Ham sururli, ham mahzun suhbatlar…
(O'zbekiston Respublikasi san'at arbobi, taniqli telerejissyor Qo'zijon Hakimovni eslab)
Xotira ruhidagi ko'rsatuvlar tayyorlayotganimizda, Ozod domla (O'zbekiston Qahramoni Ozod Sharafiddinov — I.R.) — hech biri bu qadar murakkab bo'lmagan XX asrda yashab ham “…umrida hech kimni hech qachon sotmagan” deya Maqsud Shayxzodani, uning mashhur misrasini eslardilar:
O'lganda yuz soat yig'lab
turgandan, —
Uni tirigida bir soat yo'qlang!
Keksalik zahmati va xastalik azobini ijodni anglash baxti bilan yengishga intilgan donishmand ustoz, oxiratingiz obod bo'lsin!
Dunyoning o'tkinchiligi-yu, mehr-muhabbatning buyuk tilsimidan ogohlantirardilar go'yo… Oradan deyarli qariyb chorak asr o'tgan bo'lsa-da, bu so'zlarning billuriy jarangi xuddi kechagiday yodimda. O'shanda tushunmagan ekanman. Mana, hozir ko'zimda yosh bilan eslayapman o'sha kunlarni. Shu kulib turgan Quyoshning bir kun kelib, yonib ketishi-yu, olam zulmatda qolib ketishi, shu cheksiz koinotda dumalab-sumalab, qanchadan-qancha azobu uqubatni-yu xiyonatni, muhabbatni, insoniy shodliklarni yuk qilib chopib borayotgan zamin — Yer kurrasining ham bir kun kelib, chaqmoq chaqqandek portlab, yo'q bo'lib ketishini… o'ylayman men ham. Musulmonman axir, sobitman, sobirman… Allohim, o'zing kechir, gunohlarim bor mening ham e'tiqodimda, kemtiklarini to'ldir!..
Dunyoning omonatligini o'ylarkansan, odamlar oldidagi mas'uliyatni his qilarkansan oltmish yosh arafasida… Bir og'iz shirin so'z, chiroyli tabassum senga yuzma-yuz bo'lgan INSON zotiga qanchalik kuch-quvvat, baxt va hayajon lahzalarini keltira olishini, shuni bir umr bilmay ko'r bo'lib, gohida baqrayib, gohida ters o'girilib ketganingga, “mag'rur”, “yaltiroq”, “billur” bo'lib yashash naqadar noto'g'ri ekanligiga afsuslar chekasan… Nachora, ortga qaytarib bo'lmaydigan narsalar ham bor bu olamda…
Ey, dunyoi dun…
Shoir Ramz Bobojon esa: “Xotira — ikkinchi umr”, deguvchi edilar. Chunki xotira bilan yashaysan, unga suyanasan, madad olasan. Inson aynan xotirasi tufayli jonivorlar dunyosidan farqlanadi. Lekin ilm-fan buni isbotlagan ekan. Shundaymikan o'zi? Aytmatov asarlarida esa boshqa holat… Odamlardan ko'ra mehribonroq, oqibatliroq bo'rilar…
Turfa odamlar, turli voqea-hodisalarga duch kelganimda, ustozimiz Qo'zivoy akani eslayman. Sodda, to'g'riso'z, kuydi-pishdi, mehribon inson edilar… Sog'inaman. Yuragimga og'riq kirib ketadi.
O'zbek xalqi boy madaniyatining haqiqiy targ'ibotchisi, televidenie rivojiga sadoqat bilan xizmat qilgan, yuzlab ko'rsatuvlari O'zbekiston televideniesi “Oltin fondi”iga kiritilgan, O'zbekiston Respublikasi san'at arbobi, taniqli telerejissyor Qo'zijon Hakimovning ijodiy faoliyatidan, badiiy mahoratidan qanchalik oziqlangan bo'lsam-da, bir satr ham qoralamagan ekanman. Afsuski…
“Ustoz otangdan ulug'”… Xalqimiz maqolining tub mohiyatini Aflotunda uchrataman: “Otang seni osmondan yerga tushirgan, ustoz esa seni yerdan ko'kka olib chiqadi”. Qo'zivoy aka bizda televidenie istiqbolini ko'rgan, ertangi kunga ishongan — otaday mehribon, otaday bag'rikeng ustoz edilar.
