Yurt qadriga yetmoq uchun

yoxud Orol bo'yiga safar

“Yo daryo bo'yida tug'il, yo temir yo'l bo'yida”. Bu iborani qachon eshitganim esimda yo'q. Ammo yoshi ulug'lar shunday deyishar edi. O'ylab ko'rsam, bu gap bejiz aytilmagan. Odamlar azaldan  doimo suv bor joyga intilgani, daryolar, soylar qirg'og'ida qo'nim topishgani sir emas. Temir yo'llar, umuman, yo'llar insonlar idroki va qudrati bilan yaratilgan daryolar kabi madaniyat tashiydi, olis manzillarga yangilik eltadi, uzoqni yaqin qiladi, odamlarni bir-biri bilan bog'laydi…

Daryo o'z qirg'oqlarini gurkuragan maysalar, o't-o'lanlarga burkagani kabi, temir yo'l bo'ylarida ham taraqqiyot kamol topib boradi. Har ko'ringan farovonlik belgisida tosh bilan temirdan iborat temir yo'lning, umuman, yo'llarning o'rni juda katta.

Safar qilishning ham zavqi o'zgacha. Zero, yo'llar yurt taraqqiyotining ko'zgusidir. Qolaversa, Vatanni anglash o'zlikni anglash demak. Vatandan uzoqda bo'lgan paytlarimda, ko'nglimdan o'tgan eng katta shukronalik bu: yaxshiyam O'zbekistonda tug'ilganim, degan ulug' tuyg'uni anglab yetganim bo'lsa kerak.

O'zbekiston Yozuvchilar uyushmasi tavsiyasiga ko'ra Orolbo'yi bilan yaqindan tanishish, yangi mavzular ustida izlanish bahonasida ijodiy safarga otlandik. Orol haqidagi bir nechta hujjatli filmlar, spektakllarni ko'rib, u haqdagi ma'lumotlarni o'qib, nazariy tushunchalarimni boyitdim. Bu diyorga yangi ko'z bilan qarash uchun ushbu safar muhim edi. Ma'lumki, Orolning o'ndan to'qqiz qismi qurib, bir qismi qolgan, xolos. Bir paytlar qirg'og'i ulkan to'lqinlarni o'ziga zo'rg'a bo'ysundirgan ulkan ummon  o'rnida bugun odamzodning tabiatga bo'lgan yovuz munosabati tufayli  yangi sho'rxok Orolqum cho'li paydo bo'lgan. Bu achinarli manzarani ko'rishning o'zi naqadar og'ir ekanini shu yerga kelib yanada tiyranroq his qildim.

Kemalar qabristoni… Axir bundan atigi 60-70 yil avval ham bu kemalar ulkan dengiz bag'rida suzgan, Orol dengizidan minglab tonna baliqlar ovlangan emasmidi? Sobiq ittifoqning kaltabin siyosati tufayli butun boshli dengiz qurib bitdi. Orolni milliardlab tonna tuz barxanlari egalladi. Bir hovuch dengiz ko'lmaklaridagi sho'rlangan suvda yangi jonzotlar ko'paygani va boshqa eshitganlarimni o'z ko'zim bilan ko'rgani bu yerlarga kelishni anchadan buyon o'ylar edim.

Orolbo'yiga poezdda borsangiz, deyarli bir kunlik yo'l. Shimoldagi oxirgi temir yo'l bekati Qo'ng'irotda joylashgan. Bu uzundan-uzun yo'l Prezidentimiz tashabbusi bilan yana ham uzaytirilmoqda. Ayni kunlarda Qirg'iziston va unga chegaradosh davlatlarni bog'laydigan olamshumul temir yo'l qurilishi ishlari davom etmoqda.

Temir yo'l vagonining kupesiga joylashib olgach, xushmuomala bort kuzatuvchilari yo'lovchilarni avvaliga issiq choy va shirinlik bilan siylashdi.

