Sevgi va muhabbatga oshufta ko'ngil

(Iqtidorli shoir Muhiddin Omon ijodiga bir nazar)

O'zbek shoirlarining keyingi yillardagi ijodiga nazar tashlaydigan bo'lsak, turli ohangdagi va o'ziga xos uslubda yaratilayotgan she'rlar namunalarining guvohi bo'lish mumkin. Katta avlod vakillari, o'rta avlod va yoshlar ham baravar ijod qilib, she'riyat muxlislarining e'tirofiga sazovor bo'lyaptilar. Bunga respublikamiz markaziy gazetalari, jurnallarida bosilib chiqayotgan she'rlar va she'riy to'plamlar bilan tanish bo'lgan she'riyat shaydolarining fikrlari asos bo'la oladi, deyish mumkin.

Bugun she'rlari tahliliga qo'l urishga uringanimiz — shoir Muhiddin Omon o'rta avlod vakili bo'lib, serqirra ijodkorlar sirasiga kiradi.

Shoir Muhiddin Omon… Bu o'ziga xos ovoz sohibi adabiyot maydoniga o'tgan asrning 80-yillarida Chori Avaz, Ravshan Fayz, A'zam O'ktam, Abduvali Qutbiddin, Chorsha'm kabi tengdosh shoirlar bilan birga qadam qo'ydi. Aytish kerak, u o'sha paytlardagi Toshkent davlat universiteti (hozirgi O'zbekiston Milliy universiteti)ning o'zbek filologiyasi fakultetida o'qib yurgan kezlarida namunali xulqi, yaxshi o'qishi, endigina boshlagan ijodi bilan taniqli adabiyotshunos ustozlar va tengdoshlari e'tiboriga tushgan va bulardan ruhlanib, “oltin davr”dayoq ancha-muncha she'rlar yozib, qog'ozlarni qoralashga ulgurgan edi.

Muhiddin Omon she'rlarida vatanparvarlik, elu yurt koriga yarash, ona zaminga sadoqat singari kechinmalar tuyg'ularning ichki tovlanishlari tarzida ifodalanadi. O'tgan yillar davomida uning qator she'rlari to'plam bo'lib, o'quvchilar qo'liga yetib bordi.

Muhiddin Omon o'ziga xos ovozga ega, kamtar, tabiatan sokin shoir. Uning har bir she'ridan yangi ma'no topish mumkin. O'zi she'r degani shunday bo'lishi kerak, aslida. Mana, qariyb qirq yil ichida shoirning “Ko'ngil darbozasi”, “Tole fasli”, “Munavvar sog'inch”, “O'rtamizda ishqning gulshani”, bolalar uchun “Dakan xo'roz va uning jo'jalari”, “Sog'lomjon alifbosi”, “39 topishmoq”, “Zehni a'lo, tili burro”, “Buyumlar tilga kirsa” nomli kitoblari nufuzli nashriyotlarda chop etildi va undan minglab o'qirmanlar bahramand bo'lishdi. Ona tabiat, ishq-muhabbat, sadoqatu xiyonat, umr hikmati, sodda va betakror bolalik o'y-xayollari shoir Muhiddin Omonning sevimli mavzulari hisoblanadi. Mana bu satrlarni o'qib ko'raylik:

So'lim qishloq. Sukunat. Oqshom,

Ko'kda yulduz sayr etgan mahal.

Umr sharhin etkazib davom,

Oy bermoqda samoga sayqal.

Chiroyli tashbeh, shunday emasmi? Ushbu satrlarni shoirning “Qishloq kechasi” she'ridan oldik. She'r qahramonining his-tuyg'ulari juda samimiy, o'ziga xos tarzda ifoda etilgan. She'rni mutolaa qilarkansiz, ko'z oldingizda sirli sukunatga cho'mgan so'lim qishloq, uning yashil bog'lari, mevalarga burkangan daraxtlari, bir tomonda sukunatni buzib, sharqirab oqayotgan sho'x soy gavdalanadi. Haqiqatan, ajoyib manzara. Beixtiyor yoshlik davrlaringiz, yoz kunlari qishloq ko'chalarida bilqillab yotgan issiq tuproqni bosib, huv qirga o'rlashingiz, tabiatning ajoyib manzaralaridan ko'zingiz quvongani yodga tushadi. Chindan ham shoir tabiatning betakror mo''jizakorligini his qila olgan, shu bilan birga, atrof-muhitni ham jonli, o'ziga xos tarzda she'rga sola olgan. Ushbu satrlar bunga dalil bo'la oladi:

Hovuz bo'yi chordona qurib,

Gurunglashar daraxtlar bedor.

Rayhonlarning atrin shopirib,

Boda kabi yel etar nisor.

