Xo'qandi latif hunarmandlari
Qo'qon qadim-qadimdan “Xo'qandi latif” (“latif shahar”) deya ta'riflangan, nomi yetti iqlimga yetgan, o'ziga xos, go'zal, betakror va beqiyos shahar. Bu qutlug' zaminda ne-ne ulug' zotlar, ilmu hunar egalari, olimu ulamolar, fozilu fuzalolar, shoiru yozuvchilar va ne-ne hunarmand ustalar-u, ne-ne kulollar yashab o'tmagan deysiz! Aslida, mamlakatimizning har bir go'shasi va har qarich yeri aziz, muqaddas. Zero, aziz yerlarda aziz odamlar yashaydilar…
Qo'qon tarixini besh qo'lday yaxshi biladigan taniqli tarixchi olim, Qo'qon davlat muzey-qo'riqxonasi ilmiy xodimi Yahyoxon aka Dadaboyev (Muhammad Yahyoxon Xo'qandiy) ning ta'kidlashicha, qadimgi zamonlardan to XX asr boshlarigacha Qo'qonda ganchkorlik, zargarlik, misgarlik, qog'ozgarlik, ko'nchilik, mahsido'zlik, do'ppido'zlik, aravasozlik kabi 700 dan ziyod kasb-hunar turlari mavjud bo'lgan. Ana shu kasb-hunarlar ichida yog'och o'ymakorligi alohida o'rin egallagan.
— Yog'och o'ymakorligi badiiy hunarmandchilik san'atining eng qadimiy turlaridan biri hisoblanadi, — deydi Yahyoxon aka Dadaboyev. — Bunda avval yog'ochga naqsh chiziqlari chiziladi, keyin ana shu chiziqlar bo'ylab ishga kirishiladi: maxsus asbob-uskunalar yordamida naqsh-bezak beriladi. Hosil bo'lgan bo'rtma shakllar handasaviy (geometrik) yoxud islimiy (o'simliksimon) naqsh-tasvirlar deyiladi.
Yog'och o'ymakorligi hunarmand-ustadan ko'p va xo'p qo'l mehnati, nozik did, aniqlik va yuksak mahorat talab qiladigan ish. Har bir bezak, naqsh-nigor o'zaro uyg'un va hamohang tarzda bo'lishi kerak, albatta. Qo'qonlik mashhur usta Qodirjon Haydarov (1899-1983)ning nevarasi Mirzayunus Umarov aytadiki, badiiy hunarmandchilikda, xususan, yog'och o'ymakorligida girih, islimiy, pargari, madohil kabi xilma-xil naqsh ko'rinishlari mavjud.
— Girih forscha so'z bo'lib, muammo, tugun, chigal ma'nolarini anglatadi, — deydi biz bilan suhbatda Mirzayunus Umarov. — Madohil arab tilida ostona, eshik, kirish-chiqish joyi degan so'z. Pargari esa sirkulning sharqcha nomi.
Ma'lumotlarga ko'ra, Qodirjon Haydarov yog'och o'ymakorligi bo'yicha nafaqat Qo'qonda, balki mamlakatimizda ulkan maktab yaratgan, o'zidan boy moddiy-ma'naviy meros qoldirgan, yuzlab va ming-minglab shogirdlarni tarbiyalab voyaga yetkazgan ustoz sifatida ko'pchilikka ma'lum va mashhur. Bu haqda yanada ko'proq va to'liqroq ma'lumot olishni istasangiz, Muhammad Yahyoxon Xo'qandiyning 2021 yilda G'afur G'ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi tomonidan nashr etilgan “Xo'qandi latif hunarmandchiligi” asariga murojaat qilishingiz mumkin. Ushbu asarda ta'kidlanishicha, “Haydarovlarning bobokalonlari asli shahrisabzlik bo'lib, ularning barchasi ustazoda hisoblanadilar. Bobolari Usta Nurmuhammad yetuk duradgor va o'ymakor usta bo'lgan. U kishi o'z hunarini o'g'illari Najmiddinga o'rgatgan. Zo'r usta bo'lib yetishgan Najmiddinning dovrug'i butun O'rta Osiyo bo'ylab tarqaladi. 1865 yilda Xo'qand hukmdori Sayyid Muhammad Xudoyorxon shaharning Afg'onbog' mavzesida yozlik saroy qurdiradi. Yog'och ishlarini bajarish uchun Shahrisabzdan usta Najmiddinni taklif qiladi. Usta Najmiddin o'g'li Haydarali bilan birga saroy qurilishidagi barcha turdagi yog'och ishlarini bajaradi…”
Usta Qodirjon Haydarov Toshkentdagi O'zbekiston xalqlari tarixi muzeyi, Toshkent sirki binosi va O'zbekiston Badiiy Akademiyasi ko'rgazmalar zali eshiklarini yaratish orqali yog'och o'ymakorligining yuksak namunalarini yaratgan usta sifatida katta shuhrat qozondi. Shuningdek, Qo'qon yog'och o'ymakorligi san'ati maktabini yaratish, milliy an'analarni saqlab qolish va uni rivojlantirishda Qodirjon ota Haydarovning xizmatlari beqiyos.
