Tagsarlavha

Tagsarlavha o'sha davrda onda-sonda qo'llanilgan bo'lsa ham, milliy matbuotimiz sahifalarida uni o'tgan asrning oxirgi 20 yili davomida Samarqand jurnalistika maktabi vakili, taniqli hamkasbimiz, ustoz Ahmadjon Muxtorov ko'proq ommalashtirgan degan fikrdaman. Ochig'i, bir qator gazetalar taxlamlarini ko'zdan kechirgach, menda shunday fikr paydo bo'ldi. So'zimni isbotlash uchun bitta misol keltiraman. 1982 yilda bosh muharrir meni tumanga tezkorlik bilan material tayyorlash uchun jo'natdi. Maxsus ishchi guruh g'o'za parvarishini nazorat qilganda u yerda xo'jasizlikka duch kelgan. Kamina borib ahvolni o'rgandim, material qildim va maqola nomerga ketadigan bo'ldi. Shunda bosh muharrir tanqidiy maqolam sarlavhasini o'zgartirib, “To'g'ri yo'lni qo'yib, teskari yurganlar yoxud saratonda g'o'za parvarishini barbod qilayotganlar” deb sarlavha qo'ydi. Yashirib o'tirmayman, o'shanda Ahmadjon aka o'ylab topgan sarlavha bilan tagsarlavhani maqolamdan ustun qo'yganman.

Faqat bugina emas, gazetamizda har ikkita maqolaning bittasi tegishli tagsarlavha bilan berilardi va bu arxivdagi taxlamlarda turibdi. Ishonchingizni mustahkamlash uchun “Zarafshon” (sobiq “Lenin yo'li”) gazetasining 1988 yildagi sonlaridan quyidagi sarlavha va tagsarlavhalarni keltirib o'tmoqchiman:

“Tarbiya gurungi // ateistik targ'ibotni uyushtirish yo'llaridan biri haqida mulohaza”. “Kel, bag'rimga bosay, qadrdonim // sho'raviy Sovet afg'on do'stligidan bir lavha”. “Tashabbus qo'llab-quvvatlansa va keng yoyilsa // yoki dukkakli don ekinlarini pudrat usulida ekishni tashkil qilgan sovetobodlik dehqonlar yo'lida to'g'onoq bo'layotgan muammolar xususida”. “Pentagonning sandig'idan // AQShning Afrikadagi qallobligi”. “Tartibsizlik nimadan boshlanadi? // Avtomobil transporti ishi bugungi talabga mutlaqo javob bermayapti”. “Ko'za sindirgan azizmi? // Yoki Bolshevik rayonidagi Samarqand sovxozi direktori X.Mustayevning buyruqbozlik uslubi”. “Hamdard ko'pu dard arimaydi // yoki inson taqdiriga befarqlik, arznomalarga yuzaki yondashish oqibati”.

Sir emas, o'sha davrda Moskva va Toshkentda chiqadigan gazetalarda ham tagsarlavha juda kam qo'yilardi. Bu uslub “Trud” va “Argumentы i faktы” gazetalarida ko'p ishlatilardi.

1990 yilda kamina “O'zbekiston ovozi” gazetasining Samarqand viloyati muxbiri bo'lib ishga kirdim. Esimda, qancha maqola yuborsam ham chop etilishda tagsarlavhasiz chiqib ketardi. Bitta “O'zbekiston ovozi” emas, boshqa gazetalarimizda ham tagsarlavha deyarli qo'yilmasdi. Keyinchalik o'zim tahririyatga borib, hamkasblarim, tegishli bo'lim mudirlari bilan suhbatlashib, fikrimni tushuntirib, yozgan tagsarlavhalarimni qoldirishga erishganman. Shundan so'ng “Tergovchining xatosi nima sababdan ro'y beradi? // Uning bo'lmasligi mumkinmi?” (1991 yil 4 sentyabr), “Chorrahadagi chiroqlar // davlat avtoinspeksiyasiga xalaqit berayotgan muammolar xususida” (1991 yil 6 fevral) kabi sarlavha va tagsarlavhali maqolalarim chop etildi.

Har qalay, o'shandan keyin boshqa muxbirlarning ham ayrim maqolalari tagsarlavha bilan chiqadigan bo'ldi.

Umuman, tajriba shuni ko'rsatyaptiki, tagsarlavha avvalambor sarlavhadagi maqsadni aniqlashda, hatto uslubni oydinlashtirishda ham katta ahamiyatga ega. E'tibor qilganmisiz, agar sarlavha bilan tagsarlavhani ayon, mukammal qo'ya olsangiz, maqolani yozishda qiynalmaysiz.

Tagsarlavha har bir yo'nalishdagi maqolada o'ziga xos vazifani bajaradi. Kamina o'zim yozgan maqolalarni nazarda tutganligim uchun ham shaxsiy tajribamni o'rtaga tashlayapman. Bu jarayon, albatta, boshqalarda boshqacha kechishi mumkin.

