan voz kechgan bo'lishlari mumkin. Muntazam mutolaa, adabiyot to'garaklarida orttirgan tajribalari o'z-o'ziga talabchanlikni shakl­lantirib, o'z she'rlariga tanqidiy yondashish­lariga sabab bo'ladi. Insonning ruhiy kechinmalari Ikromning quyidagi satrlarida yorqin ifodasini topgan:

 

Shodlanaman qisinibgina,

Qayg'u cheksam ichimda yoshim.

Osmon chetin qilgancha pana,

O'tib botar miskin quyoshim.

Bilmam, qaydan keldi bu savol,

Qaydan buncha ko'nglim zorligi…

Ayting, sizga kelmasmi malol,

Bu dunyoda mening borligim?

 

Qalb kechinmalari bilan umrguzaronlik qiladigan she'riyat shaydolari uchun bunday quyma satrlar dil malhamiga aylanib ketaveradi. Asli shoirning adabiyot bo'stonidagi vazifasi ham ana shunday dilga payvasta she'rlar tuhfa etib borishdir.

 

* * *

Ikrom Iskandar she'riyatning ikki chashmasidan bahramand bo'lib ulg'aygan shoir. Bolaligidan mumtoz adabiyot namunalari bilan oshno bo'lgani uning ijodida sezilib turadi.

 

Yigitlikda yig' ilmning mahzani,

Qarilik chog'i sarf qilg'il ani.

(Alisher Navoiy)

 

Ko'hna Sharqda she'riyat adabiy ijodning yakka hokimi edi. Shu sababli ham, eski maktablarda va madrasalarda Sa'diy, Rumiy, Attor, Yassaviy, Boqirg'oniy, Hofiz, Navoiy, So'fi Olloyor devonlaridagi she'riy namunalar darslik das­turidan ancha-muncha o'rin olgan. Shu bilan birga she'r o'qish va yozish texnikasi yuzaki tarzda o'rgatilgan, o'zlarida bunga ishtiyoq va salohiyat mavjudlar bu borada ilmlarini oshirish uchun maxsus darslar olishgan, bevosita she'riyat bilan jiddiy shug'ullanuvchi katta yoshdagi shoirlarga shogird tushganlar.

Shoir Ikrom Iskandar shaxsida bugungi ko'p­lab yosh ijodkorlarda kamdan-kam uchraydigan olis moziy bilan doimiy bog'liqlik sezilib turadi. Albatta, buni bir qarashda sezish qiyin. Ikrom Iskandar bu bog'liqlikdan o'z ijodida xo'jako'rsinga foydalanmaydi. Chinakam ziyoli insonlar o'z ildizlarini nazardan pinhon saqlay olishadi.

Gullaringni yashirmag'il,

Ildizingni saqla sir.

(Sa'dulla Hakim)

* * *

Ikrom Iskandar “Qobusnoma” asarini qanchalik ishtiyoq bilan mutolaa qilganini bu kitobni qunt bilan o'qiganlar yaxshi anglaydi. Ilk bora 1966 yili O'zbekistonda xizmat ko'rsatgan fan arbobi Subutoy Dolimov tomonidan nashrga tayyorlangan bu asar ixcham risola shaklida o'n besh ming nusxada bosilib chiqqan. O'sha paytlari bu kitobning ixlosmandlari ko'p bo'lganidan uni hatto sotilmasdan chang bosib yotgan ikki-uchta katta-katta, semiz kitoblar bilan eng yuzasiga qo'yilgan zaylda beliga lenta bog'langan holda “Sovg'a” shaklida sotishgan ham. Narxi o'ttiz besh tiyin turadigan bu kitobchani yana har biri bir so'mdan turadigan ikki kitob qo'shilgani holida ham sotilgan damlarni yaxshi bilamiz. Tezda bu kitob bibliografik noyob nashrga aylangan. Odamlar biri-biridan so'rab olib o'qishganidan deyarli titilib ham ketardi.