Yaxshi safar — ijodkorga qanot, yangi ilhom manbai. Besh soatlik Qizilqum cho'llaridagi yo'lda telefonlarda aloqa yo'qligiga ko'pchilik yo'lovchilar ko'nikkan. Ammo men esa go'yo yaxshi yo'ldoshsiz qolgandayman. Ayrim madaniyati past yo'lovchilarning o'zlarini tutishi ta'bni xira qilganini e'tiborga olmaslikka harakat qilib borardim.

Poezd vagonlari bir maromda boradi, deb bo'lmaydi. Ba'zi yo'llardagi burilmalarda vagon xuddi ag'darilib ketayotganday tuyuladi.

Nazarimda, cho'lni ham Xudo siylaganday. Cheksiz qum barxanlariaro o'sgan turong'il, jing'il, saksovul, qorao'roq, bo'yon, qamish, yantoq va boshqa o'simliklarga nigoh tushadi. Yo'l-yo'lakay simyog'ochlar xuddi qo'lini silkib siz bilan xayrlashayotganday…

Oxirgi poezd bekati — Qo'ng'irot shahri. Sof turkiy so'zlar ko'p uchraydigan bu manzilni shamollar shahri deb nomlasa bo'ladi. Negaki, bu yerda tinimsiz izg'irin, shamol esib turarkan.

Xullas, dastlab Qo'ng'irotdagi soda ishlab chiqarish zavodida bo'ldik. Elobod shaharchasidagi ushbu korxona o'ttiz yildan buyon faoliyat yuritib kelmoqda. Bu yerda ishlab chiqarilayotgan asosiy sanoat mahsuloti — kalsinatsiyalangan soda yengil sanoat, sellyuloza va qog'oz sanoatida ishlatiladigan asosiy kimyoviy mahsulot, shuningdek, shisha, silikagel, yuvish vositalari, issiqlik elektr stansiyalarini suv bilan tozalash, qozonxonalar va boshqa ishlab chiqarishda qo'llaniladigan noyob xomashyo.

Shuni alohida ta'kidlash joizki, mahalliy xomashyoni kompleks qayta ishlashga jalb qilish;  import o'rnini bosuvchi kimyoviy mahsulotlar ishlab chiqarishni tashkil etish, xalq xo'jaligi tarmoqlarining kalsinatsiyalangan sodaga bo'lgan ehtiyojlarini qondirish maqsadida tashkil etilgan Qo'ng'irot soda zavodi Markaziy Osiyoda yagonadir.

Orol dengizi tarixi muzeyida ham bo'ldik. Bu maskan Mo'ynoqdagi bir nechta muzeylar ichida antiqa eksponatlari, tabiiy koloriti bilan ajralib turadi. U 1984 yilda tashkil etilgan. Mo'ynoqning eng chekka qishlog'ida joylashgan.

Ayni paytda muzey kolleksiyasida Orol dengizi hayoti va tarixi, shuningdek, asosan, baliqchilik bilan shug'ullanuvchi mahalliy aholi hayotini aks ettiruvchi ikki yuzdan  ortiq turli-tuman eksponatlar mavjud.

Xususan, kolleksiyada Orolbo'yi hududlarining o'simlik va hayvonot dunyosidan namunalarni, Orol dengizining ilgarigi hayoti tasvirlangan turli fotosuratlarni ko'rib, entikib ketasan kishi.

Rassomlarning iste'dodli qo'llari bilan Orol dengizining tanazzulini aks ettiruvchi ta'sirli suratlari yuraklarni yanada og'ritadi. Xususan, “Dengiz ketdi”, “Qumdagi kemalar” deb nomlangan kartinalarda rassomlar qurib borayotgan Orol dengizini aynan shunday kompozitsiyalarda ko'rganlar va o'sha ko'rinishni o'zlari chizgan kartinalarga ko'chirishga muvaffaq bo'lganlar.

Bu yerdagi  baliqchilik zavodlarida o'ndan ortiq xildagi konserva mahsulotlari ishlab chiqarish o'sha davrda naqadar rivojlanganligi sayohatchining ko'z o'ngida gavdalanadi. Chig'anoqlar ko'rgazmasiga qaragan odam himoya qobig'i bo'lmish pallalarning shaklidan ajablanadi.

