Birovning haqi
yoki harom luqmaning javobi og'ir bo'ladi
Bolaligimizda rahmatli otam doim bir gapni qulog'imizga quyishdan charchamasdi. “Birovning haqini yemagin, bolam, og'ir gunoh bo'ladi…” Yillar o'tib, hayotning pastu balandliklarini ko'rgandan so'ng, shunday odamlarga duch keldimki, ular birovlarning haqini yemasa turolmas, bu — ularning oddiy hayot tarziga aylanib qolgan edi…
Birinchi holat. Qishlog'imizda Odil degan yigit bo'lardi. U anchayin chaqqon, muomalali, epchil, rus tilini chala-chulpa bilardi. U bundan 20 yil muqaddam yosh yigitlarni ma'lum haq evaziga Rossiyaga olib borib ishlatadigan bo'ldi. Avvaliga mardikorlar ishlab topadigan pulning 5 dan birini oladigan Odil bora-bora naq yarmiga ko'z tikadigan odat chiqardi. Bu ham yetmaganday, ayrim sal bo'shangroq yigitlarning ish haqini mutlaqo bermay qo'ydi. Bir kuni shunday mardikorlar Odilning darvozasi oldida janjal ko'targanini ko'rdim. Ular halol mehnat bilan topgan ish haqini talab qilishardi. Oxiri, natija chiqmagach, Odilni qarg'ashdi. “Iloyo, bu pullar senga buyurmasin!” Oradan ko'p vaqt o'tmasdan Odil insultga uchrab, tili, oyoq-qo'li ishlamay qoldi. 2 oydan so'ng esa bandalikni bajo keltirdi. Yaqinlarining aytishicha, u o'limidan oldin gapirolmay, faqat yig'lagan ekan…
Ikkinchi holat. Tijorat bilan shug'ullanadigan ishbilarmon ota o'g'li Anvarni yoshligidanoq to'kin hayotga qarab qadam tashlashga o'rgatdi. “Hamma vaqt puli ko'p, cho'ntagi baquvvat odam yaxshi yashagan, hurmat-e'tiborda bo'lgan. Qanday topishning ahamiyati yo'q, ko'proq pul topishni o'rgan, bolam”, deb doim qulog'iga quydi. Katta pul evaziga Anvarni oliy ma'lumotli qildi. Olis tog' qishloqlaridan birida ichki ishlar xodimi sifatida ish boshlagan o'g'il ko'p o'tmay bir bechoraning pulini pora sifatida olayotganida qo'lga tushib, uzoq muddatga qamalib ketdi.
Uchinchi holat. Bundan qariyb yarim asr ilgari qishlog'imizda Eshonqul bobo degan oqsoqol bo'lardi. Bir umr traktorchilik qilib, jo'jabirday bolasini halol mehnat bilan boqqan bobo keksayganida ham tomorqasida ishlardi. Bir kuni u kishi tomorqada ketmon chopayotib, tasodifan o'sib chiqqan 2 tup ko'knori (nasha)ga ko'zi tushadi. Kampirining “chopib tashlang” deganiga qaramasdan, “Tumovlab qolsam dori bo'lar”, deb uni parvarish qiladi. Buni qarangki, ko'knori gullagan payti hovliga bir yumush bilan Olim degan uchastka inspektori kirib qoladi va gullab turgan ko'knoriga ko'zi tushadi. Tushuntirish, hayhaylashga qaramay, ko'knori yetishtirish og'ir jinoyat ekanligini aytib, “uchastkovoy” oqsoqolga do'q ura boshlaydi. Bechora bobo nima qilishni bilmaydi. “Uchastkovoy”ga beray desa, puli kamroq. Oxiri og'ilda kattakon qo'chqor boqayotgani esiga tushib, inspektorni shu yoqqa boshlaydi. “Bolam, qariganda sharmanda qilma, mana shu qo'chqorni olaqol, roziman, shu gap shu yerda qolsin”, deydi. Olim nomiga biroz qarshilik qilib, keyin rozi bo'ladi. “Mayli, oppoq soqolingiz hurmati, gunohingizni kechirdim. Ammo birovga aytib yurmang!” Shunday qilib 2 dona ko'knori Eshonqul boboga bitta qo'yga tushadi. “O'sha qo'yni sotib, bolalarimga kiyim-bosh olib bermoqchi edim”, degandi bobo o'shanda.