Ikrom Iskandar ham bu kitobchani Chorsudagi kitob passajida eski kitoblar sotiladigan joy – bukinistlar bo'limidan eski bo'lishiga qaramay, 1989 yili bir so'mga sotib olgan ekan. U bu kitobning yozilishi haqida g'aroyib tarixni maroq bilan hikoya qilishni yaxshi ko'radi. Kaminada esa bu kitobning 2010 yili atoqli olimning o'g'illari, adabiyotshunos olim Ulug'bek Dolimov qaytadan chiqargan savlatli va chiroyli nashri mavjud. Demoqchimanki, durdona kitob­larni astoydil o'qib borganlar shunga yarasha qalam tebratishning ham uddasidan chiqadi. Ikromning yana bir fazilati: o'qigan kitoblaridan o'ziga yarasha ma'naviy nur oladi va o'zi ham shunga yarasha she'rlari bilan ziyo taratishda davom etaveradi.

* * *

O'rta asrlar “Odobnoma”si bo'lmish “Qobusnoma” kitobida “Shoirlik rasmi zikrida” deb atalgan o'ttiz beshinchi bobida ijodkorlik tabiati haqida so'z boradi. 1082-yillarda G'arbiy Eron, ya'ni Kaspiy dengizining sohiliga yondosh (Hozirgi Turkmanistonning janubiy-g'arbiy qismi ham qo'shib olingan) Jurjon shohi Kaykovus ibn Iskandar o'z o'g'li Gilonshohga bag'ishlab “Nasihatnoma”sini yaratdi va o'sha davr an'anasiga ko'ra, bu asarini bobosi podshoh Shamsul maoliy Qobus sharafiga “Qobusnoma” deya nomlaydi. Shoh Qobus, sizlarga ma'lumki, yigirma yoshlardagi dono Abu Rayhon Beruniyni 994-yillari o'z xizmatiga olgan, unga bosh vazirlik mansabini ham bergandi. Mamlakatini badavlat mulkka aylantirgan shoh Qobus umrining oxirida juda ham badgumonlikka berilib ketganidan, o'z taxtiga ega chiqmoqchi bo'lgan yakka o'g'lining va undan bo'lgan nabiralarining ham o'limiga sababchi bo'lgandi, tez orada o'zi ham vafot etadi. Beruniy ana shu notinch kunlardan sal burunroq o'z yurti Urganchga ketadi va Qobus vafotidan bexabar qoladi. Taxtga boshqa da'vogar bo'lmaganidan, uning beva qizi Saida vaqtincha taxtni boshqarib turadi. Mana shu paytda janubda Sulton Mahmud G'aznaviy saltanati kuchayib, Buxoroni bosib oladi. Buxorodan qochgan yigirma yoshli ibn Sino yigirma sakkiz yoshli ustozi Beruniy xizmat qiladigan Xorazmshohdar huzuriga bosh olib ketadi. Ammo, Sulton Mahmud g'azabidan qo'rqqan Xorazm shohi ibn Sinoga yo sulton xizmatiga borish yoki boshqa biror yoqqa ketishini maslahat beradi. Ibn Sinoga Beruniy o'zi xizmatda bo'lgan Jurjonga borishi va shoh Qobus xizmatiga kirishi uchun o'zi yaxshi muomalada bo'lgan malika Saida nomiga maktub yozib beradi. Ibn Sino yetib borganida, shoh allaqachon vafot etib, taxtni Saida boshqarayotgan ekan. Ibn Sino aynan mana shu “Qobusnoma” asari muallifi Kaykovus ibn Iskandar yosh bolalik payti xizmatga kiradi va shahzodaga turli fanlar qatori she'riyat bo'yicha ham darslar o'tgan. Demak, ke­yinchalik yozilgan “Qobusnoma” asari paydo bo'lishiga ulug' hamyurtimiz ibn Sinoning ham ahamiyatli ta'siri bo'lgan.

Xo'sh, boshqa boblar orasida ko'lami bilan anchagina katta bo'lgan mazkur bobda shoirlikka qanday ta'rif berilganiga e'tibor qarataylik: “Ey farzand, agar shoirlik qilmoqchi bo'lsang, harakat qil, toki so'zing oson va foydali bo'lsun, o'zing bilib, o'zgalar uning sharhiga muhtoj bo'lg'udek so'zni aytmag'il, nedinkim, she'r aytg'on kishi xalq uchun aytur va o'zi uchun aytmas” (Muhammad Rizo Ogahiy (1809-1874) tomonidan, Xorazm xoni Muhammad Rahimxon Feruz (1844-1910) iltimosiga ko'ra tarjimasi, 1860 yil).

