Birlashgan daryo bo'lur

Yaponiya va Markaziy Osiyo o'rtasidagi hamkorlik sifat jihatdan yangi bosqichga ko'tarilmoqda

Toshkent va Tokio shaharlarini qariyb 6000 kilometrlik masofa ajratib turadi. Geografik olislikka qaramay, O'zbekiston va Yaponiya hamkorligi yil sayin mustahkamlanib bormoqda. Kurrai arzda geosiyosiy beqarorlik hukm surayotgani ma'lum. “Ishongan tog'da kiyik yotmac” deganlaridek, ixtiloflar zamonida hatto davlatning e'timod qo'ygan hamkori ham do'ppi tor kelganda yuzini ters burishi hech gap emas. Bunday mushkul-murakkab vaziyatda xayrixoh, hammaslak davlatlarni ko'paytirish, ilmiy tilda aytganda, munosabatlarni diversifikatsiya qilish lozim.

Yaponiya innovatsiyalar, kashfiyotu ixtirolar diyori o'laroq dong taratgan. Yalpi ichki mahsulot hajmi bo'yicha dunyoning to'rtinchi davlati hisoblangan kunchiqar o'lka avtomobilsozlik, kemasozlik, ilg'or texnologiyalar, jumladan, elektronika, robototexnika bo'yicha yetakchilikni qo'ldan bermay kelmoqda. Yaponiya bilan do'stona munosabatlar ulkan maqsad-marralarni ko'zlagan mamlakatimiz uchun yangi ufqlarni ochishi shubhasiz.

Tokio shahriga safar mobaynida yaponiyalik siyosatdonlar, ekspertlar, tahlilchilar bilan muloqot qildik. Suhbatdoshlarimiz Yaponiya Markaziy Osiyo davlatlari bilan hamkorlikni sifat jihatidan yangi bosqichga ko'tarayotganini ta'kidlashdi.

“Yaponiya Markaziy Osiyoni strategik muhim mintaqa deb hisoblaydi. Mintaqaning besh davlati bilan 1992 yilda diplomatik aloqa o'rnatilgan bo'lsa, 1993 yildayoq Yaponiyaning “Rivojlanishga rasmiy ko'mak” dasturi amalga tatbiq etila boshlangan edi. Biz o'tgan yillar mobaynida ochiq va farovon Markaziy Osiyoni barpo etish tamoyili, besh respublikaning barqarorligi va taraqqiyotiga ko'mak siyosatiga sodiq qolmoqdamiz. Yaponiya Markaziy Osiyo mamlakatlarining muayyan davlatlarga haddan ziyod bog'liq bo'lib qolishini istisno etgan holda, ikki tomonlama aloqalarni rivojlantirishga intilmoqda. Shu bilan birga, mintaqaviy hamkorlikni qo'llab-quvvatlamoqda. Bu jihatdan 2004 yilda yo'lga qo'yilgan “Markaziy Osiyo + Yaponiya” muloqoti muhim o'rin tutadi. Qayd etish joizki, ushbu formatdagi muloqotga ilk bor Yaponiya asos solgan edi”, dedi Yaponiya tashqi ishlar vazirligi mas'ul xodimi.

Ma'lumingizkim, 2025 yil 20 dekabr kuni Tokio shahrida “Markaziy Osiyo + Yaponiya” muloqotining davlat rahbarlari darajasidagi birinchi sammiti bo'lib o'tdi. Oliy darajadagi mashvarat yakunida Tokio deklaratsiyasi qabul qilinganini tarixiy hodisa deb atash mumkin.

“Yaponiya Markaziy Osiyo mamlakatlarini erkin va ochiq xalqaro tartibni mustahkamlash borasida ham ishonchli sherik deb biladi. Shu ma'noda Tokio sammiti diplomatik va geosiyosiy dolzarblik, iqtisodiy xavfsizlik hamda Yaponiya hamda mintaqa shirkatlari uchun yangi imkoniyatlar taqdim etishi bilan katta ahamiyat kasb etadi. Bu boradagi maqsadlar Tokio deklaratsiyasida ham in'ikos topgan”, deya mulohazalarini davom ettirdi Yaponiya TIV xodimi.

