Boburshunoslik ilmidagi ayrim muammolar

Muhammad Haydar mirzo qaysi xalq tarixchisi?

Ayrim buyuk zotlarning ilmdagi qismati juda ajoyib bo'ladi. Bobur Andijonda tug'ilib o'sgan. Ammo boburshunoslik, garchi O'zbekistonda XXI asrning dastlabki o'n yilligida uzil-kesil shakllangan bo'lsa-da, o'zga mintaqalarda, ayniqsa, G'arb mamlakatlarida XVII-XIX asrlarda rivojlangan.

Boburning bo'lasi — xolavachchasi, taniqli o'rta asr tarixchisi Muhammad Haydar mirzo Ayoziy hozirgi Tojikiston Respublikasining O'ratepa (Istaravshan) shahrida dunyoga kelgan. Hayotining o'n to'qqiz yili Uyg'uristonda, o'n sakkiz yili esa Hindistonda o'tgan. Hozir u “Qozoq tarixshunosligining Gerodoti” deb e'tirof etiladi (Abdusattor Derbisali, filologiya fanlari doktori, professor). Qozog'iston Respublikasida Muhammad Haydar mirzo nomidagi universitet (Taroz shahrida), ko'chalar va maktablar mavjud. Taroz shahrida Muhammad Haydar mirzo hayoti va ijodini o'rganish markazi faoliyat ko'rsatadi. Qozog'istonda Muhammad Haydar mirzo haqida yuzga yaqin monografiya va risolalar, mingga yaqin ilmiy maqolalar yozilgan. Bu holatlar Bobur va Muhammad Haydar mirzoning baxti va saodatidir.

Ulug' zotlarni boshqa bir xalq olimlari ulug'lab, ular haqida kitoblar yozar ekan, tan olib, o'zlashtirar ekan, buning nimasi yomon?

Yurtimizda Muhammad Haydar mirzoning “Tarixi Rashidiy” asarini birinchi bo'lib rus tiliga tarjima qildik (1996 yil). Uning “Jahonnoma” dostoni ilk bor 1999 yilda nashr etildi. Keyinchalik u hozirgi o'zbek tiliga ham tarjima qilindi (2010), shuningdek, uyg'ur tilida nashr etildi (2011). Bobur nomli xalqaro jamoat fondi “Muhammad Haydar mirzoning jahon madaniyati tarixidagi o'rni” mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman o'tkazdi. Unda o'ndan ortiq mamlakatdan olimlar ishtirok etdi. Anjumanga taqdim etilgan maqola va ma'ruzalar to'plami o'zbek va ingliz tillarida nashr etildi.

Biz quyida boburshunoslikdagi haqiqat va ayrim yolg'on ma'lumotlarga ilmiy jamoatchilik e'tiborini jalb etmoqchimiz. Avvalo, “Boburnoma”dagi ayrim matnlarga aniqlik kiritishga oid fikrlarni aytib o'tmoqchimiz.

Boburning mashhur toshbitigi qachon yozilgan?

“Boburnoma”da muallifning o'zi qayd etgan toshbitik yozilishi tarixi hijriy 906 yil voqealarida keltirilgan. Matn tabdili quyidagicha: “Obburdondon quyiroqda bir chashma bo'lib, bu chashma tepasida bir mozor turibdi. Ushbu chashmadan yuqorisi Maschoga qarashli, quyisi esa Palg'arga taalluqlidir. Ushbu chashma boshida, uning yoqasidagi toshga ushbu uch baytni o'yib yozdim:

Shunidam, ki Jamshedi farruxsirisht,

Ba sarchashmae bar sange navisht:

“Bar in chashma chun mo base dam zadand,

Biraftand to chashm barham zadand.

Giriftem olam bo mardiyu zo'r,

Va lekin naburdem bo xud ba g'o'r”.

Mazmuni:

Eshitganim borki, Jamshiddek nomdor

Boshbuloq toshiga yozdirdi yodgor:

“Bu buloq boshida ko'plar tin oldi,

Ko'z yumib-ochguncha yitdi — yo'qoldi.

Mardligu zo'rlik-la olamni oldik,

Lekin qabristonga quruq yo'l soldik”.