Ikrom Iskandar har gal bu tarixni zavq bilan hikoya qilib berarkan, hozirgi yoshlar “Qobusnoma”ni o'qigancha shoirlik ilmini o'rganmasligini afsus ila ta'kidlaydi. Umuman, hozir she'riyat ham ilm ekanligini yosh o'quvchilar tugul, katta yoshli shoirlar ham deyarli bilishmasa kerak.

“She'riyat avvalgidan ko'ra ommalashib ketgani bilan, uning toshi ancha yengillashib ketdi”, deydi shoir Ikrom Iskandar afsus ila. She'riyat ilmi arabiy aruz vazni bilan chambarchas bog'liq bo'libgina qolmay, boshqa xalqlar tilidagi mumtoz she'riyat qoidalari bilan ham bog'liq.

Alloma al-Beruniy ham “Hindiston” ilmiy risolasida arabiy aruz va hindlarning shloka vaznini bir-biriga qiyoslar ekan, hindiy shlokaning imkoniyatlari rang-barangligini ta'kidlagan.

 

Shukur, bo'libmen noil e'tiboriga yorning,

Ko'yida kuymanib jon o'rnida izin saqlab,

Ko'zlarimga surubmen har bosgan qadamini,

Yor bizni Majnun demish,

                                           bul laqab bila alqab.

 

* * *

Shoir Ikrom Iskandar aruzni o'rta maktab dasturi bo'yicha o'rgangan. O'zbek xalq she'riyati ko'proq barmoq vazni bilan bog'liq bo'lgani uchun ham Ikromning she'rlarida an'anaviy barmoq vazni ustunlik qiladi. Bu aynan yetmishinchi yillarda tug'ilganlar uchun xos uslub.

 

Qalamimning ichi ham

Ko'mirday kuygan emish,

Dardim bayon etguncha

Jonidan to'ygan emish.

 

Ikrom Iskandar ustozlari qatorida shoir Rauf Parfi ijodini o'zgacha ardoqlaydi. Yangicha fikrlash, kutilmagan qofiyalar kashf qilishga intilishi bilan o'zbekning buyuk shoiriga yaqinlashishga harakat qiladi.

Rauf Parfining “Yoz kechasi” she'rida o'qiymiz:

 

Yoz kechasi, osmon falakda

Kunduzning kitobi o'qildi.

Tars yorildi qovun palakda,

Oltin shaftolilar to'kildi.

 

Ikrom Iskandar Jizzax dashtlaridagi yashil dalalarga kuz qay holda pisib yaqinlashishini “Poliz natyurmorti” she'rida shunday ifodalaydi:

 

Bir taraddud kezar polizda.

Garchi hali osmon moviydir,

qaynoq kunlar qolgan olisda –

tarqayotgan tun salqinida

qovunning badani soviydi.

 

* * *

Ikrom Iskandar yurtimiz tarixini buyuk adabiyoti ila idrok qilishga intiladi. 1920 yillargacha o'zbek she'riyatida aruz vazni ustunlik qilib kelgan. Turkiyada esa qadimdan, taxminan 1250 yillardan keyin xalqona she'riyat yo'lida ijod qilish urf bo'la boshlagan. Mavlono Jaloliddin Rumiydan keyin shogirdlari tomonidan turk she'riyatining ikki bo'g'ini – saroy she'­riyati (asoschisi Rumiyning o'g'li Sulton Valad) va xalqona she'riyat (shogird Yunus Emroh) ibtido oldi. Yunus Emroh ijod qilgan xalqona ohang­larning asoschisi esa o'zimizning bobokalonimiz Ahmad Yassaviy yaratgan “Hikmatlar” devoni edi. Yassaviy shu paytgacha arab va forsiy tilda yaratib kelingan tasavvuf she'riyati asosida turkiy tilda hikmatlari barobarida katta inqilobga qo'l urdi.