Deklaratsiyada Markaziy Osiyo davlatlari va Yaponiya o'rtasida “yashil” iqtisodiyot va barqaror taraqqiyot, o'zaro bog'liqlik va mintaqaviy hamkorlikni mustahkamlash hamda inson resurslarini rivojlantirish kabi uch ustuvor yo'nalishda aloqalarni kengaytirish lozimligi ta'kidlangan.

Yaponiya zamonaviy transport infratuzilmasini yaratish, tranzit va logistika tarmog'ini rivojlantirishda ulkan tajribaga ega. Qolaversa, modernizatsiya, raqamli transformatsiya, “yashil” energetika, suvni tejash, tabiiy ofatlar monitoringi va seysmik chidamli qurilish yo'nalishlarida ham ilg'or yechimlar taklif eta oladi.

Yana bir diqqatga sazovor jihat shuki, Yaponiya kelgusi besh yil mobaynida Markaziy Osiyoda umumiy qiymati 3 trillion ienaga teng (qariyb 20 milliard dollar) biznes loyihalarni moliyalashtirish niyatida. Bu esa ulkan o'zgarishlar mujdasidir. Biz suhbatlashgan ekspertlar ham o'zaro hamkorlikning umidbaxsh davriga qadam qo'yilganini urg'uladi.

Michihiro TAJIMA,

Yaponiya Sohilni qo'riqlash akademiyasi tadqiqotchisi:

— O'zaro bog'liqlikni yanada mustahkamlash haqida so'z borar ekan, Yaponiya global ta'minot zanjirlari, jumladan, Transkaspiy xalqaro transport yo'lagini takomillashtirishga hissa qo'shish niyatida ekanini ta'kidlash lozim. Bundan ko'zlangan maqsad muqobil yo'laklarni rivojlantirish orqali qatnovlarni diversifikatsiyalash hamda risklarning oldini olishdan iboratdir. Ushbu transport tarmog'i mintaqani Yevropa bilan bog'lashi, taraqqiyot uchun ko'proq imkoniyatlar yaratishi kutilmoqda.

Markaziy Osiyo boy tabiiy resurslarga ega. Shaxsiy xulosamga ko'ra, Yaponiya o'rta va uzoq istiqbolda ushbu mintaqani neft, tabiiy gaz kabi resurslar, nodir va o'ta muhim minerallarning import manbasi sifatida ko'rishi mumkin. Ammo tabiiy resurslar birlamchi emas. Yaponiya, avvalo, Markaziy Osiyo bilan turli sohalarda teng, do'stona va o'zaro manfaatli hamkorlikni rivojlantirish niyatida. Yaponiya Markaziy Osiyoda “buyuk davlatlar” deb atalgan kuchlarning raqobatidan yiroq. Shu ma'noda, Yaponiya va Markaziy Osiyo “uchinchi tanlov” sifatida bir-birini to'ldiradi.

Xalqaro maydondagi vaziyat, jumladan, Rossiya bilan munosabatlar, Sharqiy Osiyodagi hodisalar manzarasida Yaponiya uchun Markaziy Osiyoning strategik ahamiyati ortib bormoqda. O'tgan 20 yil davomida Yaponiyaning Markaziy Osiyoga nisbatan siyosati sifat jihatdan o'zgarmoqda. Ilgari Yaponiya bir tomonlama ko'mak ko'rsatgan bo'lsa, endilikda mintaqa davlatlari bilan o'zaro manfaatga asoslangan hamkorlik olib borilmoqda.

Keyingi yillarda Yaponiyada Markaziy Osiyo davlatlari madaniyati, hayot tarzi, hatto milliy oshxonasiga qiziqish ortmoqda. 2025 yil mart oyida O'zbekistonda bo'lganimda, o'zbekistonliklarning Yaponiyaga nisbatan hurmat va qiziqishi kuchli ekaniga guvoh bo'lgan edim. Demak, qisqa istiqbolda xalqlar o'rtasidagi muloqotni rivojlantirish maqsadga muvofiqdir.

