Ajrimlar: Shaxsiy fojiami yoki jamiyat inqirozi?
Nega oilalar parchalanyapti? Bu holatga kim javobgar: faqat er-xotinmi yoki…
Bu mavzu bugun jamiyatda tobora ko'proq muhokama qilinmoqda. Ajralishlar foiz hisobida ko'paygan, nikoh va tug'ilishlar soni kamaygan. Rasmiy statistika ortida esa faqat raqamlar emas, balki parchalangan oilalar, ruhan jarohat olgan bolalar va og'ir hayotiy sinovlar bilan yuzma-yuz qolgan ayollar taqdiri turibdi. Ajrimga faqat oilaviy kelishmovchilik sifatida qarash bugungi kunda yetarli emas. Bu — ijtimoiy, ma'naviy va huquqiy muammolar kesishgan nuqta.
Muammoning ildizi
Mutaxassislar ta'kidlashicha, ajrimlar sababini bir omil bilan izohlab bo'lmaydi. Iqtisodiy qiyinchiliklar, ishsizlik, uy-joy masalasi, yoshlarning oilaga ma'nan tayyor emasligi, ma'naviy muammolar, er-xotin o'rtasida muloqot madaniyatining zaifligi — bularning barchasi muammoni chuqurlashtiradi. Ayrim hollarda esa oila qurish mas'uliyatiga yuzaki qarash, sabr va muammoni hal qilish ko'nikmalarining yo'qligi munosabatlarning uzilishiga olib kelmoqda.
Afsuslanarli jihati shundaki, ko'plab oilalarda muammo ajrim darajasiga yetguncha hech qanday mutaxassis yordamiga murojaat qilinmaydi. Oqibatda kichik kelishmovchiliklar katta fojiaga aylanadi.
Erta aralashuv…
— Ajrimlarni kamaytirishda eng samarali yo'l — profilaktika. Amaliyot shuni ko'rsatyaptiki, oilalar bizga kech murojaat qiladi, — dedi Navoiy viloyat hokimi o'rinbosari, Oila va xotin-qizlar boshqarmasi boshlig'i Malika Mamadiyorova. — Agar muammo boshlanish bosqichida psixologik, ijtimoiy va huquqiy yordam ko'rsatilsa, ko'plab nikohlarni saqlab qolish mumkin.
Mutasaddining ta'kidlashicha, ajrimning oldini olish bilan birga, ajrimdan keyingi hayot ham e'tibordan chetda qolmasligi kerak. Ayniqsa, bolali ayollarni ish bilan ta'minlash, kasb-hunarga yo'naltirish va huquqiy himoya masalasi hal qiluvchi ahamiyatga ega.
— Haftaning juma kunlari viloyatimizda “Oilaviy ajrimlarning oldini olish kuni” sifatida belgilangan. Bu muhokamalarda Ichki ishlar, Adliya, diniy idora, oila va xotin-qizlar boshqarmasidan mutaxassislar ajrim yoqasidagi nizoli oilalar vakillari: er va xotinlar bilan gaplashishadi. Ajrim muhokamasiga kelayotgan juftliklarning so'zlarini eshitib, ba'zida hayron ham qolasiz. Ajrashishga, oilani parokanda etib, farzandlarni ota yoki ona mehridan mosuvo qilishga umuman arzimaydigan mayda-chuyda sabablar, bahonalar, sabrsizliklar. Tushuntirishlar, muhokamalardan keyin ularning aksariyati yarashib, bir-birini kechirib, uylariga qaytishadi. Ajrim muhokamalari mahallalar, tumanlar kesimida har hafta tegishli mutasaddi tashkilotlar vakillari ishtirokida muntazam o'tkazib kelinmoqda, — dedi Malika Mamadiyorova.
“Men kuchliman…”
— Bu yerga kelaman, deb hech qachon o'ylamagan edim. Oilam, farzandlarim, uyim, ishim bor edi. Turmush o'rtog'imga ishonardim, sabr qildim va yana uzoq vaqt. Lekin baribir bo'lmadi… O'zimni yo'qotib qo'ydim, og'riqlar, azoblar, tuhmat, haqorat va kamsitishlar har qanday odamni aqldan ozdirar ekan… — dedi navbahorlik 37 yoshli L. U hozir ayollar uchun mo'ljallangan viloyat reabilitatsiya markazida ruhiy tiklanish jarayonidan o'tmoqda. Oliy ma'lumotli o'qituvchi, maktabda ishlaydi. O'qimishli. Pazandalik kurslarida o'qigan, yana tikuvchilikka ham qo'li kelisharkan. Bularni ta'kidlab aytishdan maqsad — bir oilani gullab-yashnatishi mumkin bo'lgan oila bekasi.