Shoir Rauf Parfi ta'biri ila “Sabr daraxti” deya sifatlangan Qadim Turkiston yangi bir she'r tili – turkiy hikmatlarga beshik bo'lganini baralla ayta olamiz. Mana shu xalqona she'riyat keyinchalik ozarbayjon she'riyatiga katta ta'sir ko'rsatgan. Cho'lpon va Oybek ham ana shu oqim vakili edi. Usmon Nosir va Abdulla Qodiriy, G'afur G'ulom esa an'anaviy aruzda ijodini boshlashgan. Ayniqsa, Usmon Nosirning ilk she'rlarida aruz ta'siri juda kuchli bo'lgan (Masalan, “Yurak” she'ri). Habibiy domla, Charxiy, Chustiy, Sobir Abdulla bir umr aruzda yozib o'tdi. Erkin Vohidov, Abdulla Oripov, Erkin Samandar kabi shoirlar har ikki vaznda mahorat ila qalam tebratishgan. Nazdimda, Ikrom Iskandar ham shu ustozlarga ergashgan holda aruz yo'lida ham chiroyli satrlar tuzishga erishdi.

 

Motamsaromi bu sham?

Yig'lab yonomi bu sham?

 

Bag'ri oppoq bo'lsa ham,

Dardi qaromi bu sham?..

 

Bu g'azalda Ikrom Iskandar aruzning ta'zod san'ati – zidlantirishidan unumli foydalangani o'quvchini befarq qoldirmaydi.

* * *

Maktab partasida ta'lim olish barobarida she'r yozishni mashq qila boshlagan Ikrom Iskandar katta-kichik matbuot nashrlarida faol qatnashib kelgani uni katta adabiyot bo'stoniga bosh­lab kirdi. Uning katta ijodiy muhitga qo'shilishi ayni milliy-ozodlik harakati avj olgan davr va mustaqillikning ilk yillariga to'g'ri kelgan. Ikromning mamlakatda yangi ochilgan “Oila va jamiyat” gazetasiga ishga kelishi tasodif emasdi. Oila deganda ko'z oldimizga ona, beshik, qozon-tovoq, oshxona, taxmon, bola-chaqa keladi. Bunday tasavvurlarga qarshi o'laroq, yangi ta'sis etilgan gazetaning ijodiy jamoasi asosan erkak­lardan tashkil topgan bo'lib, ularning sardori qalami o'tkir publitsist va adib Qulmon Ochilov edi va erkakcha dadil gaplarni, “gapning o'g'il bolasini” mushtariylar shu gazetadan topadigan bo'lishdi. Qalami o'tkir jurnalistlar qatorida o'ttiz yoshlardagi O'rol O'zbek ham bor edi. Gazeta o'sha paytlari, hali “Hurriyat” kabi senzuraga bo'ysunmas gazeta yo'q yillari O'zbekiston parlamenti nashri bo'lmish “Xalq so'zi”ga raqobatdosh, bir yilning o'zida tiraji bo'yicha rekord ko'rsatkichga ega bo'lgandi. Gazetada jamiyatning barcha og'riqli muammolari haqida o'tkir maqolalar berilardi. Bu esa Ikrom Iskandarning ijodiga ham katta ta'sir ko'rsatganini qu­yidagi satrlarida kuzatish mumkin:

 

Vujudim Sarosima ko'liga tushdi.

Bag'rimga urildi

qalqib-qalqib o'y:

– Yurak –

qafasda qarovsiz qolgan qushdir,

Aza esa…

ko'pga kelgan to'y…

* * *

Shoir va munaqqid Olloyor Begaliyevning adabiy tanqidchilik ruhi bilan sug'orilgan maqolalarini qiziqish bilan o'qirdim. Uning qalamiga mansub ana shunday maqolalaridan birida, mustaqillikdan keyin o'tgan o'n besh yillik vaqt mobaynida yaratilgan she'rlarni tahlil qilarkan, Ikrom Iskandarning she'rlariga ham to'xtalib o'tgancha, quyidagilarni yozgan edi:

“Atoqli shoirlardan biri keyingi ellik yillar ichida yaratilgan she'riyatning eng yuksak namunalarida ham istiora – o'xshatish uchramayotganidan nolib yozgandi. Bu esa bashariyatni ona tabiatdan olislashib, urbanizatsiya – shaharliklashishga mukkadan ketganini bildiradi. Odamzodning sakson foizida iste'molchilik kayfiyati paydo bo'ldi. Ular do'konlarda pulga sotib olayotgan mahsulotlar ona yerdan, qishloqlarda yashovchi aholi tomonidan yetishtirilishi haqida tasavvur yo'qolib bormoqda. Bolalar sigir nimaligini bilmaydilar ham. Bilganlarning tasavvurida esa oq sigir – sut, targ'il sigir esa qahva beradigandek. Taraqqiyot g'ildiragi esa shiddat ila aylangancha, odamzodni tabiatdan olislarga, zamonaviy gadjetlar – ayfonlar, kompyuterlar, plazma televizorlari sari olib ketmoqda. Ikrom Iskandar ana shu bog'liqlikni she'rlarida saqlab qolishga harakat qiladi:

 

Sevmasingni aytdingmi,

kelmasingni aytdingmi,

yoki ko'zguga qarab

aytayapsanmi hamon –

boqib biror teshikdan

ovozingni eshitgan,

har qalay, bir nimani

bilib olgan bu shamol.

 

Qush tilini qush bilar, deganlaridek, bir kuni “O'zbekiston adabiyoti va san'ati” gazetasida yoritilgan Ikrom Iskandarning she'rlarini Olloyor aka tahlil qilib bergandi. Men o'sha yillari judayam urug'i ko'payib ketgan mazmunan bo'sh tizmalar tufayli endi yaxshi she'rlar yozilmaydimi, umuman, bozor iqtisodiyotiga o'tish yillari shoirlar she'r yozmay qo'yadimi, degan xavotirda yurardim. Axir, matbuotda O'zbekis­ton xalq yozuvchisi Shukur Xolmirzayevning “Adabiyot o'ladimi?” degan tahlikali maqola-essesi e'lon qilingandi.

Shoir Ikrom Iskandarni shoir sifatida ana shu gazetada e'lon qilingan she'rlari tufayli tanidim.

 

May oyi. Keng maydon. Va ikki jom may.

Mayin shabbodada tebrangan maysa

uzoq suzib ketar joyidan jilmay,

yuzida shabnamlar kular jilmaysa.

 

Mayin shabbodada tebrangan maysa.

Tebranar maysaday beg'ubor mayl:

“Sen mening yonimdan mangu ketmaysan,

mangu shul maysaga yoyilgan sayil!”

 

Tabiat bilan oshnolikning yetuk misralari. Tovushlar o'yini. Beixtiyor O'zbekiston xalq shoiri Muhammad Yusufniing bir misrasi yodga keladi: “Aprel, aylanayin yalpizlaringdan…”

 

 

* * *

Shoirning salomi ham, kalomi ham she'rdir. Uning turli nashrlarda e'lon qilingan she'riy salomlari o'zbek elining turli chekkalariga yetib boradi. Bir-biridan chiroyli she'rlar. Ayniqsa, bu she'rlarda tabiatning erkatoylari bo'lmish gullarga bag'ishlanganlari Ikromni ko'ngil bog'ining usta bog'boni maqomida tasavvur qoldiradi.

 

Tegsam qo'lim kuydurguvchi kuydirmajon,

ofatijon,

otash to'la sumbatingda ne ul nihon,

gulmi tikon?

 

Muncha g'uncha lablaringni ol etgaysan,

bol etgaysan,

tokay mag'rur qaddim egib dol

                                                           etgaysan,

lol etgaysan.

 

Yana aruziy ohanglarga duch kelamiz. Aruziy g'azallarda birinchi banddagi fikrni ikkinchi banddagisiga ulab yuborishni silsila san'ati deyiladi. Mana bir mumtoz she'riyatdan bir misol:

Dedimki: “Senga dildan bir xona

                                                   kerak yo'qdir?”

Dediki: “Xazinamga vayrona

                                                kerak yo'qdir!”