Birinchidan, tagsarlavha gazetxonni mushohadaga chorlaydi. Misol uchun, “Turkiston” (sobiq “Yosh leninchi”) gazetasining 1986 yil 18 dekabrdagi sonida bosilgan “Ming eshikka sarg'ayib // yoki oqqush, cho'rtanbaliq va qisqichbaqa haqidagi masalga yangicha qiyos” maqolamda bilim yurtida kasb o'rgangan yoshlarning o'z yo'nalishi bo'yicha ish topishi muammosi ko'tarilgan. “O'zbekiston ovozi” gazetasining 1990 yil 27 oktyabrdagi sonida chiqqan “Arzimni aytay bodi sabog'a // yoki Samarqand huriliqosi nima uchun o'z oshiqlarining sevgisini rad etganligi xususida zamonaviy ertak” maqolamda rahbarlar aybi bilan yuzaga kelgan ekologik muammolarga e'tibor qaratilgan. Shu gazetaning 1992 yil 25 sentyabrdagi sonida esa kamina “Qadriyatlari sarbalandmi? // Keling, yaxshisi, bu savolga javob berish uchun turmush muammolari xususida andak mulohaza yuritaylik” sarlavhali materialda o'quvchini umuminsoniy qadriyatlar himoyasiga da'vat etganman.

Tagsarlavhaning yana bir vazifasi bu real nomutanosiblik yoki kamchilikka fikrni qarata olishdir. “Tekinxo'rlikmi yoki muttahamlik? // Hammaning joniga tekkan, lekin aralashishni istamaydigan “nozik masala” xususida” (“Zarafshon”, 2008 yil 18 sentyabr), “Qalamning kuchi // yoxud halol non hikmati xususida” (“Ma'rifat” gazetasi, 2005 yil, 27 avgust), “Manfaatning mezoni nima? // Ma'naviy qoniqishmi yoki moddiy ne'mat?” (“Hurriyat”, 2002 yil 11 oktyabr) kabi maqolalarda ruhiyatimizdagi holatlar haqida mulohazalar yuritilgan.

Kaminaning anglashicha, tagsarlavhaning yana bir vazifasi, bu — joylardagi qusurlarga mutasaddilarning e'tiborini jalb qilishdir. Bu fikrga “Kichik korxona sog'in sigirmi? // Samarqand viloyatida ishbilarmonlik to'g'risidagi qonunlar qo'pol tarzda buzilayotir” (“O'zbekiston ovozi”, 1992 yil 9 iyun), “Ishdan bo'shatilsin // ana shunday so'zlar bilan tugagan buyruqlarning 70 foizdan ko'prog'i g'ayriqonuniy deb topilyapti” (“O'zbekiston ovozi”, 1991 yil 10 oktyabr), “Kofirqal'a kechirarmikan? // Yoki VIII asrdan beri Darg'om kanali bo'yida sukut saqlab kelayotgan yodgorlik va unga salbiy munosabat haqida” (“O'zbekiston ovozi”, 1992 yil oktyabr), “Abulqosim bobo nega tajang? // Yoxud Samarqandda olti yildan beri davom etib kelayotgan bir uy-joy mashmashasi” (“O'zbekiston ovozi”, 1993 yil 6 may), “Taloq qildingmi, uy ham topib ber // yoki er-xotin o'rtasidagi bir uy-joy janjali haqida” (“O'zbekiston ovozi, 1993 yil 23 iyun) kabi maqolalar misol bo'la oladi.

Tagsarlavha, tabiiyki, axborot yoki yangilikni sharhlashga ham xizmat qiladi. Bunday yo'nalishda yozgan maqolalarimdan biri “Oqsoqollar va beminnat homiylar // Samarqand viloyatida ta'lim ishini jonlantirishga ko'mak bermoqda” (“Xalq so'zi”, 2002 yil 8 may) maqolamni misol keltirishim mumkin.

Tagsarlavha bugun ommalashib, shakllanib ulgurdi. “Ishonch”, “XXI asr”, “Yangi O'zbekiston”, “Hurriyat” gazetalarida biz uning nihoyatda chiroyli loyihalarini ko'ryapmiz.

Shu sababli yosh hamkasblarimga bu uslubdan doimo foydalanishni tavsiya qilaman. Albatta, bunga birinchi bo'lib o'zim amal qilaman. Ayniqsa, tagsarlavhalarda xalq maqollari, iboralaridan, badiiy asarlardagi turli tashbehlardan foydalanish o'quvchining maqolaga e'tiborini tortish barobarida muallif bilimi va iqtidorini ham namoyon etadi.

Farmon TOShEV,

O'zbekiston Respublikasida xizmat ko'rsatgan jurnalist,

“Zarafshon” va “Samarkandskiy vestnik” gazetalari bosh muharriri.