Töy – qadriyat… Tanazzul emas!

Prezidentimiz taʼkidlaganidek, xalqimizning mehr-muruvvati, özaro hurmatini saqlagan holda töy va marosimlarni ixçam, samimiy va oqilona ötkaziş vaqti keldi. Bugun har birimiz şu masalada masʼulmiz. Çunki ortiqça xarajatlar, hadya-haşamat bilan faxrlaniş emas, balki oddiylik, samimiyat va insoniylik bilan faxrlaniş millatimizning asrlar oşa bizga yetib kelgan oliy qadriyatidir.

Uşbu davra suhbati töylarimiz haqida.

Suhbatdoşlarimiz: filologiya fanlari doktori, professor Nurboy JABBOROV, filologiya fanlari doktori, professor Bahodir KARIM, adabiyotşunos olim Zuhriddin ISOMIDDINOV,  professor Xurram RAHIMOV, filologiya fanlari doktori, professor Suvon MELI, Parkent tumanidagi 1-maktab direktori, Özbekiston Respublikasi Xalq taʼlimi aʼloçisi Tohir ABDUĞAFFOROV.

Şarifa SALIMOVA:

— Prezident Şavkat Mirziyoyev 2017 yilning 3 avgust kuni mamlakatning ijodkor ziyolilari vakillari bilan uçraşuvda töy-maʼrakalardagi isrofgarçilik, dabdababozlik holatlarini tanqid qilib: ”Jadid bobolarimiz ham töy-maʼrakalarimizdagi isrofgarçilik, dabdababozlik, maqtançoqlik millatimizni maʼnaviy tanazzulga yetaklaydigan illat ekani haqida qanday kuyunib ötganlarini yaxşi bilamiz”, — degan edilar… Ötgan yillar mobaynida mamlakat miqyosida bu borada köp muhim qadamlar taşlandi. Bir darajada ijobiy özgarişlar ham közga taşlanganday böldi. Biroq… töylarimiz, turli marosimlar tartibga kelmadi.

 

Nurboy JABBOROV:

— Töğri aytasiz. Yurtimizda bugun har qaçongidan ham ahamiyatli islohotlar jarayoni keçmoqda. Uşbu islohotlar jamiyat hayotining barça — iqtisodiyot va siyosat, huquq-tartibot va ijtimoiy turmuş, taʼlim-tarbiya va maʼnaviyat-maʼrifat singari jabhalarini birday qamrab olayotgani, ayniqsa, muhimdir. Odamlar ongi va ruhini mayda tuyğular girdobiga tuşişdan asraş, jamiyatni Vatan va millat ravnaqi ğoyasi atrofida birlaştiriş — bu jarayonda asosiy eʼtibor, nazarimizda, ana şunga qaratilmoği zarur.

Bizni taraqqiyotdan tösayotgan illatlar nimalardan iborat? Birinçi navbatda, dabdababozlik va soxta şuhratga intiliş illatining tobora kengayib borayotganidir. Aslida, buyuk mutafakkir ajdodlarimiz odamiylikni belgilovçi mezonlarni özgaçaroq tasavvur etganlar.

Jumladan, hazrat Alişer Navoiy bobomiz “Lison ut-tayr” dostonida mana bunday yozgan edi:

Odam ölğon zebu zohirdin demas,

Kimki ondin faxr etar — odam emas.

Yaʼni, haqiqiy odamiylik martabasidagi inson zebu zohir — dunyo haşamati haqida sözlamaydi, unga hirs qöymaydi. Kimki zebu zohir bilan faxr etsa, u odam emasdir.

Buyuk Navoiy fikriça, odamning hurmati, jamiyatdagi darajasi mol-dunyo yoki mansab-martaba, dabdaba yoki soxta obrö bilan ölçanmaydi. Dunyo matohi odamzod hayotining farovonligiga xizmat qilişi zarur. U heç qaçon maqtaniş, faxrlaniş manbai bölmasligi kerak. Agar bugun insoniyat ana şu kabi hayotbaxş hikmatlarga amal qilganda edi, dunyoda uruşlaru taloşlarga mutlaqo örin qolmas edi. Odamzod ruhiy xotirjamlik maqomiga erişar, haqiqiy baxt nimada ekanini teran anglagan bölar edi.