Chigirtkalar “g'ijjag”in olib,

Kuy boshlaydi uzundan-uzoq.

Yamoq to'nin ostiga olib,

Mudramoqqa tutinar qishloq.

Ta'kidlashni istardik, Muhiddin Omon she'rlarida ona tabiat o'ziga xos jilvalanadi va qishloq manzaralarini ko'z o'ngingizda shundoqqina gavdalantira oladi. Yuqoridagi keltirgan misolimizda qishloq kechasi manzarasi, chigirtkalarning galma-gal “g'ijjag”ini chalishi, yamoq to'nni ostiga olib yotish kabi tasvirlar — bularning barchasi bir zum bo'lsa-da, o'qirmanning yoshlik xotirotlarini qayta jonlantiradi, qalbida ajoyib his-tuyg'ularni jo'sh urdiradi beixtiyor.

Shoirning “Qishloq”, “Ota makonim”, “Qorong'u tun xayollari”, “Eson botir afsonasi”, “Ishtiboh” kabi she'rlarida ham ona qishloq, tabiatning ajoyib lavhalari juda ajoyib tarzda aks etganki, bular orqali ko'z oldimizda jonajon Vatan timsoli gavdalantiriladi.

Aytib o'tilgan she'rlarda lirik qahramonning tug'ilib, voyaga yetgan ona qishlog'i, shular timsolida Vatanga bo'lgan muhabbati, e'tiqod va sadoqati shundoqqina ko'rinib turibdi, desak, mubolag'a bo'lmaydi.

Kitobdan joy olgan “Onamga maktub”, “Bahor sog'inchi”, “Qorlar erib borar”, “Bahor nashidasi” she'rlari o'quvchi qalbiga ajoyib tuyg'ular uyg'otib, mehr, muhabbat, bahorning ayni kunlaridagidek go'zal tarovatini tarannum etadi.

Guli safsar haqida ko'pchilik biladi, lekin guli savsan qanday gul ekan? Muhiddin Omonning to'plamdan joy olgan “Guli savsan” she'ri g'oyat ta'sirli yozilganining guvohi bo'lasiz:

Sen kimsan, qaydasan, qachon kelasan,

Qaysi bog', qay gulzor erur maskaning?

Etmish yil intizor, mijja qoqmasdan,

Men seni kutaman, Guli savsanim!

Sen qayda yuribsan?

She'rda g'amginlik hamda mahzunlik kayfiyati aks etib turgan bo'lsa-da, satrlardagi o'ziga xos ramz, nimagadir ishora o'quvchini beixtiyor chuqur o'yga toldiradi.

Salmoqli, yetti fasldan iborat etib tartiblangan “O'rtamizda ishqning gulxani” kitobidan joy olgan ko'plab she'rlar iqtidorli shoir M.Omonning yorqin iste'dodini o'zida aks ettirib turibdi, desak, bu kitobni o'qiganlar bunga yana bir bor amin bo'lishadi.

Bir kitobda o'qib qolganim — taniqli adabiyotshunos olim No''mon Rahimjonov shoirning “Go'dak ko'zlarimda qotib qolgan oh, Murg'ak so'zlarimda yashiringan mung” deb boshlanadigan she'rini tahlil qilar ekan: “Samimiy kechinmalar ona tuproq bilan qondoshlik aloqalarini anglatadi. Ushbu ezgu tuyg'ular — tansiq tushunchalar tomdan tarasha tushgandek qo'qqisdan paydo bo'lgan emas. Ularni tug'ilib o'sgan-ungan qishlog'i tarbiyalagan, ko'nglida ardoqlab kamol toptirgan. Taxi buzilmagan, ezgin kechinmalar talqinidan mo'l-mo'l fikr-mushohadalar sizib chiqadi. Va ular o'tkinchi emas, fasllar, yillar kechsa-da, eskirmaydi, qadri so'nmaydi, susaymaydi”. Ajoyib tashbehlar, albatta.

“Muhabbat sog'inchi” kitobining so'zboshisida “Inson bir umr ezgulik, baxt-saodatini sog'inib, ularga intilib yashaydi. Eng go'zal she'rlar ham sog'inchdan hayotga keladi. Modomiki, qalbingizda yaxshilik, xayru saxovat sog'inchi uyg'oq ekan, demak, dilingiz ravshan, niyatingiz pok, nigohlaringiz nekbindir”, deb yozilgan. Ta'kidlash kerak, shoirning “Munavvar sog'inch” she'riy majmuasidan bahramand bo'lgach, shunday rangin va sohir tuyg'ularni his qilasiz. Ayniqsa, kitobxonda M.Omonning “Umr o'tar”, “Otamning nasihati”, “Ko'nglim”, “Yana bahor haqida”, “Rayhona”, “Muhabbat otashdan yaralgan” she'rlari juda yaxshi taassurot qoldiradi.

