“Bilmam, adashdimmi yo to'g'ri qildim?”
Sarlavhaga qaraboq, hoynahoy, O'zbekiston xalq artisti Zamira Suyunova ijrosida yangragan va muxlislar qalbidan muqim joy egallagan mashhur qo'shiq haqida so'z borsa kerak, deb o'ylagandirsiz. Nafsilamrini aytganda, ma'naviy olamni boyitishda milliy qo'shiqlarimizning ham o'z o'rni bor. Biroq hozir gap bilib yo bilmay, balki, adashgan holda, ma'naviyatning yuksalishiga berilayotgan “zarbalar” haqida. Yanada aniqrog'i, so'z mas'uliyati, aytayotgan axborotimiz, bildirayotgan fikrimiz ma'naviyat daraxtining ildiziga bolta bo'lib tushmasligi haqida.
“Faust”ni kim yozgan?
Yaqinda ijtimoiy tarmoqlardan birida “A” harfi bilan boshlanadigan 5 ta davlatni sanab bering” degan savolning javobini eshitib, ko'zlarimga ishonmadim. Axir, “Avstraliya, Amerika, Antarktida, Azarbayjan, Amsterdam” deb javob bergan respondent uncha-muncha odam emas, naq millionlab obunachiga va undan ham bir necha bor ko'proq kuzatuvchiga ega mashhur vayner edi-da…
Javobdan so'ng paydo bo'lgan birinchi savol shu bo'ldiki, nahotki oliy ma'lumotli aktyor va rejissyor bo'lgan bu inson Antarktidaning qit'a, Amsterdam esa shahar ekanini, qolaversa, o'zbek tilida “Azarbayjan” emas, “Ozarbayjon” deyilishini bilmasa… Axir bu farqlarni jo'g'rofiyadan jilla qursa, maktab o'quvchisi darajasida xabari bor har qanday kishi yaxshi biladi-ku…
Boringki, endi bu odam bir vayn qilibdi-da, deb yuqoridagi holatga ko'z yumdik ham deylik. Lekin o'zining jurnalistika sohasi bo'yicha magistrlik diplomi borligini o'rni bo'lsa-bo'lmasa tiqishtiradigan, ham diniy, ham dunyoviy ilmi bor odam ko'zingizga tik qarab turib noto'g'ri axborot aytsa-chi?
Tan olaman, men ijtimoiy tarmoqda faol emasman. Biroq ba'zan shunday axborotlarga duch kelganimga azbaroyi andisha qilaman. Hozirgacha odamlar blogermi, jurnalistmi, diniy ulamomi yo olimlikka da'vogarmi ekanini bilolmayotgan bu akaxonimiz o'zining navbatdagi “da'vosi” bilan internetni “portlatdi”. Emishki, dunyoga mashhur “Faust”ni Gyote emas, Geyne yozgan ekan. Yana u janobning ma'ruzalarini tinglab o'tirgan izdihomga, jumladan, biz kuzatuvchilarga qarata “Siz “Faust”ni o'qimagansiz, shuning uchun uni yozgan Geyneni ham bilmaysiz”, deyishiga o'lasizmi?
Ehtimol, jahon adabiyotining “bilimdoni” suhbatidan bahramand bo'lganlar orasida yo'q bo'lsa bordir, lekin uni ijtimoiy tarmoqda ko'rganlar orasida ulug' nemis shoiri Gyotening mashhur asarini asliyatda o'qimagan bo'lsa-da, dilbar shoirimiz Erkin Vohidov tarjimasidagi “Faust”ni o'qiganlar ming-minglab ekani bu aqllining xayoliga ham kelmagan-ov…
“Qovun tushirish” borasida ayrim deputatlarimiz bilan bemalol bellashadigan bu domlajon yaqinda yana bir bor xol qo'ydi. Emishki, uning muxlislaridan biri Dostoyevskiyning “Aqllilik balosi” haqidagi ma'ruzalaridan masrurlanib, uni davom ettirishni so'ragan. Netongki, “badiiy tilda” gapirishini har suhbatida qayta-qayta takror etadigan, tilimizda “badiiy til” tushunchasi yo'qligini, balki “adabiy til” va “badiiy asar tili” tushunchalari mavjudligini bilmaydigan magistr janoblari “Aqllilik balosi” Fyodor Dostoyevskiyning asari emas, balki Aleksandr Griboedov qalamiga mansubligidan ham bexabardir.
