Ajib davra

Ilhom AHROR

Muallif haqida:

Ilhom AHROR Buxoro viloyatining Shofirkon tumanida tug'ilgan.

Ilk she'riy turkumi “Yoshlik” almanaxida 1981 yilda e'lon qilingan. Bugungacha ijodkorning “Tadorik”, “Tongni qo'riqlayman”, “Gulchin chiroylar”, “Uyquga ko'nikkan tog'lar” nomli she'riy to'plamlari, “Bozorga yuzlangan bola” hikoyalar kitobi hamda “Etti iqlim dostoni”, “Qalbni yashirib bo'lmaydi”, “O'z ko'nglining musavviri” ilmiy-ma'rifiy risolalari nashr etilgan.

O'zbekiston Yozuvchilar uyushmasi a'zosi. Filologiya fanlari nomzodi.

Halima bibi kechki salqinda darvozasi oldiga chiqib o'tirishni odat qilgan. U xonadonidan chiqib, doimiy joyiga o'tirdimi, suhbatdoshlari ham oldinma-keyin kelib atrofiga joylashib oladilar. Ular kelinlari kechki ovqatga chaqirishguncha suhbatlashib o'tiradilar. Gurungdoshlar nafaqaga chiqqan, oila tashvishidan bir qadar tingan bo'lsalar-da, ularning bari Halima bibidan kichik va ularning hech biri xotirjamlikda yuzga yuzlashayozgan bibiga tenglasholmaydi.

Bugun ham odatdagiday davra bo'ldi. Halima bibi qarasa, yig'ilganlar orasida Muyassar yo'q. U barchaga savol alomati bilan qaradi. Suhbatdoshlar buning sababini ma'lum qilishdi. Uning shahardan nevaralari kelgani, uydagilari yozgi dala ishlariga mashg'ul bo'lganliklari uchun ularga Muyassar aya qarayotganini aytdilar. Kimdir uning kenja o'g'li jiyanlarini otalarining qarindoshlarinikiga borishiga to'sqinlik qilayotganini ham shipshitib o'tdi.

— Nega qo'ymaydi? — hech kimdan sado chiqmagach, Halima bibi ochiq-yashirin ayblanayotgan ayol himoyasiga o'tdi. — Hozir hamma dala yumushlariga botgan. Ayniqsa, bu yil o'rikning yili bo'ldi. Ularni saranjomlash oson emas. Muyassar o'ta andishali, o'g'li ham juda odobli. Ular birovlarni ishdan qo'yishni istashmayotgandir!

Aslida, ahvol bunday emasdi. Muyassar shaharda turadigan qizining bolalarini o'zisiz birinchi bor kutib olishi. Qizi: “Oyi, bolalarim yozgi ta'tilni siznikida o'tkazishmoqchi, u-bu ishlaringizga qarashishadi. Qishloq hayotini ham bir ko'rishsin”, degandi. Katta nevarasi singlisi va ukasini olib kelib, buvisiga topshirib ketdi. Singlisi bo'yiga yetgan qiz, bu yil o'ninchi sinfga, ukasi esa sakkizga o'tdi.

Muyassarning nevaralari bir qishloqda istiqomat qiladigan otalarining aka-ukalari va ammalarining uyiga borishlarini aytganlari, ammo kenja o'g'li bunga qat'iyan qarshi ekanligi o'ylantirgandi. O'g'li: “Ammang, amakilaring kelganingizni allaqachon eshitishgan, nega sizlarni ko'rgani o'zlari kelishmaydi? Nima, kelsalar, haydab yuboramizmi?” deya jiyanlarini niyatlaridan qaytarmoqchi bo'lardi. Aslida, o'g'ilning e'tirozida jon bor edi. Muyassar ayaning kuyovi o'n yillar oldin Rossiyaga ishga ketib, qaytmagan. Uzunquloq gaplarga qaraganda, o'sha yerda boshqa oila qurgan. Shu-shu qudalar orasida bordi-keldi uzilgan. Amma-yu amakilar shahar bilan qishloq o'rtasidagi masofa, qolaversa, tirikchilikni vaj qilib, qadamlarini uzishgan. Hozir jiyanlarining ulg'ayib, qanday qiyofa olganliklarini bilishmasdi ham.

Xullas, tog'a bilan jiyanlar orasidagi mojaro telefon orqali shaharda qolgan onaga yetib borib: “Buving bilan tog'alaringga quloq solinglar”, degan qattiq tanbeh eshitganlaridan keyin barham topdi. Ammo qovoqlari osildi.

— Kimdir borib, Muyassarni chaqirib kelsin, — kutilmaganda ko'pchilikka murojaat qildi Halima bibi.

Ko'p o'tmay davrada Muyassar aya hozir bo'ldi. Ko'rinishi, barcha bilan xijolatomuz so'rashishidan uning holi davradagilarga ma'lum bo'lgan ahvolda ekanligi sezildi.

Halima bibi dilidagi gapni yashirib o'tirmadi:

— Sen o'g'lingga to'g'ri tushuntir, nevaralaring xohlagan paytlarida otalarining qarindoshlarinikiga borib kelishsin. Borishsin, ular bilan ko'rishishsin. Bunaqada el orasida gap ko'payadi, sizlarni bilib-bilmay ayblaydiganlar topiladi. Borishsin, qanday qarshi olinishini ularning o'zlari ko'rib-bilishsin. Agar ularga yaxshi e'tibor berilmasa, o'zlari oyoq uzishadi. Sizlarning haqligingiz haqida o'ylay boshlashadi. Buning nimasi yomon?