Tarixiy taraqqiyot har bir zamonda muayyan millat va uning oydinlari oldiga öziga xos ötkir muammolarni köndalang qöyadi. Şu maʼnoda, ötgan asr va yangi yuz yillik örtasida muayyan mutanosiblikni kuzatiş mumkin. Mutafakkir jadidlar tarixni örganiş masalasiga qançalik kuçli eʼtibor qaratgan bölsa, millatning özlari yaşagan davrdagi ahvolini isloh qiliş, uni jaholat va ğaflat uyqusidan uyğotiş, taraqqiy etgan millatlar darajasiga yuksaltiriş kabi dolzarb muammolarga ham befarq bölgan emas. Mahmudxöja Behbudiyning “Bizni kemirguvçi illatlar”, “Muhtaram yoşlarğa murojaat”, “Aʼmolimiz yoinki murodimiz”, “Ikki emas, tört til lozim”, “Til masalasi” kabi maqolalarida millatni taraqqiyotdan tösuvçi illatlar va ularning muolajasi borasidagi iztiroblari va anduhlarini ifoda etgan.

“Bizni kemirguvçi illatlar deganda zaxmu maraznimu gumon etursiz? — deb yozadi Behbudiy. — Yoinki sil, silar-ruʼya, maxavliknimu dersiz? Yöq, andan ham yamonroq va andan ham jonxaroş, beğoya, xonavayron va ğarib etguvçi bir dard, biz — turkistoniylarni… inqirozğa va tahlikağa va jahannamğa yumalataturgon töy, aza ismindagi ikki qattol duşmanni derman”.

Şarifa SALIMOVA:

— Bor-budini sarf etiş, isrof etiş göyo töylarimizning qiyofasini belgilaydigan sözga aylanib qoldi. Isrof sözi asli arabça söz. Luğaviy maʼnosi “har bir işda haddan oşiş” degan maʼnoni anglatadi va dinimizda ham qattiq qoralanadi. Lekin bugungi töylarimizga qilinayotgan sarf-xarajatning tubida ISROF turibdi. Uvol bölayotgan nozu neʼmatlar, ularning huzurini körayotgan axlat qutilari… havoga sovurilayotgan millionlar… va bir ahvolda töydan çiqqan odam…

 

Bahodir KARIM:

— Biz töylarni yaxşi köramiz. Töylarda qarindoş-uruğ, qöni-qöşnilar bilan xursandçilik qilamiz. Yaqinlar yaxşi niyat bilan töyonalar olib keladi. Töy qilgiçga har kim qölidan kelgança yordam beradi: kimdir moddiy, ikkinçi birov maʼnaviy. Ammo real kundalik turmuşimizda özbekona töylarni ötkaziş oson emas.

Bir kuni Çorcu bozoriga tuşdim. Qarzini sörayotgan odamga qarzdorning: “Töydan çiqqan odamman”, degan andişali gapini, uzrnomasini eşitib qoldim.

Töydan çiqqan odam kim?

Töydan çiqqan odam qanday?

Töydan çiqqan odamga nima böladi?

Töğrisi, xayolimda töydan çiqqan odamning holini tasavvur qiliş uçun şunga yaqin bir dunyo savollar aylandi. Qiz uzatib töy bergan ota bir neça oy qarzga botib yuradigandek körindi. Töydan çiqqan odamning uyidagi şörlik qora qozon bir neça oy göştning taʼmidan bebahra qoladigandek tuyuldi menga. Tuyadek qiz uzatib, tugmadek jaz totmaganini pisanda qilayotgandek böldi ota-ona. Töy bergan xonadon hayotida ulkan xursandçilikdan keyin siqiliş, asabbuzarlik va kasalmandlik kunlari boşlanadigandek körindi.

Kim özarga qöşa-qöşa tovoqlar qilgandan köra sihat-salomatlik xususida öylagan maʼqul emasmi? Qöşa-qöşa körpa-yostiq, qozon-tovoq, kiyim-keçak va şunga öxşaş laş-luşlarni köz-köz qiliş örniga farzandlarga salom beriş odobini örgatiş foydali bölmaydimi? Göyoki bu dunyoda ikki yuz yil yaşaydigandek kelin-kuyov uçun yuz turli sarpolar qilinadi. Kelin kampirga, kuyov çolga döngan pallada öşa sarpolar zamonaviy urfdan çiqib qolgani bois pista pöçoğining narxiga pullaşga harakat qilib yuriladi.