“Samarqandga borsam men agar”
Yuqoridagi fikrlar ijtimoiy tarmoq atrofida bo'lgani uchun biroz bahsli bo'lishi mumkin. Chunki undagi axborotlar tahlil qilinmaydi, nazoratga olinmaydi va to'g'ridan-to'g'ri tarqatiladi. Lekin televidenie-chi? U ham nazorat doirasidan chiqib ketdimi? Televideniedan tarqatiladigan axborot aholining ongini o'zgartiradigan darajada qudratga egaligi unut bo'ldimi?
Bejiz bunday deyayotganimiz yo'q. Aytish joizki, “Madaniyat va ma'rifat” telekanali eng sevimli dasturlarni namoyish etadigan, shu bilan birga, xalqimiz ma'naviyatini boyitadigan, ma'rifiy o'sishiga xizmat qiladigan kanallardan biri. Biroq ayrim ko'rsatuvlarni ko'rganda, fikrimiz teskari tomonga o'zgarib ketganini o'zimiz ham bilmay qolamiz.
“Qaqnus” xuddi shunday ma'rifiy ko'rsatuvlardan biri. Uning boshlovchisidan tortib, mehmonlarigacha she'riyat ixlosmandlari qalbidan muqim joy olib ulgurgani ham bor gap. Biroq shunday suhbatlardan biriga taklif etilgan shoir va adabiyotshunos olimning Muhammad Yusuf qalamiga mansub “Samarqandga borsam men agar” degan mashhur she'rini Xurshid Davron asari deb taqdim etsa, nima deyishni ham bilmay qolarkansiz…
“Ravshan” tarixiy asarmi?
“Siz efirdasiz” dasturi ham “Madaniyat va ma'rifat” telekanalining eng ommabop ko'rsatuvlaridan biri. Uni mamlakatimizning 7 yoshdan 70 yoshgacha bo'lgan aholisi ko'radi, desam, lof emas. Chunki unda ishtirok etuvchilar orasida boshlang'ich sinf o'quvchilari ham, piri badavlat otaxonu onaxonlar ham borligiga ko'p bor guvoh bo'lganman. Shuning uchun ham bunday keng auditoriyaga ega ko'rsatuvda yangragan axborot atomdan kuchli bo'ladi. Shuning uchun ham ommaga taqdim etilayotgan har qanday ma'lumot ming bir chig'iriqdan o'tishi kerak. O'zimiz bilmagan ma'lumot yoki to'g'ri deb bilgan xato xalqni chalg'itishi, noto'g'ri xulosaga olib kelishi mumkin.
Fikrlarim quruq bo'lib qolmasligi uchun birgina misol keltirsam. Mazkur ko'rsatuv boshlovchisi savolni o'qib eshittirarkan, sovrin uchun qo'yilgan kitobni e'lon qildi. Uning aytishicha, g'olibga “Ravshan” tarixiy asari nasib etarkan. Kamiga qo'shib qo'ydi: “Mana, kitobning muqovasiga “O'zbek xalq og'zaki ijodidan” deb yozilgan ekan. Demak, bu kitob tarixiy roman”. Men-ku millionlab muxlislar qatori, uni eshityapman, lekin u boshlovchi (yana o'zini telejurnalist sanasa kerak!) mening “dod” deb yuborganimni eshitdimikan?!
* * *
E'tibor qilgan bo'lsangiz, biz hech bir “qahramonimiz”ning ism-sharifini keltirmadik. Chunki maqsadimiz kimnidir yomonotliq qilish emas. Aksincha, hamkasblarimizni, jumladan, so'z bilan ishlaydigan barcha-barchani so'z mas'uliyatini his qilishga chaqirish. Toki, biz taqdim etadigan ma'lumot, yetkazadigan axborot yoki bildirayotgan fikrimiz, adashibmi yo bilib-bilmagan holda, ma'naviyat daraxtining ildiziga bolta bo'lib tushmasin!
Temir QURBON.