Qodirjon Haydarovning badiiy hunarmandchilik, xususan, yog'och o'ymakorligi sohasidagi ko'p yillik halol va fidokorona xizmatlari munosib taqdirlandi. 1963 yilda O'zbekiston xalq rassomi unvoni berildi: 1970 yilda Hamza nomidagi O'zbekiston Davlat mukofoti laureati bo'ldi. Vafotidan so'ng (1983 yil 15 dekabr) uylari muzeyga aylantirildi: O'zbekiston Badiiy akademiyasi Qo'qon tasviriy va amaliy san'at bilim yurti (kolleji) ga Qodirjon Haydarov nomi berildi.
Eng muhimi, chin ma'noda aytganda ham, ramziy ma'noda aytganda ham, bugungi kunda Xo'qandi latifda mashhur usta Qodirjon Haydarov yoqqan chiroqlar yo'lchi yulduz kabi yorug' nur sochib, porlab turibdi. Ustoz-shogird an'analari davom etmoqda. Ustaning nabiralari Mirzausmon, Mirzayunus, Hasanjon Umarovlar hamda ularning farzandlari Shamsiddin, Jahongir, Otabek, Jamshid, Abdulhakim, Abdurahmon, Abdulaziz va Shahobiddinlar, sodiq shogirdlari Salimjon Ergashev, Abdug'ani Abdullayev, Mansur Jalolov, Nabijon Xushnazarov, Burhon Abdullayev, Odil Jalolov, Rafiq Mahmudov, Ibrohim Sodiqov, Islom Karimov, Murod Abdullayev va boshqalar davom ettirib kelmoqdalar. Mirzausmon, Mirzayunus va Hasanjon Umarovlar Qodirjon Haydarov maktabi ichra o'z maktablarini yaratishga muvaffaq bo'ldilar.
— So'ngso'z o'rnida aytish joizki, bugungi kunda yer yuzida rasman “Hunarmandlar shahri” maqomini olgan 27 ta shahar bor. Shulardan biri, shubhasiz, Xo'qandi latif hisoblanadi. Qo'qonliklar o'zlarining go'zal, latif va betakror shahri muazzamlari bilan, mehnatkash, mehmondo'st, xushfe'l, mard va oliyjanob odamlari bilan haqli ravishda faxrlanadilar. Tadbirkorlik, ishbilarmonlik, xususan, hunarmandchilik qo'qonliklarning qon-qoniga singib ketgan, desak, aslo mubolag'a bo'lmas. Bu borada amalga oshirilayotgan ishlar ko'lami tobora kengayib, yuksalib bormoqda. Ustoz-shogird an'analari davom etmoqda. Zero, bu yorug' dunyoda ilm-fan, ilmu hunar bor ekan, ustoz-shogird an'analari abadulabad davom etaveradi. Axir ilmu hunar — gavhar ila zar, degan gap…
Olimjon DUShAYEV,
O'zbekiston Jurnalistlar
uyushmasi a'zosi.