Nikohdagi mahrning yengil bölişini Rasululloh sollallohu alayhi vasallam qöllab-quvvatlaganlar. Bir temir uzuk yoki Qurʼondan bilgan suralari evaziga nikoh qilingan sahobalar bölgan tarixda. Xalifa Umar roziyallohu anhuga sahobalardan biri öz qizlarini turmuşga uzatiş şarti bilan omonatga qoldirar ekan: “Agar yaxşi yigit bölsa, oyoq kiyimining boğiçini mahr uçun bersa ham böladi”, degan mazmunda vasiyat etgani tarix kitoblarida bitilgan.

Töğrisi, töyda isrofgarçilikning bölmagani yaxşi. Uning pokiza, uruş-janjalsiz ötişi töy egasiga boğliq: “Qöy semizi — qöyçidan, töy tamizi — töyçidan”.

Zuhriddin ISOMIDDINOV:

— Töy ötkazmagan odam yöq. Töy ötganidan söng özining katta-kiçik xatolarini anglab, afsuslanmagan kişi ham yöq. Axir har qanday maʼraka köpçilik bilan böladi, tabiiyki, odam şoşadi. Örinli-örinsiz sarflar endi köziga körinib qoladi. Dabdabali töy oxiri rözğorni dabdala qiladi.

Ammo, bizningça, töy, hattoki aza tadbirlarini ötkazişda ham “isrof yaxşi emas”, “ortiqça çiqim nodurust” kabi yumşoq nasihatlar isrofgar odamlarga taʼsir qilmaydi, çunki undaylar gazeta öqimaydi. Şu bois yengiltabiat kişilar töy-maʼrakada yangi-yangi bidʼatlarni öylab topişadi.

Sarf-xarajatning, isrof-uvolning kattasi, ayniqsa, nikoh töylarida yuz beryapti. Yaltir-yultur taklifnoma tayyorlab çiqariş, kelin-kuyovga son-sanoqsiz sarpo oliş, el körsinga tillorang salla-çopon, töydan oldin kelin bilan kuyovning har xil joiz-nojoiz joylarda “sevişib” yurganining rasmlari va “video”lari va bu tasvirlarning töyxona-restoranda paydar-pay körsatilişi, töyga biron oy qolganda kelin-kuyov allaqaysi “ustoz”ga pul tölab, vals tuşişni örganişlari, bir talay artistlarning “xizmat haqqi”-yu qistir-qistiriga ketadigan pullar, limuzin maşinalar…

“Töy — yoşlarniki”, degan ğalati bir gap çiqdi. Ayrimlar buni bir maqol, hikmatday bilib, bir-biriga uqtiradi. Aslida, unday emas. Özbekda töy — hammaniki. Taomilimizga köra, töyda bolalardan tortib keksalargaça qatnaşadi. Ammo hozirda töyxonada FHDYO xodimasi ikki yoşga baxt tilab tugatişi bilanoq ikki daqiqa karnay-surnay, ana undan keyin to töy oxiriga qadar soçi hurpaygan yigitlar-u, quymuçigaça yalanğoç qizlarning diskotekasi boşlanadi! Va… şu bilan oxiriga ham yetadi. Unaqa töylarda “sanʼatkor” köp, ammo sanʼat xor böladi, “madaniy” boşlovçilar sayrab turadi, ammo madaniyat zavol topadi. Hozirda ayrim töyxonalarda striptiz — qip-yalanğoç modalarning şarmandali raqsi ham maddalayapti.

Bunday ayanç hollarning mohiyatiga nazar taşlasak, hayotimizga “ommaviy madaniyat” yopirilib, kundan-kunga özligimizdan ayirayotganini köramiz. Köp mamlakatlarda u aksar milliy va umuminsoniy qadriyatlarni yöqqa çiqardi, odamlarni şarm-hayodan mosuvo qildi, bir qança el-elatlarning köp asrlik maʼnaviyatini mahv etdi…

Xöş, biz özbeklar nima qilamiz? Unga qarşi tura olamizmi yoki selda oqqan xasday çirpirak bölib, loqayd qolaveramizmi? Manfur “ommaviy madaniyat”ni rad etib, unga elimizning eng gözal, ezgu udumlarini qarşi qöyiş uçun nima yetişmaydi? Qadimiy, asl xalqona anʼanalarimiz poymol qilinişiga yöl qöyib beraversak, kim bölamiz? Ğafur Ğulom yozgan edi:

Qadim özbek xalqisan,

Asl Odam avlodi,

Misr ehromlaridan

Tarixing qariroqdir.

