To'y-ma'rakadagi ortiqcha udumlar

yoki qachon ortiqcha sarf-xarajatlardan tiyilamiz?

Taniqli shoira Sharifa Salimovaning 2026 yil 14 yanvarda “Hurriyat” gazetasidagi “To'y – namoyish emas, balki huquqiy-axloqiy kelishuvdir” sarlavhali maqolasini o'qib, quyidagi fikrlarimni yozyapman.

Qashqadaryo xalqi azaldan mehmondo'st. Borsangiz, o'tqizgani joy topolmaydi. Yoshu qarisi birdek izzatingizni joyiga qo'yadi.

Har bir joyning o'ziga yarasha urf-odati bor. Ammo menga Chiroqchi tumanidagi Achchi qishlog'ining ayrim an'anasi yoqmadi.

Bugungi kunda hamma joyda to'ylar ixchamlashtirilayotgan bir paytda guvohi bo'lganim Achchi qishlog'ida hamon ikki kun to'y bo'larkan.

Birinchi kuni yigit tomondan o'n-o'n besh nafar ayollar, kuyov va jo'ralari qiz tomonga borishdi. Dasturxonga darhol sho'rva va osh tortildi. Har bir ayolning oldiga non va shirinlik qo'yildi. Mato va ro'mollar berildi. Tuguncha qilib borgan ayollar tezda dasturxonga qo'yilgan non va shirinliklarni tugib olishdi. Qolganlar ham berilgan matoga nonlarni o'rashdi. Dasturxonda deyarli hech vaqo qolmadi. Lol qoldim.

Kuyov va kelin bir oy oldin FHDYodan o'tganligi uchun domla ularga nikoh o'qidi. So'ng kuyov, kelin va kuyovning jo'rasi chimildiq tutilgan uyga kirishdi. Kayvoni onaxonlar ularga oyna ko'rsatishdi, sham yoqib, aylantirishdi. So'ngra kuyovga molning to'shini (ilik) olib kelishdi. “To'qqiz tovoq” odati boshlandi.

Dasturxonga to'qqizta bo'lmasa-da, 5 ta likopchada shirinliklar qo'yishdi. Bu marosim tugagach, kuyov va jo'rasi tovoq uchun yangalarga pul berishdi. Kuyovjo'ra dasturxondagi shirinliklarni likopchasi bilan qo'shib uydan olib chiqib ketdi. Likopchalarni ham olishi shartmidi?

Hovliga qilingan joyga erkaklar va ayollar yana o'tirishdi. Dasturxonga go'sht tortildi. Go'shtni yeb bo'lgach, tovoqqa hamma pul tashladi. Bu qanday odat bo'ldi?

O'sha kuni kuyovnikida bitta mol, ikkita qo'y so'yildi.

Ertasi kuni tong saharda to'rtta qozon osildi. Ertalabdan kechgacha qozonda pishgan taomlar mehmonlarga tortildi. Ayollar tovoqdagi oshdan biroz yeyishib, taomning ustiga non qo'yib, tuguniga o'rashdi. Har bir kelgan ayol bittadan tovoqni olib ketishdi. Endi uy sohibi yana yangi tovoq sotib oladimi?

Xonadon sohibasidan qiziqib so'raganimda: “Har doim to'ylarimizda shu ahvol. Nimayam qilardik, udumimiz-da”, degan javobni oldim.

Kechqurun yoshlarning bazmiga keksa onaxonlar ikkitalab nevarasini yetaklab kelib, stulga o'tirib olishibdi. Uzoqdan kelgan mehmonlarga joy topolmay xonadon sohibasi xijolat. Aslida, yosh bolachalarga kechki bazmga nima bor?

Xonanda qo'shiq aytishni boshlagandan davraning o'rtasi bolalarga to'lib ketdi. Ota-onalar farzandlarini nazorat qilmay, o'zlari ham davrani hech kimga bermay rosa o'ynadi. Stolga qo'yilgan noz-ne'matlardan atrofda yurgan bolalar ko'z uzmaydi. Davraga raqsga tushgani chiqishingiz bilan bolalar dasturxonni ship-shiydam qilib ketishadi. Yoki o'tirib olib yeyishadi, ichimliklarni hech narsa ko'rmaganday yutoqib ichishadi yoxud o'g'irlab qochishadi. Uyalishmaydi ham.

Men ham qishloqda ulg'ayganman. Yodimda, maktab direktorimiz Sag'dilla Ibragimov to'y boshlanishi bilan qo'liga mikrofonni olib: “Qani, o'quvchilar uy-uyiga, dars tayyorlashga! Birortangni to'yda ko'rmay! Taklifnoma berishganida to'ylarda yurasan! Qani kelinlar, bolalaringni olib uylaringga boringlar!” deya gapirganida, hammamiz tumtaraqay bo'lib jo'nab qolardik. Chaqalog'ini ko'tarib yoki bolasini yetaklab kelib, stulga o'tirgan kelinlar ham direktorimizning bu gapidan so'ng uyalishib, darhol joylaridan turib ketishardi.