U nega reabilitatsiya markazida? Er-xotin munosabatlarida jismoniy zo'ravonlik kuzatilgan (eridan muntazam kaltak yegan), og'ir, yengil tan jarohatlari olgan. Erning zo'ravonligi va doimiy janjallar natijasida ayolda tushkunlik, asabiylashish, bosh og'riqlari va ruhiy beqarorlik holatlari kuzatilgan, ruhiyati izdan chiqqan. Holatini barqarorlashtirish, zo'ravonlikdan himoya qilish hamda ijtimoiy qo'llab-quvvatlash xizmatlarini ko'rsatish zarurati sababli u hozirgi kunda ruhiy, tibbiy, huquqiy hamda ijtimoiy yordam olmoqda.
2025 yilning 9 dekabr kuni jinoyat ishlari bo'yicha Navbahor tuman sudining ochiq sud majlisida L.ning turmush o'rtog'iga nisbatan O'zbekiston Respublikasi Ma'muriy javobgarlik to'g'risidagi kodeksning 59-2-moddasi 2-qismida ko'rsatilgan huquqbuzarlik sodir etilgan deb topilib, unga ushbu modda bilan 15 (o'n besh) sutka ma'muriy qamoq jazosi tayinlangan. Xalq tilida bu “xotini erini qamatvorgan” deb aytiladi va, odatda, bunday vaziyatlarda oilani qayta tiklash imkonsizdek. Rostdan ham shunday. Mazkur oila ajrim yoqasida va katta ehtimol bilan ular ajrashadi. Ayni kunlarda er va xotin alohida yashamoqda.
Uning qismati yakka holat emas. Bugun bu kabi vaziyatlar jamiyatni jiddiy o'ylantirishi kerak bo'lgan ijtimoiy muammoga aylanib ulgurdi. Afsuski, aholi soni nisbatan kam bo'lgan Navoiy viloyati respublika bo'yicha ajrimlar ko'rsatkichida “yaxshi” o'rinlardan birini egallab kelmoqda. Ya'ni viloyat demografik (aholi soni) jihatdan katta hududlar qatoriga kirmaydi. Ammo nisbiy hisobda, ya'ni har ming nikohga to'g'ri keladigan ajrimlar miqdori bo'yicha vaziyat ancha tashvishli.
Viloyatda 2025 yilning 12 oyi davomida jami qayd etilgan ajrimlar soni 1376 tani tashkil etib, bu o'tgan yilga nisbatan 118 taga oshgan. Nikohlar soni 7334 tani tashkil etib, o'tgan yilga nisbatan 204 taga kamaygan. Oilaviy ajrimlarning kelib chiqish sabablari tahlil etilganda, eng ko'p sabablar sifatida uchinchi shaxslar aralashuvi, farzandsizlik oqibatida, uzoq vaqt bir oila bo'lib yashamaganlik (migratsiya), xiyonat, moliyaviy va moddiy qiyinchiliklar, tazyiq va zo'ravonlik sababli, nikohlanuvchilarning oilaga tayyor emasligi, spirtli ichimlik va giyohvand moddalar iste'moli kabi omillar ko'rsatib o'tilgan.
Mutaxassislar bunday holatni tasodif emas, balki yana bir nechta yirik omillar yig'indisi sifatida baholashmoqda.
Avvalo, iqtisodiy bosim. Viloyat sanoat hududi hisoblansa-da, ishning og'irligi, smenali mehnat, ayrim hollarda e'tiborsizlik oilaviy munosabatlarga salbiy ta'sir o'tkazadi. Yoshlarning oilaviy hayotga tayyor emasligi, nikoh oldidan psixologik tayyorgarlik, mas'uliyat, muammoni muloqot orqali hal qilish ko'nikmalari yetarli darajada shakllanmagani ajrimlarga olib kelayotgan asosiy sabablar sifatida tilga olinadi.
Aholining bandligi bo'yicha viloyatdagi vaziyatni mamlakatimizning boshqa hududlariga nisbatan rostakamiga juda yaxshi, deyish ham mumkin. Navoiy — sanoat hududi, ishlashni istagan odam albatta ish topadi, diplomi bo'lmasa ham!
Yaqinda yana bir rasmiy statistika e'lon qilindi. Aholi daromadlari va o'rtacha oylik maosh bo'yicha Navoiy viloyati respublikamizda Toshkent shahridan keyin ikkinchi o'rinda turarkan. Buni oddiy tilga “tarjima” qilsak, navoiyliklar respublikada poytaxtliklardan keyin eng ko'p maosh oladi, degani. G'alati paradoks! Bu to'qlikka sho'xlik emasmikan?
Sud amaliyoti: Ajrim oxirgi qarormi?
Sudlar uchun ajrim eng murakkab toifadagi ish hisoblanadi. Chunki har bir qaror ortida inson taqdiri turadi.
— Sud taraflarni nikohdan ajratishga shoshilmaydi, — dedi Fuqarolik ishlari bo'yicha Karmana tumanlararo sudi sudyasi G'ayrat Yakubov, — yarashtirish choralari qo'llaniladi, tomonlarga vaqt beriladi. Ammo ayrim hollarda munosabatlar shunchalik buzilganki, ularni ajratib yuborishdan boshqa chora bo'lmaydi.