Biz qadimiy anʼanalarga, pokiza udumlarga ega elmiz. Non yerga tuşib yotgan bölsa, olib, közimizga surtganmiz. Şunday ekan, insof bilan töy qilişni boşqalar bizdan örganişi kerak emasmi, aslida?

 

Şarifa SALIMOVA:

— Aslida, şunday bölgan. Juda töğri aytdingiz, xalqimiz nonning uşoğini ham xor qilmagan. Ajdodlarimiz tengini topsang tekin ber, deb imi-jimida kamtarona töylar ötkazganlar va ajrim ham deyarli bölmagan. Bugungi suhbatimizni taşkil qilişdan ham ayni muddao töylarimizning bugungi haqiqiy holati haqida fikrlaşiş, baho beriş, jamiyatimiz rivojiga tösiq böladigan turli qusurlardan xalos etişda qamişdan belboğ boğlab, fidoyilik bilan iştirok etişda. Yaqinda Prezidentimizning uşbu masalaga oid yana qarorlari qabul qilindi. Milliy harakat, zarbdor töqson kunlik boşlandi. Bugun esa göyo Ovrupo bizdan özib ketgandek…

 

Xurram RAHIMOV:

— Xorijiy davlatlarda, xususan, Germaniya Federativ Respublikasida bölganimda, olmon xalqining oilaga munosabati masalasini köp kuzatdim. Yoşlar yaşab ketişiga közi yetgandan keyingina oila quradi. Nikoh ular uçun bir umrlik. Töylar ham ixçamgina. Ellikta, oşib borsa, yuzta mehmon — özining yaqinlari qatnaşadi. Taomlar ham isrofsiz, zaruri qöyiladi. Şovqin-suronsiz öyin-kulgi. Qutlovlar, sovğalar. Hammasi juda oddiy va samimiy. Döstlarimiz Özbekistonga kelganda töylarimizni körib, hayratga tuşadi har safar. “Xalqingiz juda boy yaşaydi”, — deb. Olmon xalqi juda tejamkor. Farzandlarini ham şu ruhda tarbiyalaydi. Mabodo oila ajraşadigan bölsa, ona-bolalar köçada qolmaydi. Yigirma ming yevrodan ortiq badal tölaydi ajraşayotgan erkak.

 

Nurboy JABBOROV:

— Bu ham tarix. Eşitib quvonasan inson. Demak, millat tafakkuridagi özgariş jamiyatni qusurlardan xoli qiladi. Vaholanki, uluğ bobolarimiz, Behbudiy hazratlari millat farzandlari aziz vaqtlarini Vatan va millat taraqqiysiga, ona yurt yuksalişiga sabab böluvçi zarur işlarga emas, töy, aza va boşqa şu kabi turli marosimlarga, soxta obrö orttirişga qaratilgan tadbirlarga sarflayotganidan afsuslanadi. “Köpkari va uloq çopmoqlik odati malʼunonasiğa har viloyatdan har sana yuzlar ila kişi oxiratğa köçar, naqadar kişi maʼyub va majruh bölar, — deya kuyinib yozadi u, — köp kişilar sayr va köpkari şumligi ila işdan va ziroat vaqtidan qolar… Ön-yigirma çaqirimğa töy böldimi, har kim işini, dehqonçiligini qöyub, otlanib köpkariga ketar. Dehqon uçun oltindan aziz vaqt favt böldi-ketdi. Ekin birgina kun keyin sepilgani uçun yoğinga qolib, baʼzi xirmonlar çirib ketar”.

Behbudiy ayrim millatlarning vaqtni tejaş maqsadida ölikni hatto keçasi kömişi haqida yozib, har bir daqiqani ogohlikda ötkazişga, Vatan va millat manfaati yölida sarflaşga daʼvat etadi.

Bu fikrlardan zinhor-bazinhor Behbudiy töy va aza marosimlariga mutlaqo qarşi bölgan ekan, degan xulosaga kelmaslik kerak. U töyga ham, azaga ham qarşi bölmagan. Uluğ maʼrifatparvar isrofgarçilikni, dabdababozlikni qoralagan. Bunga uning quyidagi fikrlari dalil böla oladi: “Bizğa lozimki, töy va taʼziyalarni kiçik qilib va holimizça harakatda bölub, kelar zamonimizni öylayluk… Töy va taʼziyağa sarf qilinadurğon oqçalarimizni biz — turoniylar, ilm va din yöliğa sarf etsak, ovrupoyilardek taraqqiy etarmiz va özimiz-da, dinimiz-da obröy va rivoj topar”. Körinib turibdiki, allomaning uşbu fikrlari yagona maqsad — Vatan va millat manfaatiga qaratilgan.

