Nega biz uyalişimiz kerak?
Mir Alişer Navoiy hazratlari aytganlaridek, “Emas oson bu maydon içra turmoq”. Ha, ğoliblikka umid bilan kattayu kiçik maydonlarga çiqmoq oson emas, agar ğoliblikka talabgor bellaşuvçilarning salohiyati özingnikidan kam emasligini his etib tursang, kamoli ehtirom bilan ularning imkoniyatlarini özingnikidan yuqori baholasang, masʼuliyatu majburiyat yuki yanada oğirlaşib ketadi.
Maʼlumki, şu yil 15-22 iyul kunlari Germaniyaning Gyottingen şahrida 10-sinf öquvçilarining nemis tili böyiça Xalqaro olimpiadasi bölib ötdi. Unda Buyuk Britaniyadan qatnaşgan öquvçi 2-örinni, Italiya vakili 3-örinni egalladi. Özbekistonning Andijon şahridagi 4-umumtaʼlim maktabi öquvçisi Rayyona Ibrohimova 1-örin sohibi, olimpiadaning mutlaq ğolibi böldi.
Dunyoning yuzdan ortiq mamlakatlaridan kelgan nemis tili bilimdonlari bilan bellaşiş yuki yengil emasdi, ammo uni yengişga ruhiy quvvat berguvçi ön yillik izçil mehnat — öqiş, örganişning mevasi mustahkam bilimlar bölganini hayot tasdiqladi.
Törtta jonkuyar öqituvçi gaplaşib qolsa, bugungi kunda hatto öz ism-familiyasiniyam töğri yozolmaydiganlar köpayib borayotgani tilga olinmay qolmaydigan hozirgi davrda özbek qizi nemis tiliga özakdoş tilli xalqlar farzandlaridan ham bilimdonligini körsatib, Özbekiston bayroğini hilpiratib tursa, uni ingliz, olmon, italyan, ispan, fransuz, niderland, fin, şved… tengdoşlari quvonç bilan bağirlariga bosib tabriklasalar, ehtirom körsatsalar, közingizga iftixor, şukrona yoşlari tölmaydimi?
Germaniyaning ertaklar yurtidek ajoyib, universitetlarini bitirganlardan qariyb qirqtasi Nobel mukofotiga sazovor bölgan Gyottingen şahriga oddiy öquvçi nomi bilan ketgan va u yerdan Xalqaro bellaşuvning mutlaq ğolibi bölib qaytgan Rayyonani Toşkent aeroportida ota-onalari, yaqinlari kutib olişibdi, öşa lahzalarni telefonda tasvirga olganlarga rahmat. Aslida…
Keyingi yillarda yurtimizda yoşlarning jismoniy, aqliy, maʼnaviy kamolotiga eʼtibor ortib, bu uluğ maqsad röyobi uçun amalga oşirilayotgan tadbirlar miqyosi kengayib, sarflanayotgan mablağlar salmoği oşib boryapti. Ayni fikr isbotini hamma joyda, hamma sohada köriş mumkin.
Ayniqsa, yoşlarimizning jahon, qitʼalar miqyosidagi sport musobaqalarida şohsupalardan örin olişlari anʼanaga aylanib qoldi. Bu, şubhasiz, sohaga va uning istiqboli bölgan yoşlarga eʼtibor, yaratilayotgan şaroitu imkoniyatlar, rağbatlarning samarasi. Ota-ona, ustozlarning köp yillik töğri, jiddiy tarbiyasi, ögitlariga ixlos bilan amal qilib şuğullangan, maşaqqatlardan qörqmagan yigit-qizlarning ğalabalari marjondek bir-biriga ulanmoqda.
Şu nuqtai nazardan, Rayyona Ibrohimovaning dunyo mamlakatlaridan töplangan tengdoşlari — nemis tili bilimdonlari orasida butun jismi Özbekiston bayroğiga aylanib minbarga çiqqunça ötgan ön yiliga nazar taşlasak… “Jöjani kuzda sana”, — deydi xalqimiz. Taʼlim-tarbiyaga oid anʼanaviy uslublar, zamonaviy yangiliklarni zarra inkor etmagan holda, Rayyonaning ijtimoiy tarmoqlardagi suhbatlarini körib, tinglaganimdan keyin, suvni körib etik yeçadiganlar qatorida dilimdan: “Mana şu qizning taqdiri ham ota-onalar uçun farzand taʼlim-tarbiyasi, maktab öqituvçilarining masʼuliyatu majburiyati, jamiyat va öz kasbiga sadoqati, bolaning imkoniyati, iqtidorini oçiş, kamol toptiriş böyiça tap-tayyor ibrat, ommalaştirişga munosib tajriba maktabi böla oladi”, — degan mulohaza ötdi. Endi şu fikrimni izohlamoqçiman.