Kaoru IOKIBE,

Tokio universiteti professori:

— Yaponiyalik ziyolilar, siyosiy yetakchilar Markaziy Osiyoning strategik ahamiyatini teran anglaydilar. Mintaqa, avvalo, Xitoy va Rossiya o'rtasida muvozanat nuqtai nazaridan muhim o'rin tutadi. Markaziy Osiyodagi barqarorlik Sharqiy Osiyodagi loyihalar uchun ham zarurdir.

Markaziy Osiyo davlatlari bilimli, intellektual darajasi yuqori mutaxassislarga boy. Yaponiya mehnat bozorida taqchillik kuzatilayotgani inobatga olinsa, mintaqaning iqtidorli mutaxassislarini ishga taklif etishdan har ikki tomon ham yutadi. Tabiiy resurslar, nodir ma'danlar va energetika manbalari bilan bog'liq hamkorlik ham istiqbolli, albatta.

Kyoko KUVAHARA,

Yaponiya xalqaro munosabatlar instituti ilmiy xodimi:

— Raqamli makonda dezinformatsiya kuchayib borayotgan hozirgi davrda demokratik mamlakatlar uchun yolg'on axborot va soxta narrativlarga qarshi kurash hayotiy talabga aylandi. Yaponiya betakror tili hamda aholining an'anaviy OAVga yuqori ishonchi tufayli xorijiy dezinformatsiya xurujidan ihotalanib kelgan edi. Ammo sun'iy intellekt texnologiyalari mislsiz ravishda taraqqiy etishi biz sanagan himoya omillarini ham yo'qqa chiqarmoqda. Tahlillarga qaraganda, Yaponiyada, ayniqsa, tabiiy ofatlar vaqtida soxta ma'lumotlar tarqalishi ko'p kuzatiladi.

Yaponiyada 2022 yilda Milliy xavfsizlik strategiyasi qabul qilingani ortidan dezinformatsiyaga qarshi kurash ham faollashdi.

Sir emaski, dezinformatsiya chegara bilmas xatardir. O'ylaymanki, Yaponiya hamda Markaziy Osiyo davlatlari ushbu tahdidga qarshi kurashda ham o'zaro robitalarni muvofiqlashtirishi, axborot va tajriba almashishi, nou-xaularni joriy etishi muhim ahamiyat kasb etadi. Bu borada hukumatlar, ilmiy doiralar, OAV, xususiy sektor va fuqarolik jamiyati tashkilotlari bir yoqadan bosh chiqarib harakat qilishi lozim.

2025 yil 20 dekabr kuni Tokioda O'zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev va Yaponiya Bosh vaziri Sanae Takaichining muzokaralari ham bo'lib o'tgan edi. Musohaba yakunida siyosiy yetakchilar Kelgusi avlodlar uchun kengaytirilgan strategik sheriklik to'g'risidagi qo'shma bayonotni imzoladilar. Mazkur hujjat ko'p qirrali hamkorlikni kengaytirish uchun keng imkoniyatlar tuhfa etadi.

Tashrif doirasida ta'lim, sog'liqni saqlash, ekologiya, suv resurslari, transport, shaharsozlik, turizm, qishloq xo'jaligi, tabiiy ofatlar xavfini kamaytirish sohalarida salmoqli kelishuvlar to'plami qabul qilingan edi. Sammitga tayyorgarlik doirasida qiymati 12 milliard dollardan ziyod bo'lgan kooperatsiya loyihalarining yangi portfeli shakllantirilgani ham diqqatga molik, albatta.

“Bitta g'ildirak bilan arava yurmaydi”, deyiladi yapon matalida. “Birlashgan daryo bo'lur, tarqalgan — irmoq”, deydi o'zbek xalqi. Alqissa, Yaponiya va O'zbekiston robitalarida yangi davr boshlandi. Bu hamkorlik bir-biriga qadriyatu qarashlarni tiqishtirish, dunyoni o'z qarichi bilan o'lchashga majburlov kabi nomatlub holatlardan xoli ekani bilan ahamiyatlidir.

Sobir SALIM.

Muallif olgan suratlar.