Endi o'sha misollar atrofida bir mulohaza qilib ko'raylik.
Qarmoqqa ilinayotgan “laqqa”lar
Umuman olganda, so'nggi paytlarda pora bilan qo'lga tushayotgan amaldorlar soni keskin ko'paydi. Ijtimoiy tarmoqlarda e'lon qilindi, yaqinda Andijonda, Jalaquduqda ijtimoiy daftarlarda ro'yxatda turadigan xotin-qizlar uchun ajratilgan qariyb 250 million so'm mablag'ni ikkita amaldor til biriktirib “tuya” qilishibdi.
Bundan biroz avvalroq esa Namangan shahar hokimi katta miqdordagi pora bilan qo'lga tushganligi xabar qilingandi.
“Kun.uz” nashri yaqinda e'lon qilgan yana bir xabarda esa vodiy tumanlarining birida ichki ishlar xodimlari xususiy oshxonada ochiqchasiga tamagirlik qilayotgani aytiladi.
Bunday dalillarni istagancha keltirish mumkin. Ularni davom ettiradigan bo'lsak, maqolamiz faqat misollar bilan to'lib qoladi.
E'tiborlisi shundaki, tamagirlar uchun qo'yilgan tuzoqqa ilgari kichik “baliqchalar” tushayotgan bo'lsa, endilikda bu qopqonga biroz kattaroq “laqqalar” ham tusha boshladi. Ammo, bizningcha, hali ulkan “nahang”lar bemalol yallo qilib yurishibdi.
Xo'sh, nimaga so'nggi paytlarda poraxo'rlik, tamagirlik anchagina keng tarqalib ketdi? Bu illat mamlakatda shu darajada ko'paydiki, natijada hukumat darajasida choralar ko'rilishiga olib keldi. Xo'sh, buning ildizlari qaerda o'zi? Nega biz ko'pincha illatning ildiziga qarshi emas, hosiliga, ya'ni oqibatga qarshi kurashamiz?
“Qush uyasida ko'rganini qiladi”
Menimcha, jamiyatdagi deyarli barcha illatlarning ildizini, avvalo, sobiq sho'rolar davridan, oiladan, qolaversa, maktabdan izlash kerak, shekilli. Axir xalqimizda “Qush uyasida ko'rganini qiladi” degan dono naql bejiz aytilmagan.
Ilgari qo'shnisining hovlisida o'sgan mevali daraxt shoxi devordan oshib bu tomonga o'tib ketsa, o'sha shoxning mevasini terib olib, albatta, qo'shnisiga qaytarishardi. Chunki keksalar hamisha “Birovning haqini yeyish harom bo'ladi, bolam, hech bo'lmasa uning roziligini olish kerak”, deb qayta-qayta tayinlashardi.
O'sha keksalar hamda otam rahmatlining “Birovning haqini yeyish harom bo'ladi, bolam” degan gapi bizga bir umrga saboq bo'lgan.
Demak, qaysi oilada kattalar halollik, to'g'rilikka rioya qilsa, o'sha yerda bolalar ham shu ruhda tarbiya olishi aniq.
Ammo, ming afsuski, hozirda aksariyat oilalarda teskarisi bo'lyapti. “Nima bo'lsa ham, qanday qilib bo'lsa ham ko'proq pul topish kerak, kimning puli ko'p bo'lsa, zamon o'shaniki” deb ba'zi ota-onalar bolalarning qulog'iga quyishyapti.
Chunki bu ota-onalarning ko'pchiligi sho'rolar davridagi tamagirlik, birovning haqi evaziga boylik orttirish kabi holatlarni ko'rib, o'sha ruhda tarbiya olganlar. Oilada bunday maslahat olgan bola esa maktabda ham hamma narsani pul bilan o'lchaydigan, meshchan va loqayd kimsa bo'lib voyaga yetyapti.
Qishloqdoshlarining ish haqini urib qolgan Odil yoki ikki tup ko'knori uchun uyalmay-netmay bitta qo'yni ko'tarib ketgan inspektorni oling. Bechora Eshonqul bobo bu qo'yni bola-chaqasining rizqidan qiyib, halol mehnat bilan topgan puliga olgan edi…
Bunday holatlarni ko'rgan yoki eshitganimda negadir ko'z oldimga otasining erkatoyi Anvar, insultga uchragan qallob Odil kelaveradi…
“Maktabga borib tursin-chi, u yog'i bir gap bo'lar…”
Taniqli adabiyotshunos olim Qozoqboy Yo'ldoshevning fikricha, hozir maktabda o'qiyotgan o'quvchilarning aksariyati nimaga o'qiyotganini o'zlari ham bilishmaydi. Aniq bir maqsadi yo'q.