Avvalo, bugungi kunda minglab ota-ona, boboyu buvilarning havasi, hurmatini qozongan Rayyonaning otasi Nodirbek Jörayev, onasi Iroda Jörayevaning hayoti, bolalarining taʼlim-tarbiyasini ularning qiziqişu iqtidorlari, zamon talablari, kelajak oldidagi masʼuliyat bilan boğlab olib borişlari yoş farzand östirayotgan oilalarga katta örnakka arziydi. Farzandlarining gaplaridan kelib çiqib mulohaza yuritsak, Nodirjon va Irodaxon qizaloq birinçi sinfga borgan kunlaridanoq, uning nimalarni öqişiga, qanday öqişi zarurligiga eʼtibor qaratganlar. Dunyo hayoti va unga bolaning munosib tayyorgarlik bilan kirib borişi haqida hamjihat öylanganlar, ğamxörlik qilganlar, şaroit yaratganlar.
Yana eng muhimi, ular öz xohişlariga mos tuzgan rejalarini qizlariga majburiyat qilib yuklamasdan, har doim Rayyonaning qiziqişlari, iqtidorini hisobga olganlar. Öğil-qizlariga ezgu maqsadlar yölida halol mehnat nonini yedirganlar. Rayyonaning öqiş-örganişlari har doim ham kutilgan natija bermagan, şunday paytlarda qiz eng avvalo onasining maslahatlari, nasihatlari, qöllab-quvvatlaşiga suyanişi, amal qilişi, adaşmasam, bugungi kunda juda köpçilik onayu qizlarga namunaga arziydi.
Rayyonaning maktabdagi nemis tili öqituvçisi Muqaddas Kasimovaga ham alohida taşakkur. Keyingi yillarda odamlar örtasida ingliz tilining xalqaro nufuzi bilan boğliq qaraşlar, eʼtiroflar samarasi sifatida ingliz tilini örganişga qiziquvçilar geometrik progressiya asosida ortmoqda. Şunday bir vaziyatda… Qarang, bitta maktabdagi önta birinçi sinflardan sakkiztasining öquvçilari ingliz tili, ikkita sinf öquvçilari nemis tili öqisa-yu, bu öquvçilardan bittasi nemis tili böyiça jahon olimpiadasi ğolibi bölsa! Miqyosni tor olib tasavvur etganda şunday. Zero, oddiy umumtaʼlim maktabining öquvçisi Rayyona yer yuzidagi eng taraqqiy etgan, yuksaliş yölida bölgan, rivojlanayotgan mamlakatlarning millionlab ön olti yoşlilari orasidan saralab olingan nemis tili ixlosmandlari-bilimdonlarining tojdori böldi. Bu, avvalo, ustozlarining bilimi, mahorati, sidqidildan qilgan mehnatlarining samarasi emasmi? Muqaddas Kasimova harakatlari va albatta, maktab maʼmuriyatining qöllab-quvvatlaşlari bilan maktabning Gyote instituti bilan hamkorlikda faoliyat yuritadigan “Kelajak hamkorligidagi maktablar” qatoriga kirişi, şu nomga munosib taʼlim-tarbiya taşkil etilişi hamma maktablarga ibrat emasmi? Darvoqe, bu köpam yangilikka öxşamaydi, çunki hozir oliy öquv dargohlari otaliqqa olgan maktablar ham oz emas. Şu sababdan institut, universitetlar xodimlari, professor domlalari maktablarda uçraşuvlar, suhbatlar ötkazib turişi odatga aylangan; iqtidorli bolalarni aniqlab, ularning imkoniyatlarini röyobga çiqariş, östirişda hamkorlik haqida şartnomalar ham imzolangan. Lekin bularning samarasidan köra ötkazilgan uçraşuvlar, bordi-keldilar haqidagi hisobotlarning salmoği vazminroq. Yana bir karra aytgim keladi: Rayyona öqiyotgan maktab, uning jonkuyar öqituvçilari iş tajribasini ommalaştiriş respublikamiz maktabgaça taʼlim-tarbiya va taʼlim sohasi rivojiga hissa qöşişni istagan fidoyi, xalqparvar, vatanparvar masʼullarning eʼtiboridan çetda qolmasa kerak.
