Qirq bir atamaning muqobiliga sharh
Bugun milliy armiyamiz hayotida muhim va ayni paytda tarixiy ahamiyatga ega bo'lgan til islohotlari amalga oshirilmoqda. Uzoq yillar davomida harbiy sohada ishlatilib kelingan ko'plab atamalar xorijiy, asosan, rus tili orqali kirib kelgan so'zlar edi. Endi esa ularni o'zbek tilining tarixiy ildizlari va leksik imkoniyatlariga tayangan holda almashtirish taklif etilmoqda. Taklif etilayotgan mudofaa sohasidagi 41 ta atamaning o'zbekcha muqobillari esa hech birimizni befarq qoldirmasligi zarur.
Jumladan, armiyamizda keng qo'llaniladigan “akselbant” so'zini “zarhal bog'(ich)” atamasi bilan ifodalash taklif qilinmoqda. Bu harbiy libosga taqiladigan, oltinrang iplardan to'qilgan bezak. “Zarhal” so'zi uning oltinsimon ko'rinishiga, “bog'(ich)” esa yelkadan osilib turadigan shakliga to'la mos keladi.
Shuningdek, harbiy inshootlarda uchraydigan “ambrazura” atamasini “shinak” so'zi bilan almashtirish taklif etilmoqda. Shinak — qadimdan turkiy xalqlarda qo'rg'on, qal'a yoki devorlarda dushmanni kuzatish va o'q uzish uchun mo'ljallangan maxsus tuynukni anglatadi. O'ylaymanki, bu atama ham tarixiy, ham ma'naviy jihatdan juda mos.
“Ataka” so'zi o'rniga “hamla”ni ishlatish ham to'g'ri tanlov. Chunki hamla o'zbek tilida olg'a tashlanish, hujum ma'nolarida azaldan ishlatilib kelinadi. Harbiy musiqa asbobi “baraban”ning “nog'ora” shakli ham bizga begona emas. Bu so'z dostonu ertaklarimizda, ibora va naqllarimizda ham o'z ma'nosini topgan. “To'ydan oldin nog'ora chalma” – ayni fikrimizning isboti.
Front hududida himoyalanish uchun quriladigan “blindaj” atamasi ham “panajoy” so'zi bilan ifodalanmoqda. Ushbu so'z ham o'z ma'nosini to'la ochib bera oladi. Shuningdek, harbiy amaliyotlarda tez-tez uchraydigan “blokada” so'zini “qamal” atamasi bilan almashtirish masalasi ham ko'rilmoqda. Qamal – dushman hududini qurshab olish, uni tashqi yordamdan uzish ma'nosini beradi. Tilimizda bu so'zning “muhosara” shakli ham mavjud.
Nazorat punktlariga nisbatan ishlatiladigan “blokpost” atamasi uchun “to'siqpost” so'zi taklif etilmoqda. Bu atama ham tuzilishi, ham mazmuni jihatidan o'zini oqlaydi.
Shuningdek, taklif etilayotgan “bronejilet” o'rniga “zirhnimcha”, “veщmeshok” o'rniga “yukxalta” so'zlari ham qadimiy tilimizda faol qo'llanilgan.
Intizomiy jazo o'tash joyi “gauptvaxta”ni “tutuqxona” tarzida ifodalash taklif etilmoqda. Harbiy qismlarda vaqtinchalik hibsda saqlanadigan xizmatchilar uchun mo'ljallangan ushbu joy tutuqxona so'zi mohiyatiga to'la mos keladi.
Bosh kiyimlarga qadaladigan “kokarda” atamasi o'rniga “jig'a” so'zini qo'llash ayni muddao bo'lardi. Chunki turkiy tilimizda jig'a bosh kiyimlarni bezashda ishlatilgan ziynat, belgili buyumdir.
Ochig'i, turkiylar azaldan jangchi xalq bo'lgani uchun tilimizda armiyaga oid ko'plab so'zlarni bemalol topa olamiz. Masalan, berilayotgan taklifga ko'ra “Lager”ni “jamloq”, “okop”ni “xandaq” so'zlari bilan bemalol almashtirsak bo'ladi. Ayniqsa, xandaq atamasi xalq tilida yaqin-yaqingacha amalda bo'lgan.
Armiyamizga ruschadan kirib kelganga o'xshaydigan “payok” so'zining asosida turkiycha “pay” o'zagi yotadi. -k esa ot yasovchi qo'shimcha. Uning o'rniga “ozuqa”, “kunlik yegulik” so'zlari taklif etilmoqda.
Harbiylar olib yuradigan kichik sumka — “planshet” o'rniga “yonchiq”, xavfdan ogohlantiruvchi signal – “trevoga” o'rniga “bong” so'zimiz ham bor.
Shuningdek, “fortifikatsiya” atamasi “istehkom”, “furajka” esa ixcham bosh kiyim sifatida “bo'rk” so'zi bilan ifodalanishi aytilmoqda.
Harbiy liboslardagi “shevron” “uqa” bilan, “emblema” esa tanituvchi ma'nosini beruvchi “tanuq” bilan, qurolning o'q chiqadigan qismi bo'lgan “stvol” atamasini “o'qquvar” so'zi bilan ifodalash taklif qilinmoqda.
Ko'rib turganimizdek, bu takliflar tilshunoslar tomonidan chuqur o'rganilgan, tarixiy manbalarga tayangan holda muhokamaga qo'yilmoqda.
Shaxsan men til mustaqilligini xalq uchun o'ta muhim zarurat deb qabul qilaman. Armiyamizda milliy tilning mustahkam o'rin egallashi esa istiqlolimizning yana bir muhim belgisidir.
Shohsanam Niyozova,
tadqiqotchi