Endi shoirning sonetlari haqida. Kitobdan joy olgan sonetlar chuqur ma'nosi, mazmuni bilan tahsinga loyiq. “Ozurlardan ozurda siynam”, “Kam yashadim, zabun yashadim”, “O, qanchalar bokira, ma'sum”, “Ishq olovdir, yonar betutun” deb boshlanadigan sonetlarda chin sevgi, vafo, muhabbat o'ziga xos tarzda madh etilgan.

O'ziga xos uslubga ega shoir Muhiddin Omonning “Kuz sonatasi” to'plamidan uning keyingi yillarda yozgan she'rlari, latif manzumalari joy olgan. She'rlar ona Vatan, sevgi, muhabbat, do'stlik, insoniylikka bag'ishlangan.

To'plamdagi she'rlar bilan tanishgach, kishida shoir kuz faslida tug'ilganmikin, degan tasavvur ham hosil bo'ladi, chunki to'plamda “Kuz sonatasi”, “Kuzgi bog' va qizg'aldoq haqida ballada”, “Kuz oylari”, “Kuz manzaralari” she'rlari ehtiros bilan bitilgan.

O'ziga xos chiroyli dizaynda chop etilgan kitobchadan joy olgan “Do'stlik haqida”, “Suratingni ko'rib…”, “Sening mehring bilan”, “Ko'zimda qoldi” she'rlari zo'r zavq bilan o'qiladi.

Muhiddin Omonning to'rtliklarida ham chuqur ma'no-mazmun jo etilgan. Shulardan namuna keltirsak, maqsadga muvofiq bo'ladi.

Bu olam omonat, bir karvonsaroy,

Ul agar osmondir, biz — o'tkinchi Oy.

Shuni anglar bo'lsang, ey gumroh odam,

Nechun talashasan obro', mansab, joy?

Yana bir ibratli to'rtlik:

Qiziq holat ko'pdir bir kam dunyoda,

Kim noqis aqlda, kimdir ziyoda.

Lekin meni doim hayron qilgani,

Nodonlar otliqdir, odil piyoda.

Muhiddin Omonning bolalar adabiyotidagi izlanishlari ham e'tiborga loyiq. U topishmoqlar, tez aytishlar tarzidagi she'rlarida ibratli tarbiyaviy fikrlari bilan yoshlar ma'naviyatini boyitishga, intellektual o'stirishga xizmat qilyapti, desak, to'g'ri bo'ladi. Kuzatishlardan ma'lum bo'lyaptiki, bolajonlar tilidan ajoyib, chiroyli satrlar bitayotgan shoir kelajak avlod vakillari adabiyoti rivojiga munosib hissa qo'shib kelyapti.

Bola va uning ichki dunyosi haqida yozish, uni ishonchli tarzda ochib berish — shunchaki oson ish emas. Aytish kerak, keyingi avlod bolajonlarning sevimli yozuvchi va shoirlari Quddus Muhammadiy, Qudrat Hikmat, Xudoyberdi To'xtaboyev, Tursunboy Adashboyev, Anvar Obidjon, Kavsar Turdiyeva kabilarning asarlarini o'qib, ulg'ayishgan.

M.Omonning “Sog'lomjon alifbosi” to'plamidan joy olgan she'rlarni o'qib, yangicha, o'ziga xos ohangni his qilish mumkin. Alifbomizning har bir harfiga bag'ishlangan she'rlar juda qiziqarli va nihoyatda topib yozilgan. Ularning zamirida juda katta ma'no yotibdi, desak, mubolag'a qilmagan bo'lamiz.

Mana bu to'rtlikni o'qib ­ko'raylik:

“A” harfiga bag'ishlangan to'rt qator she'r:

Arg'amchi — oddiy arqon,

Ovunchoqdir qadrdon.

Quvnab sakraymiz har dam,

Bo'lamiz chaqqon, bardam.

Endi “M” harfiga ta'rif:

Mohir mergan to'g'ri otar

Mudom nishonni.

Tiyrakligi, ziyrakligi

Baxsh etar shonni.

Ko'rgan qoyil qolar doim,

“Balli, mergan”, — der.

“O'z ishiga chin yurakdan

Mehrin bergan”, — deb.

Shoir “B” harfiga ham o'ziga xos ta'rif bergan:

Bilsangiz, o'yinlar mo'l,

Baridan zo'r basketbol.

Garchi to'pda o'yingiz,

O'saverar bo'yingiz.