Bu tog'li maskanda toshga o'yib bayt va nasrlar bitish odatdir”.

Ushbu ma'lumot milodiy 1502 yilga to'g'ri keladi. Sa'diy Sheroziyning “Bo'ston” asaridan olingan mazkur uch baytning oldingi ikki bayti Sharafiddin Ali Yazdiyning “Zafarnoma” asarida Amir Temurning Ulug' Tog'dagi toshbitigi haqidagi ma'lumotlar sahifasida keltirilganini tarixchilar yaxshi biladilar. Biz bu gapni Sohibqiron Amir Temur va Bobur toshbitiklaridagi aloqadorlikka ishora qilish uchun ataylab eslatdik, xolos.

Bobur nomli xalqaro ilmiy ekspeditsiya 2009 yil sentyabr-oktyabr oylarida Qirg'iziston, Tojikiston, Afg'oniston yo'nalishidagi safari payti Obburdon kentida bo'lib, Zahiriddin Muhammad Bobur qadamjolari va uning toshbitiklarini izlash, topish va o'rganish bilan mashg'ul bo'ldi. Jumladan, Obburdonning Shamtich qishlog'idagi “Durust” qabristonidan Boburning toshdagi dastxatini topishga ham muvaffaq bo'lindi. Toshbitikdagi Bobur yozuvi:

Kofiro, mardumshikoro,

yak zamon ohistatar,

Ki ohui bechoraro tob-i tiri turkon nest.

Va kotibning qaydi:

In kitobai miram Boburxon.

Xalladallohu mulkahu va sultonahu.

Mazmuni:

“Ey kofir, ey odam ovchisi!

Bir lahza shoshma.

Sho'rlik ohu turk o'qiga

bardosh bera olmaydi.

Bu amirim Boburxonning bitiklaridir.

Alloh uning mamlakati va

sultonligini abadiy qilsin”.

Ekspeditsiya a'zolari ko'p izlanishlardan so'ng Boburga taalluqli yana to'rtta toshbitik 1953 yilda tarixchi Ahror Muxtorov va uning akasi Mirhaydar tomonidan poytaxtga olib ketilgani haqida ma'lumot oldik. So'ng Dushanbe shahridagi Tojikiston xalqlari qadimiy san'ati muzeyi (arxeologiya muzeyi)da saqlanayotgan bitiktoshlarni o'rganishga muvaffaq bo'ldik. Biz uchun eng muhimi mashhur Bobur toshbitigi edi. Uni turli tomonlardan suratga oldik, sinchiklab o'rgandik va hayratda qoldik. Chunki toshbitik ostidagi tarixiy sana “Boburnoma”da keltirilganidek 907 (1502) yil emas, balki 917 (1512) yil edi. Ushbu tarixiy sanalardagi farq ko'p narsalarni qayta ko'rib chiqishni taqozo etadi:

Birinchidan, Bobur qo'li bilan yozilgan toshdagi ma'lumot kitobdagidan o'n yilga farq qilmoqda. Qaysi biri haqiqat? Kitobdagi sanami yoki toshdagisi? Har holda, mantiq va haqiqat toshdagi tarixiy sana tomonida. Chunki toshda Boburning o'z dastxati bor, kitob esa boshqa kotib dastxati bilan bitilgan.

Ikkinchidan, ko'plab boburshunoslar bilib-bilmay “Boburnoma”ni Bobur taxtga chiqqan yildan boshlab kundalik tarzda yozib borgan, degan noto'g'ri fikrni ilmiy ma'lumot sifatida qayd etib kelganlar. Buni mazkur toshbitikdagi sana rad etmoqda. Chunki “Boburnoma” 1525 yildan yozila boshlangan. Muallif esa sakkiz yil o'tgach yozgan asarida toshbitik sanasini ko'rsatishda o'n yilga yanglishgan. Ehtimol, “Boburnoma” yozilayotgan paytda kuchli jala vaqtida shamol uning varaqlarini to'zg'itib, sahifalar nuqsonli yig'ilgandir. “Boburnoma”ning Hindistonda yozilganiga yana bir aniq dalil bor: asarning “Farg'ona” qismida ham masofa va vaqt tushunchalariga oid ko'plab istilohlar hindcha ekani kuzatiladi.