“Televidenie!” Biz ish joyimiz haqida shunday ma'lumot beramiz. Ilgari bu ohanraboni uncha tushunmasdim. Nega bu yerga hamma talpinadi, deya o'ylardim. Tan olish kerak, televidenie shunday joyki, oddiy shifokor yo o'qituvchi mehnatidan ko'ra, hatto gazeta va radiodagi qalamkashlardan ham ishingiz tez ko'rinadi. Aslida, o'zingizga yuklatilgan yumushnigina bajargansiz, xolos. Lekin odamlar sizga katta bir ishni do'ndirib qo'ygan kishidek qarashadi…
To'g'ri, bugungi kunga kelib, globallashuv bois biz an'anaviy OAV yangi telekommunikatsiya vositalari — internet saytlari, ijtimoiy tarmoqlardan ko'p jihatlarda ortda qolyapmiz. Lekin baribir televidenie — mo''jiza, u xonadonimizning aziz mehmoni, uyimiz to'ridan pastga tushmaydi, ko'zni og'ritmaydi, ishonchli, qadrdon! Axir Toshkentda tug'ilgan u, kelajagi anchayin umid uyg'otyapti. Har holda, men shunday umid qilaman. Muhtaram Yurtboshimiz axir Murojaatnomalarida aytdilar-ku: “So'z erkinligi va ochiqlik siyosatidan endi hech qachon orqaga qaytmaymiz”, deb. Bu so'zlar jarangi hali-hanuz quloqlarimizda. Rahmat sizga, Prezident!
Chindan ham televidenie — mo''jizadir, axir qaerga borsangiz, dunyoning qaysi davlati, mehmonxonasiga kirsangiz ham birinchi bo'lib pultga yopishmaysizmi? Shaxsan menda shunday. Ozod domla kitobni “birinchi mo''jiza” deb ataganlari holda, men dunyoning yettinchi mo''jizasi — Misr ehromlari oldiga borganimda, uni tan olgan holda, baribir: “Kechiring meni, Misr ehromlari, sizlarning mo''jiza ekaningizga shubham yo'q, lekin men uchun televidenie — mo''jizadir”, deb baralla aytib keldim.
Qo'zivoy akani (u kishini shunday atardik. Aslida, ismlari — Qo'zijon — I.R.) ilk bor 1989 yilning yanvarida odatdagi haftalik majlisda ko'rganman. Ozg'in yuzdagi ichiga kirib ketgan iyaklar nihoyatda jiddiy tus bersa-da, mehr-muhabbat to'la katta-katta ko'zlari qiyofani istarali qilib ko'rsatardi. “Ey, ko'zingni ochib qara, pushti ko'zoynaklaringni yech, unga yaqinlasha ko'rma-ya, baloga qolasan! Juda injiq, baqiroq odam”, “…bir janjal ko'tarsa, telestudiyaning tomini ko'tarib yuboradi”, degan ogohlantirishlarni ham eshitganman. Lekin ishim yurishmay, tushkunlikka tushib yurgan kezlarimda birinchi bo'lib menga yordam qo'lini uzatgan, ish o'rgatgan ham o'sha “mashhur janjalkash” Qo'zivoy aka bo'lgan. Hatto murakkab janrdagi videofilmlarga ssenariylar yozishni ham ishongandilar. O'sha yillardan xotira — talay videofilmlarimiz “Oltin fond”da qoldi. Yana… yana teatrlashtirilgan katta bayram tomoshalarini yaratish bo'yicha shunday ko'p maslahatlar, tavsiyalar, yo'nalishlar berganlar. Axir bayram dasturlarini 70-90-yillarda ular tayyorlaganlar. “Yulduz-shou” esingizdami 1999 yil Yangi yil oqshomiga tayyorlangan?..
“Ilmira, siz ko'rsatuvni tayyorlayapsizmi, yozuv jarayoni, tafsilotlarni, voqea-hodisalarni ipidan-ignasigacha xayolingizga dur marjonlarday tizib chiqishni o'rganing. Daftar tutib, hammasini yozib boring. Qayta-qayta ko'rishdan erinmang, montajda dubllarning eng yaxshisini olishga harakat qiling”, derdilar. Ustozimiz shogirdlarining hammasida nafaqat televideniega, balki hayotga ham halol munosabatni tarbiyalar va talab qilardi.
— Bayram dasturlarini yozishda birgina konsert dasturini bir smena yozgan paytlari ham bo'lgan. Ma'mura Ergasheva, Sherali Jo'rayevlar “boshqa yozmang, charchab qoldik” deb o'tirib qolishgan paytlar bo'lgan, — deya eslagandi ustoz Anbara Otamurodova. — Dubl ustiga dubl… Yaxshi ish uchun vaqtni ham, sog'liqni ham ayamasdilar.