Rayyona qizimizning öziga kelsak. Töğrisi, men ön olti yaşar öquvçining fikr-mulohazalarini tinglab bunçalar quvonmagandim (baʼzan oliy taʼlim dargohi talabasi bilan suhbatdan ham tuzuk-quruq taassurot olmaysan). Yetti yildan buyon Respublika Zulfiya nomidagi davlat mukofoti komissiyasining aʼzosi sifatida bu mukofotga yuzlab nomzodlar bilan muloqotda böldik. Töğrisi, ön olti yoşli nomzodlar orasida nutqi bu qadar ravon, samimiy, maʼlumotlarga boy, dunyoqaraşi keng, maqsadlari aniq va bu yölda izlaniş-intilişlari xalqaro miqyosda eʼtirof etilganlarni körmadim. Rayyonaning aniq maqsadlar va ularga erişiş uçun kattalardek zahmatlardan qörqmay yaşaşi, vaqtni qadrlaşi, zamonga hamnafasligi, kitoblarga muhabbati, ota-ona mehnatini doimo his etib, şunga munosib inson bölib ulğayişga intilişi, ustozlarini yaxşi körişi va ulardan oliş mumkin bölgan ilmu fazilatlarni zarra-zarralab qalbiga, ruhiyatiga singdirişi — Vatan va xalqni seviş, unga sadoqat bilan xizmat qiliş tuyğularining ildizlari bölsa, ajabmas. Axir quruq yerda oddiy maysa kökarmaydi-yu, quruq gaplardan olijanob fazilatlar tuğilarmidi?
Köz oldimdan beixtiyor ayni kunlarda turli şiorlar bilan mahallalar, taʼlim dargohlari, taşkilotlarda ötkazilişi anʼana tusiga kirgan tadbirlar, uçraşuvlar ötdi. Unda iştirok etadigan ayrim maşhurlar hududlardagi aholiga göyo “öz odamlaridek” bölib qolişgan. Ularning nafaqat qiyofalari, yuriş-turişlari, balki aytadigan gaplariyam, xotiralariyam, öqiydigan şeʼrlariyam, kuylaydigan qöşiqlariyam köpçilikka yod bölib ketgan. Yil davomida tadbirlar tadbirlarga ulanib, öşa “qadrdon” taşrif buyuruvçilarning maʼlum gaplarini tinglayversang, boşqaça bölişi mumkinmi?
Men muxbirlarning Rayyona bilan suhbatini tinglab mulohaza yuritarkan, uning ota-onasidan, öqituvçilaridan, özidan qança ijobiy fazilatlar, tajribalar örganiş mumkinligini öyladim. Haqiqatan ham, nima uçun ommaviy uçraşuvlarga Rayyona va u kabi öqişda, oilada, jamoat orasida hurmatu eʼtirofga sazovor bölgan farzandlarimizning ota-onalarini, ustozlarini taklif etib, ularning tajribalarini ommalaştiriş mumkin emas? Tadbirlardan, uçraşuvlardan çin maʼnaviy-maʼrifiy ozuqa olişni istaganlar uçun mavhum, umumiy gaplardan iborat balandparvoz nutqlardan köra gapini hayotda isbotlab qöyganlarning tajribalarini örganiş qimmatliroq, qadrliroq, foydaliroq emasmi?
Ijtimoiy tarmoqlarda minglab yurtdoşlarimiz Rayyona Ibrohimovaning ota-onasi, öqituvçilariga rahmatlar aytişyapti; uning muvaffaqiyatidan xabardor bölgan daqiqalardan “şunday farzandlar köpaysin, bizning bolalarimiz ham unga öxşasin”, degan havasmandlar safi lahzalar sayin ortdi. Mamlakat hayoti oldiga qöygan maqsadi yölida mana şunday qatʼiyat, iroda, qiyinçiliklardan qörqmay intiladigan yoşlar bilan barqaror taraqqiyot yölidan boradi, inşoolloh.