Ertasi kuni direktorimiz shu to'yda birorta o'quvchini tanib qolgan bo'lsa, ertalab saf tortganimizda (lineykada), albatta, o'sha o'quvchini hammaning oldiga chiqarib izza qilardi. Sinf rahbarlarimiz ham bizlarning to'ylarga borishimizga qarshilik qilardi. Hozir ham, qani, shunaqa mard insonlar bormi? To'ylarimizning fayzli o'tishiga kim hissa qo'shadi? Oqsoqollar qaerga qarayapti?

Qiziq, odamlar yillab mehnat qilib topgan pulini bir kunda sovurishi shartmi? Ikki kunlab to'y qilish kimga kerak? Aslida, shunaqa ortiqcha urf-odatlarni o'zimiz chiqarmayapmizmi? Nega chiqimni kamaytirish o'rniga o'zimizni yanada qiynayapmiz? Mahalla fuqarolar yig'inlari raislari, oqsoqollar, qishloq kayvonilari nega jim? Bu yozilmagan “urf-odatlar”ni deb qancha oila aziyat chekishini bilasizmi?

Qachongacha Chiroqchida to'ylarda tovoqlar olib ketiladi? Bunday “urf-odatlar”ni kim nazorat qiladi?

Yana bir gap.

Yaqinda Farg'ona viloyati O'zbekiston tumanining Rajabgardi qishlog'iga bordik. Odamlari xushmuomala, mehmondo'st ekanligidan xursand bo'ldik. Hattoki ularda hanuzgacha qo'shninikiga mehmon kelsa, hamsoyalar bir tovoqda ovqat qilib, chiqib siylash, mehmonni o'z uylariga taklif qilish odatlari bor ekan.

Hamkasbim Zulfiya opamning ovsini Rokiya opa har kuni ertalab ikkita issiq non va bir piyola qaymoq bilan siyladi. Kechqurun ham o'zlariga tayyorlagan taomlardan ilinib turdi. Bog'larida yetishtirgan uzumu olmalardan dasturxonimizga qo'ydi.

Kunlarning birida Zulfiya opam va ovsini Rokiya opa yaqinda vafot etgan ayolning “qirqi”ga borishdi. Qaytganlarida qo'llaridagi tugunlarni ko'rib hayratlandim. Chunki ular to'ydan qaytishmagandi, azadorlarning xonadoniga borishgandi.

Zulfiya opam darhol tugunlarni ochdi. Birida to'rt dona non, ustida bir hovuch shirinlik (konfet), ikkinchi tugunda esa non yopishda ishlatiladigan rapida va yengcha bor edi. Bu buyumlarni ko'rib, to'g'risi, ajablandim.

“Bizning qishloqda ma'rakalarda shunaqa buyum tarqatishadi”, deb izoh berdi hamkasbim.

O'ylanib qoldim. Bugungi kunda bitta ma'rakani o'tkazish uchun ham falon summa ketadi. Kamiga yetimlarning rizqini qiyib, har bir borgan insonga tuguncha berib yuborish qaysi mantiqqa to'g'ri keladi? Kim o'ylab topgan o'zi buyum tarqatishni? Tugunga ketgan sarf-xarajatni oilaning kamu ko'stiga sarflashsa bo'lmaydimi? Qani bu yerda biror mantiq?

Samarqand viloyati Ishtixon tumani Shayxlar qishlog'ida ham bir paytlar vafot etgan insonlarning yaqinlari ma'rakasida qadoqlangan ko'k choy, kir sovun yoki atir sovun, sochiqcha, piyola kabi narsalarni tarqatishardi. Odamlarning ayrimlari tarqatilgan bu narsalarni uylariga olib ketishmasdan, yo'l chekkasidagi tutlar orasiga qo'yib ketishganining guvohi bo'lganman. Xayriyatki, bugungi kunda bunday narsalarni tarqatish yo'q bo'ldi. Marhumni qabristonga olib ketishdan oldin pachkalab pul tarqatish odati ham bor edi. Bu “odat” deyarli yo'qoldi. Ammo Farg'onada hali ham ma'rakalarda buyum tarqatish mavjud ekan.

Aslida, nega buyum tarqatiladi? Bunday qilish qaerda yozilgan? Aza uch kun emasmi? Nega odamlar hanuzgacha o'zlarini qiynab, “etti”, “payshanbalik”, “yigirma”, “qirq” deya dasturxon yozishyapti?

Aytilganlar ham uyalmasdan azadorlarnikiga borib, dasturxonga sherik bo'lyapti? Nega domla-xatiblarimiz shu haqda bong urishmaydi? Yoki aytishsa ham odamlarning o'zlari amal qilishmayaptimi?

Azador o'zi zo'rg'a yaqinini qabristonga qo'yib kelgan bo'lsa, yana shuncha ketma-ket ma'rakalarni o'tkazishi lozimmidi? Qachon bunday bema'ni odatlardan voz kechiladi?!

Xonbibi HIMMAT qizi,

jurnalist.