Shoirning “P” harfiga bergan ta'rifidan beixtiyor yurak hapriqadi, qalbingizda yurt iftixori, g'urur jo'sh uradi:

“Polvonlar, hoy polvonlar,

Eldan olqish olganlar,

Qudratingiz siri ne?”

So'rar hayron qolganlar.

Polvonlar der: — Kuch berar,

Ona diyor tuprog'i,

Hilpirab tursa agar

Dilda Vatan bayrog'i.

Yurtning sha'ni, dovrug'in deb,

Tushsa agar maydonga.

G'oliblik joyi nasib,

Bo'lar o'sha polvonda.

Katta-yu kichik mobil telefondan ko'zini uzolmay qolgan bir davrda ijodkor uchun hozirgi bolalarning ko'ngliga yo'l topish, diqqatini jalb etish oson kechmasligi ham bor gap. Muhiddin Omonning kichik yoshdagi bolalarga mo'ljallab yozilgan “Buyumlar tilga kirsa…” she'rlar to'plamidagi namunalar bolajonlarga juda ma'qul bo'lishi tabiiy. To'plamdan joy olgan she'rlarda oshxona jihozlari so'zlaydi. She'riy kitobda bolajonlar atrofidagi barcha buyumlar, uskuna hamda jihozlarning tilidan quvnoq, shu bilan birga, o'ziga xos tarbiyaviy ahamiyatga ega she'rlar berilgan.

Masalan, “Qozon nima deydi?”

Oila a'zolarin

Rizqining men bekasi.

Oshxona jihozlarin

O'zimman malikasi.

Ismim taratmas jarang,

Ammo qilar ishim zo'r.

Gapimga ishonmasang,

Mensiz palov damlab ko'r!

Goh dilim etib xufton,

“Qora qozon” deydilar.

Ammo pishirsam taom,

Maqtab-maqtab yeydilar.

Kapgirni ham eshitib ko'raylik:

Kimlar kular aftimdan,

Kimdir ataydi dastgir.

Doim ochiq kaftimdan,

Bilinglar, ismim kapgir.

Moshkichiri ham shovla,

Yoki siz suygan palov.

Pishirmoq bo'lsa hamma,

Menga qo'l cho'zar darrov.

Demang shunchaki asbob,

O'xshasam belkurakka.

Oshpaz uchun eng yaqin

Mix bo'laman yurakka.

Sanchqining gaplariga ham quloq tutsak:

Kim aytibdi sanchqini,

Ovro'padan kelgan deb.

Asli Sharq farzandiman,

Ajdodim cho'ka-qo'sh chop.

“Eslab, Xitoy, Tayvanni”,

O'zim ham huzurlangum.

Sizga tutib lag'monni,

Ishimdan g'ururlangum.

To'plamdagi “Qoshiq”, “Choynak bilan piyola”, “O'qlov”, “Elak”, “Tova”, “Oshpichoq” ham o'zini chiroyli ta'riflagan.

Mamlakatimizda Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev rahbarligida kitobxonlik madaniyatini yuksaltirish hamda kitob targ'ibotiga alohida e'tibor qaratib kelinayotgani, yurtimizda “Kitobxonlik haftaligi” tadbirlari o'tkazilayotgani, bu — kitobga, ma'naviyat va ma'rifatga, kelajakka e'tibor degani. Kitobxonlikni ommalashtirish, ayniqsa, yoshlarimizning fikri, ongi, tafakkurini yuksaltirish — bugungi kunning ham talabi, ham ehtiyoji hisoblanadi.

Muhiddin Omonning jahon adabiyoti, shuningdek, qardosh xalqlar adabiyoti vakillari ijodidan qilgan tarjimalari ham e'tiborga molik. Uning “O'rtamizda ishqning gulxani” deb nomlangan kitobidagi she'rlari, jahon mumtoz adabiyoti va qardosh xalqlar vakillari she'riyatining buyuk so'z san'atkorlari ijodidan o'zbek tiliga o'girgan she'ru g'azallaridan namunalarni o'qib, juda katta taassurotlar olish mumkin.

Yana bir mulohaza, Muhiddin Omonning ijodida muhim o'rin tutadigan tarjimalari alohida o'rganish va tadqiqot uchun mavzu bo'lishini ta'kidlashni istar edik. Chunki uni jahon mumtoz adabiyoti vakillari, xususan, Angliya, Portugaliya, Gollandiya, Latviya, Ozarbayjon hamda Armaniston she'riyatining buyuk so'z san'atkorlari ijodidan she'r va g'azallarini o'zbek tiliga ajoyib tarzda o'girgan tarjimon sifatida o'ziga xos o'ringa ega, desak, mubolag'a qilmagan bo'lamiz.

Yusuf HAMDAMOV,

filologiya fanlari doktori.