O'zim ham guvohman. San'atkorlar yig'lab ham yuborishardi ba'zan… Asablar qaqshab ketsa-da, o'zlari ham, guruh ham joyidan jilmasdi. Montaj xonasida qariyb ikki kunlab qolgan damlari ham bo'lgan…
Barcha Qo'zivoy akaning katta iste'dod sohibi ekanini, televidenie faqat shunday odamlar evaziga yashashini yaxshi bilardi. Lekin 1980 yilning Yangi yil oqshomida ketib qolgan “siyosiy xato” uchun ularni katta idoraga “asl aybdor” sifatida olib borishgan va “qo'lidan ish kelmasa, bu joyni bo'shatib qo'yish kerakligini uqtirishgan” va ariza yozdirib, ko'chaga uloqtirib yuborishgan ekan. O'shanda birinchi infarktni olgan ekanlar bechora ustozimiz.
Qo'zivoy aka nekbin shaxs bo'lib, hech og'rinib gapirmasdi. Bu telerejissyor tasvirga tushirmagan biror-bir san'atkor yo'q edi. Hamma-hammani… iste'dodi yalt etgan qo'shiqchi yoki raqqosa chiqsa, xalqqa uning san'atini ko'rsatishga intilardi. Chinakam xayrixohlik bilan qarardi. Lekin inja ko'ngilning ra'yiga qarshi borilmasdi. Faqat u tanlagan odamlargina tasvirga olinardi.
O'sha paytdan buyon hali-hanuz bir afsona yuradi. 1976 yil. Navbatdagi “s'yomka”dan so'ng mashhur bir artist “Xalqlar do'stligi”dagi kvartiralariga olib borib, “Jiguli”sining kalitini tutqazibdi: “Qo'zivoy aka, sizga rahmat, siz tufayli shu darajaga yetdim, mashhur bo'ldim, men yangisini olarman”.
Rejissyor esa inkor ma'nosida bosh chayqagan…
Shunaqangi halol inson edilar.
1990 yili ustozga “O'zbekiston Respublikasi san'at arbobi” degan yuksak unvon berilganida hammamiz xursand bo'lganmiz. Telestudiyaning hamma xonalarida bayram bo'lib ketgan. Diktorlar ham xursand, farroshlargacha hamma xursand bo'lgan. Hamma-hammamiz bayram qilganmiz. Xonalardan faqat yaxshi so'zlar, tilaklar eshitilgan. Ota-onam ham: “Haqiqiy yaxshi odam oldi-da”, deyishgan. Shu voqea chin iste'dodning haqiqiy ma'noda tan olinishi edi.
1989 yilning noyabr oyidagi voqeani yodga olay. Mamlakatimizning o'sha paytdagi rahbari Islom Karimov respublika paxta rejasi bajarilishi munosabati bilan yozilgan bayram dasturining barcha ijodkorlarini Markaziy idoraga taklif qilganlarida, suxandon Ra'no Jo'rayevaga qarata: “Efirdagidan ko'ra ham jozibador ekansiz”, Qo'zivoy akaga esa: “Hech o'zgarmabsiz, o'sha Qashqadaryo teatriga yangi kelgan paytingiz qanaqa bo'lsangiz, hali ham shunday qolibsiz”, degan ekanlar. Aytishlaricha, muhtaram shaxsning bu gaplaridan hayajonlanib ketib, Qo'zivoy aka o'rinlaridan turishni ham bilmay, keyin bu holatni kulib-kulib eslab, “Eslarida ekanman!” deb gapirayotganda ham: “Yurtboshi-da… salavotlaridan hayajonlanib ketdim…” deb: “Mana, hozir ham shu voqeani eslasam, oyoqlarimgacha titroq bosadi”, derdilar. Ah, ustozim-a… Shunaqa samimiy bo'lganlar mening ustozim!.. E'tirofdan faxrlanar, ishlari xalqqa manzur kelayotganidan xursand bo'lar, rahmatlarni quvonib eshitar, so'ng o'ziga xos tarzda alqab qo'yardilar. Nazarimda, yana ham yaxshi ishlashni istardilar. So'nggi yillarda Mustaqillik va Navro'z bayramlarining translyatsiyalarida jon-jahdlarini berib ishladilar.
Mustaqillikning o'n to'rt yillik bayram tantanasida men ham o'sha bosh maydonda edim. Ulkan sahnadagi tomoshani birinchi marotaba kuzatardim-u, yuragimning bir chetida — maydonning yonginasida turgan ko'chma televizion stansiyada ustozim ishlayotgani, bir vaqtning o'zida katta maydonni qamrab olish, bir necha o'nlab kameralar muhrlayotgan tasvirning eng go'zali, eng jozibadorini, eng ta'sirchanini ko'zdan qochirmaslik, juda katta guruhni dirijyor singari boshqarish jarayonining mashaqqatini dildan his qilib, ezilib o'tirardim.