Men, balki olim noto'g'ri aytgandir, degan xayol bilan Payariq tumanidagi olis qishloq maktablarining o'quvchilari bilan suhbatlashdim. Afsuski, Qozoqboy aka haq bo'lib chiqdi. “Nimaga o'qiyapsizlar?” degan savolimga ular “o'qish majburiyligi uchun”, “kelajakda yaxshi pul topish uchun” deb javob berishdi.
O'quvchilar-ku saviyasizroq ekan. Ba'zi ota-onalarning javoblari esa yanayam oshib tushdi. Mana, ulardan ayrimlarining gaplari: “Nimaga o'qirdi, bola maktabga bormasa, ota-onasiga jarima solishyapti-ku, majburmiz yuborishga… Borib tursin-chi, u yog'i bir gap bo'lar…”
Hozir hokimliklar, harbiylar, huquq-tartibot organlari, moliya-iqtisodiyot sohalari xodimlarining ish haqi boshqalarnikiga nisbatan ancha balandligi, qo'shimcha daromadi borligi hech kimga sir emas. Shu boisdan ham, maktabni bitirayotgan yoshlarning ko'pchiligi shu sohalarda ishlashni orzu qilishadi.
Ammo buning uchun chuqur bilim, puxta tayyorgarlik talab qilinadi. Afsuski, maktabni bitirayotgan yoshlarda bu jihatlar ancha oqsab qolyapti. Natijada ular yo repetitorga boryapti yoki pul topishning boshqa yo'llarini izlashga tushyapti…
“Bu yo'lning oxiri voy…”
Samarqandning Registon maydoni yonida bir kichik tor ko'cha bor. Bu ko'chadagi mo''jaz, ko'rimsizgina hovli va darvozani juda ko'pchilik yaxshi biladi.
Bu hovlida O'zbekiston Fanlar akademiyasining akademigi, fan arbobi, filologiya fanlari doktori, SamDU professori Botirxon Valixo'jayev yashab ijod qilgan.
Kamina viloyat televideniesida ishlab yurgan kezlarim, o'tgan asrning oxirlarida domla bilan juda ko'p marta uchrashib, suhbat qilganman. Ustoz shunday xokisor, halol, kamtarin ediki, odmi kiyim, eskiroq papka ko'tarib uyidan to universitetgacha piyoda borardi. Yo'lda shogirdlari mashinaga taklif qilishsa, ularni rad qilardi.
Bir kuni men u kishidan buning sababini so'radim. Ustoz shunday degandilar: “Men bu yo'ldan qanday qilib mashinada o'tay? Registonda hazrat Navoiyning izlari bor, undan sal narida buyuk Sohibqiron, Mirzo Ulug'bek yotibdi. Ularning yonidan mashinada g'izillab o'tish bu buyuklarga behurmatlik qilishday tuyulaveradi menga…”
Ustoz yashaydigan 6 xonali uyning teng yarmi kutubxona edi. Xonalar anchayin ta'mirtalab holda edi. Hech kim bu uyda akademik, fan arbobi yashaydi deb o'ylamasdi. Bularning barchasi domla umri davomida faqat halol va kamtarona yashaganligidan dalolat berib turardi.
Akademik B.Valixo'jayev bilan qilgan suhbatlarimning birida ba'zi oliy o'quv yurtlaridagi tamagirlik, poraxo'rlik haqida gap ketdi. Shunda ustoz: “To'g'ri, bunday kimsalar oramizda bor. Ammo bir haqiqatni unutmaslik kerak. Ular imi-jimida olayotgan pullar birovning haqi. U odam ter to'kib mehnat qilib topgan bu mablag'ni. Birovning haqini yeyish esa yomon bo'ladi. Bir kuni albatta teshib chiqadi. Chunki Yaratgan hammasini ko'rib turibdi. Umuman, harom luqmaning chegarasi yo'q. Nafsini tiyolmagan ba'zi odamlar shaytonning yo'lidan yuradilar. Bu yo'lning oxiri esa voy…” degandilar.