Va yana… Ayni xuşxabar va uning atrofidagi voqealarni kuzatarkan, qalbimga “yopişib” olgan ikki iştiboh sabab uşbu satrlarni qoralaşga jazm etdim (zero, bugun yarq etib jurnalistlarning, odamlarning eʼtiborida bölgan Rayyona haqida gapiradiganlar ham, yozadiganlar ham oz emas).
Keyingi yillarda xalqaro musobaqalar ğolibi bölib qaytgan sportçilar, ularning murabbiylari alohida tantana, ehtirom bilan kutib olinayotgani va ularga katta miqdorda pul mukofotlari berilayotganidan hammamiz quvonamiz. Neça yillik maşaqqatli mehnat, şuğullanişning bunday rağbatlantirilişi sportçini har tomonlama qöllab-quvvatlaydi; jamiyatda unga öxşaşga intiluvçilar sonini oşiradi; Vatanda irodali, mard, jasoratli insonlar qadr-qimmati yuksakligini taʼkidlab, yoş avlodga namuna sifatida yuksaltiradi. Germaniyadan jahon olimpiadasi çempioni bölib qaytgan Rayyona Ibrohimovani Toşkent aeroportida ota-onalari va bir neça tanişlari kutib olişdi. Maktabgaça va maktab taʼlimi vaziri Hilola Umarova u bilan körişib qutladi, arzimas bölsa-da, vazirlikning sovğasini topşirdi. Bu juda yaxşi. Özining aytişiça, Andijonga borganidan keyin hovlilariga Andijon şahar hokimi, prokurori kelib tabriklab ketişgan…
Ön olti yaşar… ösmirligu baloğat orasida bölgan qiz yetti yoşidan boşlab “nina bilan quduq qaziş”idan kelgan muvaffaqiyatni tarozining bir pallasiga va ança-munça sovğalar, guldastalar, çiroyli tabrik sözlarini ikkinçi pallaga qöyilsa, qaysi palla oğirligini yaxşi anglaydi, deb öylaymiz. Faqat… uning misolida yaxşi öqiş, aniq maqsadlar bilan izlanib öqib örganiş, har bir örgangani toşga yozilgan bitikdek xotirada qoladigan yillarning daqiqalarigaça qadrlab, ota-onayu aziz ustozlarning töğri maslahatlarini yaxşi körib, ixlos bilan darslaru saboqlarni özlaştiriş, kitoblar olamining hikmatlaridan ibratlanib örganişning çiroyli, xayrli oqibatini namoyon qiliş jamiyatning, yoşlar taʼlim-tarbiyasiga bevosita masʼul bölgan vazirlik, taşkilotlarning birinçi navbatdagi vazifasi emasmi? Rayyona Ibrohimovani Germaniyaga kuzatişda ham, kutib olişda ham bu taşkilotlardan biror vakil körinmagani… afsus!
Meni jiddiy öylantirgan yana bir mulohaza: Rayyonaning muxbir bilan suhbatdagi: “Men qayerdan kelganimni aytganimda, Özbekiston nima, qayer, qanday milliyliklari bor, degan savollar böldi. Biz Britaniyani tanigandek, ular Özbekistonni tanimaydi. Ayni şuning uçun birinçi örinni olişim şart edi…” degan gapi yangilik emasdek. Çunki qaysi soha vakili bölmasin, radio-televideniyeda çiqiş qilganlarning aksariyati kelajakda “Özbekistonni dunyoga maşhur etiş” niyati borligi haqida aytmay qöymaydi. Hatto boğça bolalari ham özi tuşunadimi, yöqmi, “Men katta bölib falon kasbni egallab, Özbekistonni dunyoga tanitaman”, — deyişi oddiy şior bölib qolgan.