Şu örinda katta xarajatlarga imkoniyati yetadigan mulkdorlar-ku mayli-ya, hatto iqtisodiy ahvoli noçor millatdoşlarimiz ham qarz olib bölsa-da, qöşnisidan, mahalladoşidan “ortda qolmaslik”ka harakat qilayotgani afsuslanarlidir.

Özim guvohi bölgan voqea: bir qança yillar muqaddam mahallamizda yaşaydigan kamxarj bir qöşnimiz qiz uzatdi. Töyning barça jihati göyo “risoladagidek” ötdi. Natija şunday böldiki, töydan keyin beş xonali uy uç xonaliga almaştirildi. Ikkinçi qizini uzatgaç esa şahar çekkasidagi ikki xonali ğaribgina uyga köçib ötdi. Xuddi şu odam (boşqa köpçilik ham) farzandlarining ilm olişi, salohiyatli mutaxassis bölib yetişişi uçun töyga harakat qilganiçalik ğayrat körsatmaydi. Farzandlarini zamonaviy ilmlarga mohir etiş yöliga xarajat qilişni hatto xayoliga ham keltirmaydi. Bunga himmati va saboti yetişmaydi. Bu hol, Behbudiy töğri taʼkidlaganidek, töy vasvasasi “bizni kemirguvçi illat”ga aylanganidan dalolat beradi.

Biz öz oldimizga uluğ maqsadlarni qöygan, şu yölda dadil odimlayotgan millatmiz. Binobarin, Vatan va millat taraqqiysiga töğonoq böladigan har qanday illatdan foriğ bölmoğimiz şart. Şundagina istiqbolimiz yoruğ, kelajagimiz nurli bölmoği mumkin. Men vatandoşlarimizni ana şu yölda himmat va sabot körsatişga çaqirib qolaman.

 

Zuhriddin ISOMIDDINOV:

— Bir toifa odamlar Rossiya, Koreya va boşqa yurtlarda yillab işlab, pul topib kelib, bir kunda borini sovuradi — töy ötkazadi. Söng hafta ötmay, yana öşa yoqqa jönab ketadi: keyingi farzandi ham yetilib qolibdi…

Nega bizda töylar dabdabali ötadi? Buning sababi nima? Yo özbekning mentaliteti şunaqami özi? Menimça, buning boş sababi — nomus. Özbekda oriyat, hamiyat kuçli. Bolam öksimasin deymiz, mehmonlarga borini tökib solgimiz keladi, bu yölda hamma qiyinçilikni öz böynimizga olib, turib beramiz. Ming-minglab odamlarning aziz umri şunday ötaveradi. Ammo ortiqça dabdaba va tuturiqsiz haşamni tanqid qiliş bilan iş bitmaydi. Bu borada har kim öz taklifini ham örtaga taşlagani yaxşi.

Menimça, töy tantanali bölişi kerak, albatta. Çunki u umrda bir bora böladi. Ammo köplar tantana bilan dabdabaning farqiga bormay qoldi. Şuning uçun “tökib taşlab” töy ötkazişni tantanali töy deb biladi. Holbuki, isrofgarçilik esa islomga yot, insofdan uzoq. Zamonga ham töğri kelmaydi.

Alqissa, töyni batartib, jöyali ötkazişni hamma xohlaydi. Ilgarigi serhaşam maşinalarni turnaqator qilib, közközlab “yuriş” orqali ZAGSdan ötişlar barham topib, nikoh guvohnomasini kelin-kuyovga töyxonaning özida tantanali ravişda topşirilişi köpçilikka xuş kelayotgani — bunga dalil. Xöş, şunday oqilona işlarni yanada badastir qiliş uçun nima qiliş kerak?

Millatning yagona, yalakatmağiz el ekanligi urf-odat, marosimlarning bir xilligida ham namoyon böladi. Ammo özbekning töyi har joyda har xil ötadi. Har bir viloyatdagi, hatto yonma-yon ikki tumandagi töy tartibi bir-biridan xiyla farq qiladi. Asakadan Jomboyga töyga borgan mehmon köp tadbirlarni ajablanib kuzatadi, mezbonlar esa “uzr, mehmon, bizda taomil şunaqa”, deb izohlab ötiradi.