Tantana nihoyasiga yetib, maydondan chiqayotganimizda Qo'zivoy aka ko'chma televizion stansiyadan chiqib, bir talay hamkasblar davrasida turgan ekanlar. Guruh ham, Qo'zivoy aka ham ko'tarinki kayfiyatda. Ikki oylik uzoq izlanish va ikki soatlik tomosha mashaqqatlarini ortda qoldirgan ijodkorning baxtli onlari edi bu. O'sha manzarada o'z ishi va hayotidan mamnun odamning qiyofasi ko'rinib turardi.
Shu alpozda meni uzoqdan ko'rib, qo'llarini ko'tardilar.
— Qo'zivoy aka, zo'r! — dedim quvonch bilan.
— Hali ko'rmadingiz-ku, — dedilar.
Tushundim, ya'ni tantanani hali televizor orqali ko'rmaganman.
— Yaxshi chiqqan, ishonaman, tabriklayman! — dedim bor ovozim bilan.
Meni jilmayib kuzatganlar. Hali ham o'sha tabassumni yuragimning bir qatida eslayman. Qandaydir kichik syujet tayyorlayotgan bo'lsam-da, o'sha tabassum meni ta'qib qilaveradi. Elbek Musayev, Lyubov Yuxnova, Ubay Burhon, Samad Po'latov, Bahodir Muhamedov, Larisa Inozemseva, O'rol O'tayev… O, qanchalar yuragimga yaqin edi bu odamlar! Qani ular bugun?..
Barcha ustozlar singari shogirdlari bilan faxrlanardi. Esimda, shogirdlari Avaz Boqiyev haqida gapira turib: “U mendan o'tib ketdi”, degandilar. O'z bilganlarini yashirmay o'rgatganlari, bag'rikengliklari boismi, ko'pchilik ularga ergashardi. Shukrullo Ubaydullayev, Avaz Boqiyev, Ergash Mo'minov, Baxtiyor Nuriddinov, Alisher Madrahimov, Mohigul Hamroyeva, Erkin Isomiddinov va yana o'nlab yoshlar… Vafotlaridan keyin “Qo'zivoy aka mening ham ustozim edi” deyishganida, “Tavba, shuncha odamni ortidan ergashtirish bir odamga og'irlik qilmaganmikin?” degan o'y kechgandi xayolimda.
Aslida, Qo'zivoy aka odam ajratardi. Odamni odamdan ajrata bilardi. Shogirdlar halollikdan chekinguday bo'lsa, ismini tilga olishga ham or qilar, hech gapirmasdi.
Ustoz shaxsiy hayotda ham o'z baxtini topgan inson edi. Rafiqasi Muborak Hakimova uzoq yillar “O'zbekiston” telekanalining tonggi dasturida ma'mur bo'lib ishlagan. Turmush o'rtog'ining oddiy odam emas, katta shaxsligini yaxshi tushunar, chin dildan hurmat qilib, e'zozlardi.
“O'g'illaringiz yaxshimi?” — deb so'ragan kezlarimiz: “Ularni qarigan chog'imda topdim”, — deb quvonch bilan gapirardi-yu, “Ulg'ayganini ko'rarmikanman?” deya jim bo'lib qolardi.
…Odam bir kunda o'lmaydi, inson bolasining o'limi ham tilsim. Hammamizni – shogirdlari, hali nihoyatda murg'ak farzandlari-yu, jondan sevgan televidenieni tashlab, Qo'zivoy aka to'satdan vafot etdilar. Pensiyaga chiqqan birinchi kunlarining oqshomida bo'lgan bu voqea… Televidenieni ham juda qattiq sevib bo'lmaskan… Shunga ham yigirma yildan ortiqroq vaqt o'tibdi. Joyingiz jannatlardan bo'lsin, ustozim…
Nima ham deymiz, hammamiz Yaratgan ilkidagi bir bandamiz. Hayot esa qanchalik shirin, murakkab va sirli bo'lmasin, insonga juda qisqa muddatga berilgan. Faqat kamdan-kam odamlargina o'zidan chiroyli va munosib iz qoldira oladi. Shogirdlar qachon uchrashib qolsak, gaplarimiz, albatta, “Qo'zijon aka” tevaragida aylanadi. Xotiralarga boy, ham sururli, ham ezgin suhbatlardan so'ng o'ylanib qolaman. Ustozimga munosibmanmi? Televideniega ko'z tikkan xalqqa-chi? Bizni el-yurtga tanitgan, oq yuvib, oq taragan televideniemiz oldidagi mas'uliyatni his qilyapmizmi?
Shuni unutmasak, bas.
Ilmira RAHMATULLAYEVA.