Dedim: “So'zing o'tig'a jonimni

                                                       yoqay yorim”,

Dediki: “Chirog'imga parvona

                                                kerak yo'qdir…”

(Xusrav Dehlaviy. 1253-1325)

 

* * *

Ikrom Iskandar istiqlol yillarining ancha qismini xalq ta'limi vazirligi nashri bo'lmish “Ma'rifat” gazetasi bilan bog'ladi. Yangi O'zbekiston o'rta va oliy ta'lim dasturlarida islohotlar o'tkazilishiga doir yangi muammolar markazida bo'lish uzoq kelajakni ko'zlash lozimligini yaxshi anglagandi.

Albatta, yaratishdan ko'ra buzish osonroq. Bu sohada ham anchagina islohotlar tavakkaliga amalga oshirilganidan ko'z yumib bo'lmaydi. Ikrom Iskandarning tanqidiy mushohadalari she'riy satrlariga mahorat ila jo qilinadi. 2016 yil kuz oylaridan mamlakatimizda o'qituvchilar obro'sini tiklash, ta'lim sifatini yaxshilash sari ulkan qadamlar qo'yildi. Bu hol shoir she'riyatida o'ziga xos tarzda jarangladi:

 

Muallim demak asli, ezgulikning nomi bu,

Minnatdor shogirdlarning ardoqli

                                                           kalomi bu,

Ma'rifat istar elning samimiy

                                                           salomi bu,

Barkamol avlodlarning mangu ehtiromi bu –

Ey aziz, ey muhtaram,

                                    ey mo''tabar ustozlar.

 

* * *

Ikrom Iskandar avlodiga mansublar uchun uchinchi ming yillikda boshqa bir imkoniyat eshigi ochildi – ijtimoiy tarmoqlarda istaganicha o'z ijodini muxlislariga ulashish, ular bilan on-layn tarzda muloqot qilish imkoni. Bora-bora she'riyat o'z manbalariga qaytmoqda – o'tmish adabiyotida ham she'rlar kitob holida emas, varaqlarga yozilgan holida tarqalar edi. Bu borada “Ikrom ISKANDAR she'rlari” deb nomlangan telegram kanali she'riyat shaydolarining kundalik ko'zgusiga aylanib qolgan. Qanchalik band bo'lishiga qaramasdan Ikrom kunda-kunora yangi she'rlarini shu kanali orqali havola etib boradi. O'zi yangi she'r yozolmay qolgan kunlari qalbiga naqshlanib qolgan boshqa shoirlarning asarlaridan ham “ilinib” turadi. Navbatdagi ana shunday satrlar Dog'iston ohanglariga aylangan ash'ordir. Uni mutolaa qilgan she'rxonlar o'zlarini fusunkor Dog'iston manzaralariga oshno bo'lgandek his etsalar ajabmas:

 

Sahar chog'i bulbul gulga ochmasdan izhor,

Qizginamning gul yuzini ko'rsin

                                                           bug'doyzor.

O'rmonzorda kakku qushi boshlamay sanoq,

Mening qizim qilib bo'lsin polizda o'toq.

Tannoz qizlar bo'shamasdan upa-elikdan,

Mening qizim suv keltirsin borib

                                                             buloqdan.

 

O'z she'rlarini gitarasida ijro etadigan shoir va xonanda, “Kino” guruhi darg'asi, saksoninchi yillardagi “Qayta qurish” siyosati targ'ibotchisi Viktor Soyning juda ibratli gapi bor: “Men uchun qo'shiqlarimni katta stadionlarda, zallarda ijro etishimdan ko'ra, ularni ijod qilishim muhimroqdir”.

Ijod bir paytning o'zida ham erkinlik, ham mehnat, ham istirohatdir. Buni she'riyat shaydolari qalbiga jo bo'lib qolayotgan Ikrom Iskandarning nafis satrlari misolida ko'rish mumkin.

To'lqin EShBEK,

filologiya fanlari nomzodi, dotsent.

Yangiliklarni do'stlaringizga ulashing

Fikr bildirish

Email manzilingiz chop etilmaydi. Majburiy bandlar * bilan belgilangan

two + 3 =