Xuddi ana şunday urf-odat, rasm-rusumlarning turliça ekani tufayli ham boşqa viloyat yo boşqa şahardan kelin oliş bizda baayni özga millat kişilari bilan qudalaşiş kabi siyrakroq.

Ehtimol, kimgadir bunday “mahalliy kolorit”ning bori yaxşi bölib körinar. Ammo töy va, umuman, oilaviy marosimlarning har joyda har xil ötkazilişi, bizningça, mutlaqo nodurust. Bu odatlarning köpi odat bölgani uçungina yaşab turibdi, aslida, maʼrifatli, madaniyatli elimizning ulardan voz keçiş payti allaqaçon yetib kelgan. Bir yurt fuqarosi, bir millatning mardumi ekanmiz, urf-odatlarimiz bir xil bölişi lozim. Çunki udumlar, jumladan, töy marosimlarining har bir unsuri kelib çiqişiga bir paytlar muayyan bir mahalliy şaroit, maʼlum ehtiyoj sabab bölgan. Bu ehtiyoj va sabablar hozir yöqolgan ekan, ular paydo qilgan har turli rusumlar endi odamlarni qiynaydigan bidʼatga aylanadi.

Yaqin beş-ön yil içida “aqiqa” degan antiqa marosim ommalaşdi. U ilgari özbeklarda yöq edi, sunnat töyi yöqolib, örniga aqiqa çiqdi. Uning qonun-qoidalari ajabtovur ekan: çaqaloq tuğilgaç, yettinçi, ön törtinçi, yo yigirma birinçi kunida uning tavalludini nişonlaş lozim bölib, boşqa vaqt ötkazilsa ham vazifa bajarilgan hisoblanar ekan. Yana bilmadik.

Bilganimiz şuki, hozir aqiqa ötkazişning sarf-xarajati sunnat töyinikidan kam bölmayapti. Ilgari sunnat töyi xonadonning özida ötardi, hozirgi aqiqalar haşamatli restoranlarda nişonlanyapti, sanʼatkorlar maşq berib turibdi, mullo akalar ham artistlar kabi maxsus supa ustiga ötirib amri maʼruf qilyapti, dasturxon başang…

Bir toifa odamlar serxarajat, asosiy mazmuni aroqbazm bölgan johilona nikoh töyi marosimidan voz keçganligi ramzi sifatida “islomiy” töy ötkaziş yöliga ham ötib körişdi. Ammo bu xildagi töylar şaklan töyga qaraganda azaga köproq öxşarkan, yangalar kelinni kuyovning uyiga göyo “kömib”, uyiga qaytar ekan. “Islomiy” töyda öyin-kulgi va raqs, şodiyona harom emiş. Şu sabablimikan, bu töy ham ­ommalaşmadi, u yoğini sörasangiz, unaqa töy eng dindor mamlakatlarda ham rasm emas.

Bundan ellik yillar avval “komsomolça töy” degan bir tadbir öylab topilgan edi. Uning şakl-şamoyili töliq yodimda yöq (bola edik), biroq öşa zamonlarda bu ğayrimilliy, ğayridiniy töy xöp tarğib qilinar, rozi bölmagan ota-onalarga tegişli taşkilotlar çora körar, matbuot va adabiyot esa ularni ayamay kalaka qilar edi. Hozir öylasam, töyda “ikki yoşga baxt tilab” qadah sözi aytiş, kelin bilan kuyovning davraga çiqib ötirişi, hatto raqsga tuşişi kabi örisça urf bizga şu taxlit kiritilgan ekan. Bölmasa, qaysi özbek qizi özining töyida mehmonlar oldida qöşiq aytadi deysiz? Qaysi oqsoqol yoşidagi odam qadah çöqiştirib, mast bölib olgaç, örtaga tuşib raqs boşlaydi? (“Qayerdasan, Zulfiya?” (“Yor-yor”) kinosini eslang). “Komsomolça töy” bizni örislaştirişga, tuzumni uluğlaşga xizmat qilgani uçun ham qöllab-quvvatlangan.

Ammo öşa “komsomolça töy”ning tartibi bir xil bölar edi.