Bu gap ko'pchilikka ma'qul bo'ldi. Muyassar aya bundan mamnun bo'ldimi yoki xafa bo'ldimi, hech kim bilmasdi, u bexos o'rnidan turib uyi tomon ketdi. Barcha bir-biriga qarab qoldi.

Ertasiga kechki payt Muyassar aya kelib davraga qo'shildi. U behad xursand edi, chunki o'g'lining fikrini o'zgartirgandi.

Halima bibi o'zini unga e'tibor bermaganday tutdi. Uning nevaralari haqida ham boshqa gap ochmadi.

Davradoshlar boshqa mavzuga ko'chdilar.

Bu safar gurung tamomila boshqacha bo'ldi. Aniqrog'i, Sokina ayaning oilasidagi o'rni muhokamaga tortildi.

— Uyiga borganimda, uning o'zini tutishiga hayron qolaman, — dedi Mohira aya, — xizmatda kelini bilan joy almashadi. O'tirganingda yostiqni orqangga kelini emas, o'zi qo'yadi. O'zi ham yostiqsiz o'tirgan bo'ladi. “O'zingizga ham oling”, deyman xijolat bo'lib. Uyiga mehmon kelganda e'tibor ko'rmagan bir mehmonga aylanadi.

— Kelinimning fe'li shunaqa, — o'zini oqlashga tushdi Sokina aya, — Mening kelinim ba'zi kelinlarday mehmonlar oldida mushuk, yolg'iz qolganingda yo'lbars emas.

— Mehmonlar oldida seni e'zozlamasa, keyingi hurmatdan nima foyda? — bo'sh kelmadi Mohira.

— Ikkingizning ham xatoyingiz bor, — onaxonlarning diqqatini o'ziga tortdi Halima bibi. — Mohira, sening xatoying Sokinaning izzattalab emasligini bilmaganingda. Sokina, seniki esa hayotda o'z o'rningni topmaganingda. Ota-onaning kelindan hurmat ko'rishi yo ko'rmasligi ularning o'ziga bog'liq. Birinchidan, qaynona kelin qilishi kerak bo'lgan ishga o'zini urmasligi lozim; ikkinchidan, farzandlarining o'ziga hamisha e'tiborli bo'lishini talab qilishi kerak. Farzand e'zozlamagan onani hech qanday kelin hurmat qilmaydi. O'zini maqtayapti, demanglar-u, men pensiya olgan kunimning ertasigayoq farzandlarimdan biri bilan shaharga boraman. Xarajat xaltasi o'g'il yo nevaraning qo'lida bo'ladi. Rastalar osha yurib, ko'nglimga yoqqan narsani oldiraman. Keyingi pensiyagacha hech narsaga ehtiyoj sezmayman. Bilasizlar, qizim shundoq yonimda — qo'shni xonadonga tushgan. Unga faqat har ertalab sut pishirib kelishini tayinlaganman. Kuyovim Hamidjon o'g'limday bo'lib ketgan. Oy oxirida sut pulini unga beraman. Boshida ranjigan. “Bo'lmasa, sutni boshqadan olaman, sizlardan olishimning yaxshi tomoni — nonushta payti qizim yonimda bo'ladi, dasturxon yozib, o'zi yig'ishtirib ketadi”, dedim. Shundan keyin sutning pulini oladigan bo'ldi.

— Hayhotday hovlida yolg'iz yashaysiz, o'g'illaringizning turmushi yaxshi, ularning birinikida tursangiz bo'lmaydimi? — Halima bibiga qitmirlik qildi Mohira aya.

— Ketsam, bu hovli huvullab qoladi. Shu uydamanki, o'g'illarim kunda shu yerda. Keyin erim rahmatlining ruhi tinchdirki, shu yoshda sog'-salomat, tetik yuribman. Orangizda birorta ovqat pishirganimni ko'rgan bormi? Yo'q. O'g'illarim, nevaralarimda mashina bor. Telefonda kelishib olishadi — biri tushlik keltirsa, boshqasi kechki ovqatni yetkazadi. Yonlarida hamisha xotinlari yo qizlari bo'ladi. Keyin bemalol, o'zing xon, ko'lankang maydon bo'lib yurganingga nima yetsin?

— Halima bibiga hamma havas qiladi, — dedi siniq tovushda Sokina aya.

— To'g'ri aytasiz, o'g'il-qizlari umrlaridan baraka topishsin. Kunda onalarining yonida, — uni ma'qulladi bir chetda indamay turgan Muhsina aya.

— Shunday deysiz-u, besh qo'l baravar emas-da! — bo'sh kelmadi Mohira aya. — Ota-onasining pensiya olishini kutib turgan farzandlar ham bor. Shundaylarning biri hazillashgan bo'lib degan ekan: “Otam o'qituvchilikdan pensiyaga chiqqanlar, onam ishlamaganlari uchun faqat qarilik nafaqasi oladilar. Otamning pensiyalari onamnikidan uch-to'rt baravar ko'p. Xudo ota-onamdan birini olishi shart bo'lsa, oldin otamga tegmasin-da”.

— Bunga kim aybdor, ota-onaning o'zi emasmi? — jiddiy tortdi Halima bibi. — Pensiya yo nafaqasidan farzandlari foydalanishiga yo'l ochgan kimsalar ularga yomonlik qilganlardir. Davlat keksalarga pensiyani yaxshi yeb-ichishi, dam olish maskanlariga borishi, kerak bo'lganda davolanishi uchun beradi, o'g'illarning uy solishi, to'y-ma'rakalar o'tkazishi uchun emas. Buni, ayniqsa, keksalarning o'zi bilishi lozim. O'z jigargo'shalarini arpa berilishini kutib turgan qo'y-echkiga aylantirib qo'ymasliklari lozim.

Bu so'zlardan davradagilarning bari negadir mulzam tortdi…