Bobur Muhammad haydarni qaerga jo'natgan?

Endi “Boburnoma”dagi yana bir ma'lumotni eslaylik. Bobur Muhammad Haydar mirzoni Kobulga Qal'ai Zafardan chaqirtirib olib, uch-to'rt yil tarbiyalaydi. Samarqandni uchinchi marta olganida Boburning jiyani, Haydar mirzoning pochchasi Sulton Saidxon iltimosiga ko'ra xolavachchasi Muhammad Haydar mirzoni (agar asarga ishonsak) Koshg'arga jo'natadi. “O'g'ul Haydar mirzo edi. Otasini o'zbak o'lturg'ondin so'ng kelib, mening mulozamatimda uch-to'rt yil bo'ldi. So'ngra ijozat tilab, Koshg'arga xon qoshig'a bordi”. (“Boburnoma”, 2002, 39-bet) Aslida-chi?

1512 yilda Said Muhammad boshchiligidagi mo'g'ullar Andijondan dasht o'zbaklari — shayboniylarni quvib chiqarib, Boburni Andijonga taklif qiladilar. Bobur Andijonni Sulton Saidxonga bag'ishlab, uni xon qilib yuborgan edi. “Shoh Ismoil Shayboniyxonni Marvda olg'onda, Qunduzg'akim o'ttum, Andijon viloyati mening sori boqib, ba'zi dorug'alarini qavlab, ba'zi yerlarini berkitib, manga kishi yibordilar. Men Sulton Sa'idxong'a bori navkarlarimni topshurub, ko'mak qo'shub, zodu bud Andijon viloyatini bag'ishlab, xon qilib yibordim. (“Boburnoma”, 2002, 151-bet).

Ubaydullaxon Turkistonga qochib ketganida uning xotini Habiba Sulton Xonish (Muhammad Haydarning opasi) ko'chada qolgan edi. Said Muhammad (Xonishning amakisi) uni topib, Andijonga olib kelib, Sulton Saidxonga nikohlab bergan edi.

Habiba Sulton Xonishning iltimosiga ko'ra, Sulton Saidxon Muhammad Haydarni Andijonga chaqirtirib olgan edi. Ana shu fakt ham Boburning Muhammad Haydarni “Koshg'arga jo'natgani” haqidagi ma'lumotning haqiqatga to'g'ri kelmasligini, shuningdek, “Boburnoma”ning kundaliklar shaklida har yili yozilmaganini, balki Hindistonda yozilganini tasdiqlaydi. Chunki asar Haydar mirzo jo'nab ketganidan 14 yil keyin yozilgan. Zero, Muhammad Haydar Samarqanddan Andijonga kelib (1512 yil), ikki yildan so'ng, 1514 yilda Sulton Saidxon bilan birga Koshg'arga harbiy yurishga otlangan edi.

Yangi shahri O'trormi yoki tarozkentmi?

Endi kotiblar aybi bilan sodir etilgan ilmiy va faktologik nuqsonlarni mushohada qilamiz. “Boburnoma”ning ilmda o'rganilgan va dunyoning 30 ga yaqin tiliga tarjima qilingan barcha nusxalarida Yangi shahri O'tror sifatida qayd etilgan. Asarning ilmiy matnida ham (Eyji Mano), O'zbekistondagi Porso Shamsiyev nashrlari va tabdillarida ham (V.Rahmonov va K.Mullaxo'jayeva), ruscha tarjimasida ham (M.A.Salve) shu hol kuzatiladi.

Gap shundaki, Muhammad Haydar mirzoning “Tarixi Rashidiy” asarida Yangi shahri Taroz shahrining keyingi nomi ekani aniq ta'kidlangan. Bobur kichik xon Sulton Ahmadxonni Saryomda kutib olgan ekan, uning yonida joylashgan Yangi shahri (Taroz)ni bilmasligi mumkin emas. Demak, “Boburnoma” nusxalaridagi yuqoridagi ma'lumotlarning xatoligi kotiblar sababli yuzaga kelgan. Bu haqiqatni tarozliklar va barcha tarixchilar yaxshi biladi. Biroq hozirgacha ko'plab “Boburnoma” qo'lyozmasi yoki tarjimasida bu haqiqat ochiq qayd etilmagan edi. Ustoz matnshunos Porso Shamsiyev ko'chirgan “Boburnoma”ning 1989 yilgi nashridagina Yangi shahri Tarozkent ekanligi aniq yozilgan: “Agarchi burun shahrlar bor ekandur, misli: Olmoliq va Olmotu va Yangikim, kutublarda Tarozkent bitirlar” (“Boburnoma”, 1989 yil, “Yulduzcha” nashriyoti, 5-bet).