Bizda jamoatçilik bilan işlaydigan “Oila”, “Nuroniylar”, “Mahalla”, “Maʼnaviyat tarğibot markazi” singari taşkilotlar serob. Töy, boşqa oilaviy tadbirlarning taşvişi ularning heç biriga begona emas. Şunday ekan, bu taşkilotlar uyuşib, ixçam, ortiqça çiqimsiz, dabdabadan xoli, barça viloyatlar aholisiga maqbul keladigan, elimizning gözal, ezgu taomillari saralangan töy va boşqa marosimlar “ssenariysi”ni işlab çiqişi, jamoat muhokamasiga taşlab, yanada sayqal berişi, maʼqul topilgaç, uni joriy etiş ustida boş qotirişlari kerak.

Busiz esa, yana boyagi… odamlarni ortiqça hoy-haşamdan tiyilişga çorlab aytilgan, ammo deyarli heç kimga taʼsir qilmaydigan tanqidiy mulohazalar tevaragida öralaşib yuraveramiz.

 

Suvon MELI:

— Haşamdor va marosimlarga maʼnaviy-axloqiy va hatto ilohiy tomondan baho beriş mumkinmi?

— Mumkin va hatto zarur ham.

Masalaning mohiyatiga qaytsak, haşamdor töylarni kimlar qiladi? Albatta, boy va mulkdor odamlar. Lekin ular ikki narsani aniq-tiniq tuşunib olişlari darkor. Birinçidan, boylik osmondan yoğiladigan çalpak emas. Boylik — uluğ SINOV. Yaratganning sinovi. Sinov bölgaç, ortida muqarrar xavf ham bor. Yaʼni, sinovga berilgan narsa bilan istagan işingni qila olmaysan. Bu dunyoda bölmasa, muqarrar u dunyoda javobi bor.

Şuhratparastlik oğudir. Buyuk fransuz yozuvçisi Viktor Gyugo aytganidek, şuhratparastlik bizning dilimizda va özimizga qarşi harakat qiluvçi dahşatli kuçdir. Haşamatli töy yoki marosim egasi u tan oladimi-yöqmi, birinçi navbatda şuhratparastdir.

Haşamdor töy va marosim taşabbuskorlari, aksariyat hollarda, ayollarimizdir. Şu örinda murojaat qilgan bölardim. Ey, özbek ayoli, özingni köz-köz qilişni baimkon çekla! Turmuş örtoğingni, öğlingni bu qaltis yölga boşlama. Çin baxt köngil xotirjamligi va gözal axloqda.

Odatda, haşamdor töy mualliflari Robinzon Kruzo kabi kimsasiz orol emas, jamiyat, xalq orasida yaşaydi. Ular öz farzandlari uçun yaratib bergan bunday haşamatlar örtahol oilalar, ösib kelayotgan, hali dunyoni tanimagan yoş yigit-qizlar qalbida öksik va nafrat uyğotadi. Ota-onasiga boşqaça köz bilan qaraydi. Natijada “Nega biz unday emasmiz?” degan oilalarni muvozanatdan çiqarib yuboradigan, ularni bir-biriga duşman qilib qöyiş darajasiga olib keladigan savol dunyoga keladi.

Bizning jadid bobolarimiz haşamdor töy va marosimlarni milliy taraqqiyotimizga zid hodisa sifatida baholaganlar. Yuqorida taʼkidlanganidek, Turkiston jadidlari peşvosi Mahmudxöja Behbudiyning saodatli şogirdi, adib va dramaturg Hoji Muin özi masʼul muharrir bölgan “Mehnatkaşlar tovuşi” (1919 yil 22 mart) gazetasida “Töy va aza marosimi haqinda” maqolasida şunday yozadi: “Mana, biz Turkiston xalqi ham ilmsizligimiz sababli turli marosim va odatlar yuki ostinda ezilib, muning uçun axloqiy va moliy jihatdan ğoyat köp zarar körmakda bölgan bir millatmiz. Bizlarni öziğa asir etib olğon urflardan köp zararli va yomonroği xatna, nikoh töylari bilan aza marosimidir”.

Maqolada köp tarqalib, milliy ofatga aylangan xatna töyi, nikoh töyi hamda öluk va taʼziya marosimi haqida har biriga alohida töxtalib, ularni va ularga qilinadigan sarf-xarajatlarni keskin qisqartiriş haqida örinli körsatmalar beradi.