Beixtiyor qiziqish bilan muzey xodimiga savol ila yuzlandim: u yuraksimon chig'anoqni ta'riflab berdi. Keyin zebrasimon chig'anoqlar haqidagi ma'lumotni qo'shimcha qildi. Hozirda Orol dengizidagi kuchli sho'rlanish bunday mayda jonzotlarga qirg'in keltirgan. Ammo Orol atrofidagi aholi dengizning qayta to'lishiga umid qilib yashamoqda. Orolning qaytishiga ishonishmoqda.

Dengizning chekinishi va sho'rlanishi ma'lum turdagi hayvonlar qirilishi bilan birga boshqa sho'rga chidamli hayvonlar ko'payishiga sabab bo'lgan. Qisqichbaqasimonlar oilasiga kiruvchi artemiya ana shunday jonzotlar toifasidan. Bu jonzot mahalliy aholi tilida “qurt” deb nomlanadi. Uni ovlashni cheklash borasida qarorlar qabul qilinganidan ko'pchilikning xabari bor. Artemiya akvarium baliqlariga yaxshi ozuqa bo'lgani uchun juda eksportbop. Shu bilan birga, artemiya farmakologiya va meditsinada ham foydalanilgani uchun uning xaridori ko'p ekan.

Safarim davomida gazetchi, quruvchi, harbiy xizmatchi, o'qituvchi, kirakash singari kasb vakillari bilan suhbatlashdim. Ularga Markaziy Osiyoning suv sohasidagi rejalari va muammolariga xalqaro hamjamiyat e'tibor qaratayotgani, Orol dengizi havzasida ekologik xavf-xatarlarga qarshi kurashish global miqyosdagi o'tkir muammo bo'lib turganligi haqidagi fikrlarimni bildirdim.

Albatta, suv muammosi O'zbekistonda ham xavotirli bo'lib turibdi. Orolbo'yidagi ekologik va ijtimoiy vaziyatni yaxshilash bo'yicha keng ko'lamli ishlar olib borilayotgani ko'ngilga taskin beradi.

Keyingi yillarda Prezidentimizning tashabbusi bilan Orol dengizining qurigan tubida ikki million gektardan ortiq maydonda o'rmonzorlar yaratish, tuzga to'lgan qumlarda yashab qoladigan turli xil o'simliklarni barpo qilish ishlari davom ettirilmoqda.  Bu juda katta ahamiyatga ega. Birinchi navbatda, Orolda yana yovvoyi tabiatni paydo qilish tuz barxanlari ko'chishining oldini olish, Orol ekologiyasini imkon qadar yaxshilashga xizmat qiladi. Negaki, qum bo'ronlariga qarshi ekilgan saksovullar, qamishlar, sho'rlanishning oldini olishga qaratilgan chora-tadbirlar, zamonaviy sug'orish tizimlari, bu zamindagi ekologik halokatning yanada yomonlashib ketishiga yo'l qo'ymaydi.

Orol fojiasi — bugun nafaqat Qoraqalpoq elining, O'zbekistonning, balki butun dunyoning ulkan muammosidir. Bu yerdagi vaziyat shu qadar ulkanki, odamzod yo'l qo'ygan xatosini o'nglashning o'zi bo'lmaydi. Ammo shu narsani aytish joizki, butun Qoraqalpog'istonda, Qo'ng'irotda, Mo'ynoqda ro'yobga chiqarilayotgan islohotlar, ­bunyodkorliklarni ko'rib, odam taskin topadi. Bu zaminda yashab, umrguzaronlik qilayotgan vatandoshlarimizning matonati, shijoatiga qoyil qolmasdan iloj yo'q. Chunki ular Orol farzandlaridir.

O'zbektosh TO'RAXONLI,

O'zbekiston Yozuvchilar uyushmasi a'zosi.