2017 yili Bobur nomli xalqaro jamoat fondi “Zahiriddin Muhammad Boburning jahon madaniyati tarixida tutgan o'rni” mavzusida xalqaro anjuman o'tkazdi. Unda o'ndan ortiq xorijiy mamlakatdan olimlar ishtirok etdi. Fond rayosati taklifiga ko'ra, Bokudagi Bobur xalqaro jamoat fondi bo'limi mudiri, professor Almaz xonim Binnatova fondga AQShning Merilend shtati, Baltimor shahrida joylashgan Volters muzeyida saqlanayotgan “Boburnoma”ning bir nusxasini taqdim etdi. Fond rayosati ushbu nusxa bilan tanishdi va aynan shu qo'lyozma orqali “Boburnoma”dagi kotiblar tomonidan yo'l qo'yilgan juda ko'plab nuqsonlarni bartaraf etish mumkin ekani ayon bo'ldi. Jumladan, “Boburnoma”ning Baltimor nusxasida asardagi “O'tror” so'zi o'rnida Yangi shahar izohida “Tarozkent” deb aniq yozib qo'yilgan.

Samarqandning ikkinchi marta olinishi kimning ruhiy homiyligida bo'lgan?

“Boburnoma”ning ilmiy matni, nashrlari hamda tarjimalarida Boburning Samarqandni ikkinchi marta olishi Xoja Ubaydulloh Ahrorning ruhiy madadi tufayli sodir bo'lgani qayd etilgan.

“To'qqiz yuz oltinchi (1500-1501) yil voqealari:

No'yon ko'kaldosh dedi:

— O'n to'rt kunda olgaymiz.

Tangri to'g'ri keltirdi: roppa-rosa o'n to'rt kundayoq Samarqandni oldik.

O'sha fursatda ajoyib tush ko'rdim. Tush ko'rsam, hazrati Xoja Ubaydulloh kelmishlar. Men istiqbollariga chiqibman. Xoja kelib o'tirdilar. Xojaning oldilariga biroz oddiyroq dasturxon solishibdi. Bu sababdan hazratga biroz malol kelganmish. Mullo Bobo men sari boqib ishora qildi. Men ham imo-ishora bilan dedimki, bu ishda mening aybim yo'q, dasturxon soluvchi xato qilibdi. Xoja buni fahmlab, bu uzrni qabul qildilar. O'rinlaridan turdilar. Kuzatib chiqdim. Ushbu uyning dahlizida o'ng qo'limdan yoki chap qo'limdan tutib shunday ko'tardilarki, bir oyog'im yerdan uzildi. Turkiy o'zbek tilida dedilar: “Shayx maslahat berdi”. O'sha bir necha kun ichidayoq Samarqandni oldim”. (“Boburnoma”, “O'qituvchi” nashriyoti, 2018 yil, 146-bet).

Biroq “Boburnoma”ning Baltimor nusxasida Xoja Ubaydulloh Ahrorga nisbat berilgan so'zlar aynan quyidagicha keltirilgan: “Shayx Muslihiddin berdi”.

Ma'lumki, bu yurishga Bobur Xo'jand shahridan yo'lga chiqqan va ushbu shaharda joylashgan mashhur avliyo Shayx Muslihiddin maqbarasi hozir ham avvalgidek mashhurdir. Demak, Boburning tushiga ko'ra, Samarqandning ikkinchi marta olinishida Shayx Muslihiddin Xo'jandiy ruhoniyati madadkor bo'lgan.

Vahob RAHMONOV,

O'zbekistonda xizmat ko'rsatgan

madaniyat xodimi,

“Mehnat shuhrati” ordeni,

Xalqaro Bobur mukofoti sohibi.