Hoji Muin maqola söngida hozirgi kunimizga, Prezidentimiz çiqargan qarorga hamohang tarzda quyidagilarni yozadi: “Endi uyezd va şahar şörolari ila musulmon iştirokiyun firqasindan ötinamizkim, uşbu marosim va odatning islohi xususinda kengaşlaşib, yaxşi qarorlar çiqarsunlar va öşa qarornomalaridan bir neça ming bosturib, xalq orasinda tarqatsunlar edi. Şunday qarornomaga amal qilmağon töy va aza egalari bilan guzar komitetlarini masʼuliyatğa tortib, alarni qattiq jazolarğa mahkum etsunlar edi” (Hoji Muin. Tanlangan asarlar. Toşkent: Maʼnaviyat, 2010, 99-100-betlar).

Bundan ötkazib aytiş muşkul.

 

Bahodir KARIM:

—Öylab köraylik — bizga ne böldi? Gohida tirikçilikdan nolib yuramiz. Iqtisodiy tang holatda qolganimizdan gapiramiz. Ammo mol-hol sotiladimi yoki bola-çaqalar rizqidan qirqiladimi yoxud qarz olinadimi — baribir danğillama töy qilinmasa, köngil joyiga tuşmaydi. Bu holat yaxşimi-yomonmi?

Kelin tuşadigan uydagi qaynonaning qoş-qovoği bilan hisob-kitob qilinadi. Örinli-örinsiz çiranişlar böladi. Aslida, körpaga qarab oyoq uzatilgani yaxşi. Nikoh töyi bu — avlodini davom ettiriş niyatlari bilan qöşilayotgan yoşlarning elga gözal va pokiza bir eʼlonidir. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam “Bir qöy söyib bölsa ham, töy qilinglar”, deganlar. Şu ögitlariga amal etilgani maʼqul.

 

Tohir ABDUĞAFFOROV:

—Har bir xalqning urf-odati, qadriyati — uning yuragidir. Töylarimiz, marosimlarimiz, bayramlarimiz asrlar davomida xalqimizning mehr-oqibatini, saxovatini ifodalab kelgan. Ammo bugungi kunda ayrim marosimlarning körinişi öz mohiyatidan uzoqlaşib, ortiqça dabdaba va isrofgarçilikka aylanib borayotgani heç kimga sir emas. Bu hammamizning qalbimizda oğriq qözğatadi.

Töy — şodlikdir, ammo u heç kimning yuragiga oğir yuk bölmasligi kerak. Marosim — ehtirom ifodasidir, ammo u ortiqça çiqim, majburiylik yoki “odamlar nima deydi?” degan öylar bilan öralmasligi lozim. Örtaça oila bitta oş berişning öziga 30 milliondan ortiq sarflaydi. Sunnat töylari, fotiha töylari-çi…

Men qirq beş yildan ziyod bitta maktabda direktorlik vazifasidaman. Turli töylarda qatnaşdim. Sanoği yöq. Xalqimiz bolalarining baxtli bölişini xohlaydi. Öşa dabdabali töylarga sarflangan mablağlarning uçdan biri bolalarimizga sarflansa-çi? Ular ilmi komil, bir kasb egasi, olimu ulamo, fozilu fuzalo, şoiru şuaro va boşqa soha uluğlari bölib yetişadi. Bir sm uçun sarson bölmaydi. Dunyo esa butunlay özgaradi. Vatan boği sarxil mevalarga boğbon böladi.

Keling, döppini boşdan olib, bir tanamizga öylab köraylik:

Nega bir töy uçun bir neça yil qarz ostida yuriş kerak?

Nega farzandimizning baxt kunini qarz va taşviş bilan boşlaşimiz kerak?

Axir baxt — kör-körona haşamatda emas, mehr va duoda, oddiylik va halollikda-ku!

Keling, marosimlarimizni maʼnaviyat bilan, şukronalik bilan, ammo ortiqça çiqimsiz ötkazaylik. Çunki har bir ortiqça dabdaba — kelajak avlodning imkonini kamaytiradi, har bir tejamkorlik esa — Vatan farovonligiga qöşilgan hissa demakdir.

 Şarifa SALIMOVA:

—Biz töylarimiz haqida töxtalişda yana davom etaveramiz. Davramiz iştirokçilariga öz minnatdorçiligimizni bildirgan holda taʼkidlamoqçimizki, bu birinçi suhbatimiz edi.

Suhbatni Özbekistonda xizmat körsatgan madaniyat xodimi Şarifa SALIMOVA uyuştirdi.

Yangiliklarni döstlaringizga ulaşing

Fikr bildirish

Email manzilingiz chop etilmaydi. Majburiy bandlar * bilan belgilangan