Bunday fikrlaş, menimça, davlatçilik, ilmu urfon, madaniyatu maʼnaviyat sohasida insoniyat tarixining eng ibratli, mazmunli, öçmas sahifalarini bitgan ajdodlarimiz, xalqimiz haqida biroz özimiz noxolis, notöğri gapirişimiz emasmi? Millatçi, bosqinçilik ruhida bölgan ayrim xorijiy faylasuflar, tarixçilar, arboblar mamlakatimiz tarixi, hududi, millatimiz haqida ming yillik haqiqatlarni inkor etib, özlarini xaloskor, bilimdon, ilmu madaniyat eltuvçi qilib körsatiş uçun jonhalak bölayotgan hozirgi davrda “Özbekistonni dunyoga tanitiş uçun undoq qilaman, bundoq qilaman”, — degan fikrni singdiriş bilan bolalarimiz, yoşlarimiz ongiga (tanganing ikkinçi tomoni) “hozir respublikamiz taniqli emas, dunyo uni bilmaydi”, degan “tomizği”ni tomizmayapmizmi? Qolaversa, istagan odam istagan davlat, istagan xalqu millatga taalluqli istagan maʼlumotlarni ijtimoiy tarmoqlar orqali olişi mumkin bölgan, xalqu mamlakatlar hayotining turli sohalariga oid dalillar nufuzli taşkilotlar tomonidan örganilib, tahlil etilib dunyo ahli eʼtiboriga havola etilayotgan hozirgi davrda… uzoqqa bormaylik, “Parij-2024” olimpiadasida yurtdoşlarimiz, boşqa davlatlar sportçilari ğalabaga erişgani ularning nomlari eʼlon qilingan daqiqalarda dunyoga maʼlumu maşhur bölmoqda.
Ilm, hunar, yaxşilik, xayrli işlar kimlarnidir hayron qoldiriş, köz-köz qiliş, köpçilikka namoyiş etiş uçun emas, avvalo, har kişining insondek yaşaşi, özini topişi, u qon va joni, qalbi bilan boğlanib ketgan yaqinlari, jamiyati, ota yurtu elini obod, boy, rozi qilişga xizmat etgandagina haqiqiy saodat, ikki dunyo mukofotlarini olib keladi, inşoolloh. Xuddi mana şunday insonlar birinçi navbatda oilasida, öz qavmu qarindoşlari orasida, şaharu qişloğida tökinlik, obodlik, farovonlik, tinçlik-xotirjamlikka asos soladilar, yuksalişga intiliş, yutuqlarni köpaytiriş yölida peşqadam, namuna böladilar. Ular qança köp bölsa, oilalar şunça boy, manzillar obod, turmuş farovon — Vatan şaʼnu şavkati şunday xonadonlardan va ularning iftixorli, baxtiyor insonlari jamiyat bölib birlaşuvidan boşlanmaydimi?
Rayyonaning “Ikkinçi örin hamma tanigan Buyuk Britaniya, uçinçi örin hamma bilgan Italiya, birinçi örin mana endi hamma bilgan Özbekiston böldi”, — degan gapini eşitganda… va şu qabildagi iboralar ekranlarda, ommaviy axborot naşrlari sahifalarida ketma-ket yangrab turganda, qalbimdan bir savol ketmay qoldi: “Insoniyat tarixining barça yutuqlaridan foydalanib bugungi taraqqiyotiga erişgan qay davlatning qay bir fuqarosi ming yillar davomida matematika, fizika, falsafa, astronomiya, tibbiyot, davlatçilik, maʼnaviyat, madaniyat sohalarida olamşumul kaşfiyotlar qilgan, dunyoviy va ijtimoiy fanlar poydevorini qöygan ajdodlarimiz haqida bilmasa, nega biz uyalişimiz kerak? Nima uçun bunday kişilarga boşimizni baland kötarib, butun ovoz bilan: “Men matematika böyiça buyuk kaşfiyotçi Xorazmiy, “Şarq Aristoteli” degan şarafli unvonga sazovor bölgan Forobiy, hadis ilmi bobokaloni Buxoriy, tabobat asosçilaridan ibn Sino, uluğ falakiyotşunos Mirzo Uluğbeklarning vatandoşi, avlodi bölaman!” — qabilida javob bermoğimiz hamda farzandlarimiz ongiga ham şu fikrni singdirmoğimiz töğri va afzal emasmi?!
Muhtarama ULUĞOVA,
Özbekiston Respublikasida
xizmat körsatgan madaniyat xodimi.