Sud amaliyoti shuni ko'rsatadiki, bunda bolalar masalasi eng og'riqli nuqta. Ajrim nizolaridan oiladagi bolalar ruhiyatiga shikast yetadi, bu holat uzoq yillar davomida to'g'rilanmasligi mumkin. Yana ajrashishdan so'ng eng ko'p zarar ko'radigan tomon ayollar bo'lishiga qaramasdan, aksariyat hollarda tashabbus ulardan chiqadi, ya'ni sudga da'vo arizalari kiritadiganlar ham, afsuski, ayollardir. Milliy qonunchiligimizga ajrimni murakkablashtirishi lozim bo'lgan o'zgartirishlar kiritish vaqti kelgandir, balki. Misol uchun, ajrimdan keyin uy-joy, bolalar ta'minoti, mol-mulkni taqsimlash va hokazo masalalarda tomonlarning mas'uliyatini oshirish borasida yangicha qonun normalari amaliyotga tatbiq etilishi zarur.
Yuqoridagi vaziyatda oilani saqlab qolishning imkoni bo'lmasa, yana bir juftlik borasida mulohaza qilaylik.
Yosh er-xotinlar. Turmush qurganiga bor-yo'g'i 2 yil bo'lgan, bitta farzandi bor. Ayol shahardan qishloqqa kelin bo'lib tushgan. Tabiiyki, qishloqda shahardagidek sharoit qilish qiyin, agar moliyaviy yetishmovchilik bo'lsa. Ajrimning sababi shu. Xiyonat yo'q, zo'ravonlik yo'q va boshqa sabablar ham mavjud emas. Kuyov yolg'iz o'g'il, ota-onani tashlab shaharga ketmaydi, kelin qishloqda yashashni istamaydi. Shugina…
Maqolada taqdiri muhokama etilgan ayollar uchun ajrashish nafaqat oiladan ayrilish, balki jamiyat bilan yuzma-yuz qolish ham bo'lgan. Ularning aytishicha, eng og'iri moliyaviy qiyinchilikdan ham ko'ra, atrofdagilarning munosabati. Nima ham derdik, bu — mentalitet. Tan olish kerak, jamiyatimizda ajrashgan ayollarga har doim past nazar bilan qaralgan, kamsitilgan. Psixologlarning ta'kidlashicha, “ajrashgan” degan tamg'a insonning o'z-o'ziga bo'lgan ishonchini ham sindiradi. Ammo kasb o'rganish, ish boshlash va qo'llab-quvvatlovchi muhit uni hayotga qayta olib kiradi, jonlantiradi.
Bu tahlillar nimani anglatadi — mutasaddi tashkilotlar tomonidan to'g'ri ijtimoiy, iqtisodiy, huquqiy yordam ko'rsatilsa, ajrim ayolni sindirmaydi, aksincha, uni yanada kuchli qilishi ham mumkin!
Jamiyat uchun oqibatlar…
Demak, bu muammo faqat ikki inson munosabatining tugashi emas. Bu jamiyat uchun ham yo'qotish. Ruhan yetim qolgan bola, ijtimoiy himoyaga muhtoj ayol, mas'uliyatdan qochishga moyil shaxslar — bularning barchasi ijtimoiy barqarorlikka ta'sir qiladi.
Mutaxassislar ta'kidlashicha, ayolni ayblash yoki unga nisbatan salbiy munosabatni kuchaytirish muammoni hal qilmaydi. Aksincha, qo'llab-quvvatlash, imkoniyat yaratish va himoya qilish orqali JAMIYaT o'zini himoya qiladi.
Demak, ajrimlarni faqat shaxsiy qaror sifatida baholash to'g'ri emas. Bu — jamiyatdagi ma'naviy, iqtisodiy va huquqiy muhitning ko'zgusi. Muammoni bartaraf etish uchun erta profilaktika, oilaga tayyorgarlik, psixologik xizmatlar va ajrimdan keyingi qo'llab-quvvatlash tizimi mustahkam bo'lishi shart. Chunki ayolni tiklash — bir insonni emas, butun jamiyat kelajagini asrash degani.
Demak, muammoni hal etish faqat Oila va xotin-qizlar boshqarmalari, sud yoki turli rasmiy idoralar zimmasiga yuklanmasligi kerak. Oilaviy tarbiya, psixologik madaniyat va ijtimoiy qo'llab-quvvatlash tizimi muntazam kuchaytirilib borilmasa, raqamlar ham ortishda davom etaveradi.
Zero, bir oila buzilsa, butun borliq larzaga keladi…
Nima dedingiz?
Gulchehra BERDIYoROVA,
O'zbekiston Jurnalistlar
uyushmasi a'zosi.