Bo'lar ekan-ku…
Darvoqe, yaqinda Samarqand viloyatining olis Qo'shrabot va Payariq tumanlarida o'quvchilar bilan ishlash borasida bir xayrli ishga qo'l urildi.
Jumladan, Qo'shrabot tuman prokuraturasi tergovchilari Abdusalom Jumayev hamda Otabek Abjalov tuman Maktab va maktabgacha ta'lim bo'limi bilan hamkorlikda 4- va 38-umumiy o'rta ta'lim maktablarida “Halollik va to'g'rilik insonning oliy fazilatlari” mavzuida davra suhbati o'tkazdilar.
Unda halollik vijdon bilan bog'liqligi, odob-axloq qoidalariga rioya qilish me'yorlariga asoslanishi hamda halollik va to'g'rilik odamlarning bir-biriga bo'lgan ishonchining asosi ekanligi, tamagirlik esa har qanday davlat va jamiyatning siyosiy-iqtisodiy rivojlanishiga jiddiy putur yetkazib, inson huquq va erkinliklarining poymol bo'lishiga olib kelishi haqida misollar bilan so'z yuritildi.
Respublika Ma'naviyat va ma'rifat markazi Qo'shrabot tuman bo'limi, Din ishlari bo'yicha qo'mitaning tumandagi vakili hamkorligida esa 11-umumta'lim maktabida “Jaholatga qarshi ma'rifat” mavzusida davra suhbati o'tkazildi.
Tadbir davomida milliy va umuminsoniy qadriyatlarga hurmat bilan yondashadigan, qat'iy hayotiy e'tiqod va qarashlarga ega, milliy mentalitetimizga yot, zararli ta'sirlarga qarshi turishga qodir yoshlarni tarbiyalash muhimligi, shuningdek, internet tarmog'i orqali tarqatilayotgan ma'lumotlar, odob-axloqni yemiruvchi illatlar nafaqat yoshlarga, balki katta yoshdagi fuqarolarga ham ta'sir ko'rsatayotganligi hayotiy misollar bilan tushuntirib o'tildi.
Payariq tuman Maktabgacha va maktab ta'limi bo'limi boshlig'i O'ktam Xo'jamqulov esa tumandagi 72-umumiy o'rta ta'lim maktabida bo'lib, 8-sinf o'quvchilariga “Kelajak soati” darsini o'tdi.
Mazkur darsda u kishi o'quvchilar bilan samimiy suhbat qurib, yoshlarni vatanparvarlik, bilim olishga intilish va kelajakda kasb tanlashda to'g'ri yo'l bilan yondashishga undadi. Shuningdek, mamlakatimizda amalga oshirilayotgan islohotlar, ta'lim sohasidagi yutuqlar, yoshlar uchun yaratilayotgan keng imkoniyatlar va ularning hayotdagi o'rni haqida tushunchalar berdi.
Yana bir gap. “Jaholatga qarshi — ma'rifat!” degan gap bor edi. Darhaqiqat, bunday illatlarning oldini olishda yoshlar orasida kitob mutolaasini kuchaytirish katta ahamiyatga ega. Bu borada qishloqlarda deyarli yo'qolib ketgan kutubxonalar faoliyatini tiklaydigan vaqt keldi.
Zero, kitob kirgan qalbda esa yomonlikka, tamagirlikka o'rin qolmaydi. Qolaversa, poraxo'r osmondan tushmaydi. U yonimizda, oilamizda shakllanadi. Shuning uchun ham unga qarshi kurashni aynan shu yerdan boshlash kerak!
* * *
…Tolib degan do'stim asalari boqadi. Uning aytishicha, bu ajoyib jonzot minglab gullardan faqat mehnat qilib bol yig'arkan.
Eng qizig'i, u oilasiga hech qachon harom narsani olib kelmas ekan. Agar mabodo shunday holat ro'y bersa, o'sha harom luqmani olib kelgan asalari, albatta, jazolanar, uyaga kiritilmas ekan. Mana intizom, mana qoida!
O'ylab qolasan kishi. Nahotki shu tilsiz jonzot anglagan oddiy haqiqatni har narsaga aqli yetadigan odam bolasi bilmasa…
Agarda ota-onalar ham bolalarini o'sha asalaridek nazorat qilganlarida edimi…
Yormamat RUSTAMOV,
jurnalist.